૭. તિરોકુટ્ટસુત્તવણ્ણના

નિક્ખેપપ્પયોજનં

ઇદાનિ ‘‘તિરોકુટ્ટેસુ તિટ્ઠન્તી’’તિઆદિના રતનસુત્તાનન્તરં નિક્ખિત્તસ્સ તિરોકુટ્ટસુત્તસ્સ અત્થવણ્ણનાક્કમો અનુપ્પત્તો, તસ્સ ઇધ નિક્ખેપપ્પયોજનં વત્વા અત્થવણ્ણનં કરિસ્સામ.

તત્થ ઇદઞ્હિ તિરોકુટ્ટં ઇમિના અનુક્કમેન ભગવતા અવુત્તમ્પિ યાયં ઇતો પુબ્બે નાનપ્પકારેન કુસલકમ્મપટિપત્તિ દસ્સિતા, તત્થ પમાદં આપજ્જમાનો નિરયતિરચ્છાનયોનીહિ વિસિટ્ઠતરેપિ ઠાને ઉપ્પજ્જમાનો યસ્મા એવરૂપેસુ પેતેસુ ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા ન એત્થ પમાદો કરણીયોતિ દસ્સનત્થં, યેહિ ચ ભૂતેહિ ઉપદ્દુતાય વેસાલિયા ઉપદ્દવવૂપસમનત્થં રતનસુત્તં વુત્તં, તેસુ એકચ્ચાનિ એવરૂપાનીતિ દસ્સનત્થં વા વુત્તન્તિ.

ઇદમસ્સ ઇધ નિક્ખેપપ્પયોજનં વેદિતબ્બં.

અનુમોદનાકથા

યસ્મા પનસ્સ અત્થવણ્ણના –

‘‘યેન યત્થ યદા યસ્મા, તિરોકુટ્ટં પકાસિતં;

પકાસેત્વાન તં સબ્બં, કયિરમાના યથાક્કમં;

સુકતા હોતિ તસ્માહં, કરિસ્સામિ તથેવ તં’’.

કેન પનેતં પકાસિતં, કત્થ કદા કસ્મા ચાતિ? વુચ્ચતે – ભગવતા પકાસિતં, તં ખો પન રાજગહે દુતિયદિવસે રઞ્ઞો માગધસ્સ અનુમોદનત્થં. ઇમસ્સ ચત્થસ્સ વિભાવનત્થં અયમેત્થ વિત્થારકથા કથેતબ્બા –

ઇતો દ્વાનવુતિકપ્પે કાસિ નામ નગરં અહોસિ. તત્થ જયસેનો નામ રાજા. તસ્સ સિરિમા નામ દેવી, તસ્સા કુચ્છિયં ફુસ્સો નામ બોધિસત્તો નિબ્બત્તિત્વા અનુપુબ્બેન સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુજ્ઝિ. જયસેનો રાજા ‘‘મમ પુત્તો અભિનિક્ખમિત્વા બુદ્ધો જાતો, મય્હમેવ બુદ્ધો, મય્હં ધમ્મો, મય્હં સઙ્ઘો’’તિ મમત્તં ઉપ્પાદેત્વા સબ્બકાલં સયમેવ ઉપટ્ઠહતિ, ન અઞ્ઞેસં ઓકાસં દેતિ.

ભગવતો કનિટ્ઠભાતરો વેમાતિકા તયો ભાતરો ચિન્તેસું – ‘‘બુદ્ધા નામ સબ્બલોકહિતાય ઉપ્પજ્જન્તિ, ન ચેકસ્સેવત્થાય, અમ્હાકઞ્ચ પિતા અઞ્ઞેસં ઓકાસં ન દેતિ, કથં નુ મયં લભેય્યામ ભગવન્તં ઉપટ્ઠાતુ’’ન્તિ. તેસં એતદહોસિ – ‘‘હન્દ મયં કિઞ્ચિ ઉપાયં કરોમા’’તિ. તે પચ્ચન્તં કુપિતં વિય કારાપેસું. તતો રાજા ‘‘પચ્ચન્તો કુપિતો’’તિ સુત્વા તયોપિ પુત્તે પચ્ચન્તવૂપસમનત્થં પેસેસિ. તે વૂપસમેત્વા આગતા, રાજા તુટ્ઠો વરં અદાસિ ‘‘યં ઇચ્છથ, તં ગણ્હથા’’તિ. તે ‘‘મયં ભગવન્તં ઉપટ્ઠાતું ઇચ્છામા’’તિ આહંસુ. રાજા ‘‘એતં ઠપેત્વા અઞ્ઞં ગણ્હથા’’તિ આહ. તે ‘‘મયં અઞ્ઞેન અનત્થિકા’’તિ આહંસુ. તેન હિ પરિચ્છેદં કત્વા ગણ્હથાતિ. તે સત્ત વસ્સાનિ યાચિંસુ, રાજા ન અદાસિ. એવં છ, પઞ્ચ, ચત્તારિ, તીણિ, દ્વે, એકં, સત્ત માસાનિ, છ, પઞ્ચ, ચત્તારીતિ યાવ તેમાસં યાચિંસુ. રાજા ‘‘ગણ્હથા’’તિ અદાસિ.

તે વરં લભિત્વા પરમતુટ્ઠા ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા આહંસુ – ‘‘ઇચ્છામ મયં, ભન્તે, ભગવન્તં તેમાસં ઉપટ્ઠાતું, અધિવાસેતુ નો, ભન્તે, ભગવા ઇમં તેમાસં વસ્સાવાસ’’ન્તિ. અધિવાસેસિ ભગવા તુણ્હીભાવેન. તતો તે અત્તનો જનપદે નિયુત્તકપુરિસસ્સ લેખં પેસેસું ‘‘ઇમં તેમાસં અમ્હેહિ ભગવા ઉપટ્ઠાતબ્બો, વિહારં આદિં કત્વા સબ્બં ભગવતો ઉપટ્ઠાનસમ્ભારં કરોહી’’તિ. સો તં સબ્બં સમ્પાદેત્વા પટિનિવેદેસિ. તે કાસાયવત્થનિવત્થા હુત્વા અડ્ઢતેય્યેહિ પુરિસસહસ્સેહિ વેય્યાવચ્ચકરેહિ ભગવન્તં સક્કચ્ચં ઉપટ્ઠહમાના જનપદં નેત્વા વિહારં નિય્યાતેત્વા વસાપેસું.

તેસં ભણ્ડાગારિકો એકો ગહપતિપુત્તો સપજાપતિકો સદ્ધો અહોસિ પસન્નો. સો બુદ્ધપ્પમુખસ્સ સઙ્ઘસ્સ દાનવત્તં સક્કચ્ચં અદાસિ. જનપદે નિયુત્તકપુરિસો તં ગહેત્વા જાનપદેહિ એકાદસમત્તેહિ પુરિસસહસ્સેહિ સદ્ધિં સક્કચ્ચમેવ દાનં પવત્તાપેસિ. તત્થ કેચિ જાનપદા પટિહતચિત્તા અહેસું. તે દાનસ્સ અન્તરાયં કત્વા દેય્યધમ્મે અત્તના ખાદિંસુ, ભત્તસાલઞ્ચ અગ્ગિના દહિંસુ. પવારિતે રાજપુત્તા ભગવતો મહન્તં સક્કારં કત્વા ભગવન્તં પુરક્ખત્વા પિતુનો સકાસમેવ અગમંસુ. તત્થ ગન્ત્વા એવ ભગવા પરિનિબ્બાયિ. રાજા ચ રાજપુત્તા ચ જનપદે નિયુત્તકપુરિસો ચ ભણ્ડાગારિકો ચ અનુપુબ્બેન કાલં કત્વા સદ્ધિં પરિસાય સગ્ગે ઉપ્પજ્જિંસુ, પટિહતચિત્તજના નિરયેસુ નિબ્બત્તિંસુ. એવં તેસં દ્વિન્નં ગણાનં સગ્ગતો સગ્ગં, નિરયતો નિરયં ઉપપજ્જન્તાનં દ્વાનવુતિકપ્પા વીતિવત્તા.

અથ ઇમસ્મિં ભદ્દકપ્પે કસ્સપબુદ્ધસ્સ કાલે તે પટિહતચિત્તજના પેતેસુ ઉપ્પન્ના. તદા મનુસ્સા અત્તનો ઞાતકાનં પેતાનં અત્થાય દાનં દત્વા ઉદ્દિસન્તિ ‘‘ઇદં અમ્હાકં ઞાતીનં હોતૂ’’તિ. તે સમ્પત્તિં લભન્તિ. અથ ઇમેપિ પેતા તં દિસ્વા ભગવન્તં કસ્સપં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિંસુ – ‘‘કિં નુ ખો, ભન્તે, મયમ્પિ એવરૂપં સમ્પત્તિં લભેય્યામા’’તિ? ભગવા આહ – ‘‘ઇદાનિ ન લભથ, અપિચ અનાગતે ગોતમો નામ બુદ્ધો ભવિસ્સતિ, તસ્સ ભગવતો કાલે બિમ્બિસારો નામ રાજા ભવિસ્સતિ, સો તુમ્હાકં ઇતો દ્વાનવુતિકપ્પે ઞાતિ અહોસિ, સો બુદ્ધસ્સ દાનં દત્વા તુમ્હાકં ઉદ્દિસિસ્સતિ, તદા લભિસ્સથા’’તિ. એવં વુત્તે કિર તેસં પેતાનં તં વચનં ‘‘સ્વે લભિસ્સથા’’તિ વુત્તં વિય અહોસિ.

અથ એકસ્મિં બુદ્ધન્તરે વીતિવત્તે અમ્હાકં ભગવા લોકે ઉપ્પજ્જિ. તેપિ તયો રાજપુત્તા તેહિ અડ્ઢતેય્યેહિ પુરિસસહસ્સેહિ સદ્ધિં દેવલોકા ચવિત્વા મગધરટ્ઠે બ્રાહ્મણકુલે ઉપ્પજ્જિત્વા અનુપુબ્બેન ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા ગયાસીસે તયો જટિલા અહેસું, જનપદે નિયુત્તકપુરિસો, રાજા અહોસિ બિમ્બિસારો, ભણ્ડાગારિકો, ગહપતિ વિસાખો નામ મહાસેટ્ઠિ અહોસિ, તસ્સ પજાપતિ ધમ્મદિન્ના નામ સેટ્ઠિધીતા અહોસિ. એવં સબ્બાપિ અવસેસા પરિસા રઞ્ઞો એવ પરિવારા હુત્વા નિબ્બત્તા.

અમ્હાકં ભગવા લોકે ઉપ્પજ્જિત્વા સત્તસત્તાહં અતિક્કમિત્વા અનુપુબ્બેન બારાણસિં આગમ્મ ધમ્મચક્કં પવત્તેત્વા પઞ્ચવગ્ગિયે આદિં કત્વા યાવ અડ્ઢતેય્યસહસ્સપરિવારે તયો જટિલે વિનેત્વા રાજગહં અગમાસિ. તત્થ ચ તદહુપસઙ્કમન્તંયેવ રાજાનં બિમ્બિસારં સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાપેસિ એકાદસનવુતેહિ માગધકેહિ બ્રાહ્મણગહપતિકેહિ સદ્ધિં. અથ રઞ્ઞા સ્વાતનાય ભત્તેન નિમન્તિતો ભગવા અધિવાસેત્વા દુતિયદિવસે સક્કેન દેવાનમિન્દેન પુરતો પુરતો ગચ્છન્તેન –

‘‘દન્તો દન્તેહિ સહ પુરાણજટિલેહિ, વિપ્પમુત્તો વિપ્પમુત્તેહિ;

સિઙ્ગીનિક્ખસવણ્ણો, રાજગહં પાવિસિ ભગવા’’તિ. (મહાવ. ૫૮) –

એવમાદીહિ ગાથાહિ અભિત્થવિયમાનો રાજગહં પવિસિત્વા રઞ્ઞો નિવેસને મહાદાનં સમ્પટિચ્છિ. તે પેતા ‘‘ઇદાનિ રાજા અમ્હાકં દાનં ઉદ્દિસિસ્સતિ, ઇદાનિ ઉદ્દિસિસ્સતી’’તિ આસાય પરિવારેત્વા અટ્ઠંસુ.

રાજા દાનં દત્વા ‘‘કત્થ નુ ખો ભગવા વિહરેય્યા’’તિ ભગવતો વિહારટ્ઠાનમેવ ચિન્તેસિ, ન તં દાનં કસ્સચિ ઉદ્દિસિ. પેતા છિન્નાસા હુત્વા રત્તિં રઞ્ઞો નિવેસને અતિવિય ભિંસનકં વિસ્સરમકંસુ. રાજા ભયસંવેગસન્તાસમાપજ્જિ, તતો પભાતાય રત્તિયા ભગવતો આરોચેસિ – ‘‘એવરૂપં સદ્દમસ્સોસિં, કિં નુ ખો મે, ભન્તે, ભવિસ્સતી’’તિ. ભગવા આહ – ‘‘મા ભાયિ, મહારાજ, ન તે કિઞ્ચિ પાપકં ભવિસ્સતિ, અપિચ ખો તે પુરાણઞાતકા પેતેસુ ઉપ્પન્ના સન્તિ, તે એકં બુદ્ધન્તરં તમેવ પચ્ચાસીસમાના વિચરન્તિ ‘બુદ્ધસ્સ દાનં દત્વા અમ્હાકં ઉદ્દિસિસ્સતી’તિ, ન તેસં ત્વં હિય્યો ઉદ્દિસિ, તે છિન્નાસા તથારૂપં વિસ્સરમકંસૂ’’તિ.

સો આહ ‘‘ઇદાનિ પન, ભન્તે, દિન્ને લભેય્યુ’’ન્તિ? ‘‘આમ, મહારાજા’’તિ. ‘‘તેન હિ મે, ભન્તે, અધિવાસેતુ ભગવા અજ્જતનાય દાનં, તેસં ઉદ્દિસિસ્સામી’’તિ? ભગવા અધિવાસેસિ. રાજા નિવેસનં ગન્ત્વા મહાદાનં પટિયાદેત્વા ભગવતો કાલં આરોચાપેસિ. ભગવા રાજન્તેપુરં ગન્ત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેન. તેપિ ખો પેતા ‘‘અપિ નામ અજ્જ લભેય્યામા’’તિ ગન્ત્વા તિરોકુટ્ટાદીસુ અટ્ઠંસુ. ભગવા તથા અકાસિ, યથા તે સબ્બેવ રઞ્ઞો પાકટા અહેસું. રાજા દક્ખિણોદકં દેન્તો ‘‘ઇદં મે ઞાતીનં હોતૂ’’તિ ઉદ્દિસિ, તઙ્ખણઞ્ઞેવ તેસં પેતાનં પદુમસઞ્છન્ના પોક્ખરણિયો નિબ્બત્તિંસુ. તે તત્થ ન્હત્વા ચ પિવિત્વા ચ પટિપ્પસ્સદ્ધદરથકિલમથપિપાસા સુવણ્ણવણ્ણા અહેસું. રાજા યાગુખજ્જકભોજનાનિ દત્વા ઉદ્દિસિ, તઙ્ખણઞ્ઞેવ તેસં દિબ્બયાગુખજ્જકભોજનાનિ નિબ્બત્તિંસુ. તે તાનિ પરિભુઞ્જિત્વા પીણિન્દ્રિયા અહેસું. અથ વત્થસેનાસનાનિ દત્વા ઉદ્દિસિ. તેસં દિબ્બવત્થદિબ્બયાનદિબ્બપાસાદદિબ્બપચ્ચત્થરણદિબ્બસેય્યાદિઅલઙ્કારવિધયો નિબ્બત્તિંસુ. સાપિ તેસં સમ્પત્તિ યથા સબ્બાવ પાકટા હોતિ, તથા ભગવા અધિટ્ઠાસિ. રાજા અતિવિય અત્તમનો અહોસિ. તતો ભગવા ભુત્તાવી પવારિતો રઞ્ઞો માગધસ્સ અનુમોદનત્થં ‘‘તિરોકુટ્ટેસુ તિટ્ઠન્તી’’તિ ઇમા ગાથા અભાસિ.

એત્તાવતા ચ ‘‘યેન યત્થ યદા યસ્મા, તિરોકુટ્ટં પકાસિતં, પકાસેત્વાન તં સબ્બ’’ન્તિ અયં માતિકા સઙ્ખેપતો વિત્થારતો ચ વિભત્તા હોતિ.

પઠમગાથાવણ્ણના

૧. ઇદાનિ ઇમસ્સ તિરોકુટ્ટસ્સ યથાક્કમં અત્થવણ્ણનં કરિસ્સામ. સેય્યથિદં – પઠમગાથાય તાવ તિરોકુટ્ટાતિ કુટ્ટાનં પરભાગા વુચ્ચન્તિ. તિટ્ઠન્તીતિ નિસજ્જાદિપ્પટિક્ખેપતો ઠાનકપ્પનવચનમેતં. તેન યથા પાકારપરભાગં પબ્બતપરભાગઞ્ચ ગચ્છન્તં ‘‘તિરોપાકારં તિરોપબ્બતં અસજ્જમાનો ગચ્છતી’’તિ વદન્તિ, એવમિધાપિ કુટ્ટસ્સ પરભાગેસુ તિટ્ઠન્તે ‘‘તિરોકુટ્ટેસુ તિટ્ઠન્તી’’તિ આહ. સન્ધિસિઙ્ઘાટકેસુ ચાતિ એત્થ સન્ધિયોતિ ચતુક્કોણરચ્છા વુચ્ચન્તિ ઘરસન્ધિભિત્તિસન્ધિઆલોકસન્ધિયો ચાપિ. સિઙ્ઘાટકાતિ તિકોણરચ્છા વુચ્ચન્તિ, તદેકજ્ઝં કત્વા પુરિમેન સદ્ધિં સઙ્ઘટેન્તો ‘‘સન્ધિસિઙ્ઘાટકેસુ ચા’’તિ આહ. દ્વારબાહાસુ તિટ્ઠન્તીતિ નગરદ્વારઘરદ્વારાનં બાહા નિસ્સાય તિટ્ઠન્તિ. આગન્ત્વાન સકં ઘરન્તિ એત્થ સકં ઘરં નામ પુબ્બઞાતિઘરમ્પિ અત્તના સામિકભાવેન અજ્ઝાવુત્થપુબ્બઘરમ્પિ. તદુભયમ્પિ યસ્મા તે સકઘરસઞ્ઞાય આગચ્છન્તિ, તસ્મા ‘‘આગન્ત્વાન સકં ઘર’’ન્તિ આહ.

દુતિયગાથાવણ્ણના

૨. એવં ભગવા પુબ્બે અનજ્ઝાવુત્થપુબ્બમ્પિ પુબ્બઞાતિઘરં બિમ્બિસારનિવેસનં સકઘરસઞ્ઞાય આગન્ત્વા તિરોકુટ્ટસન્ધિસિઙ્ઘાટકદ્વારબાહાસુ ઠિતે ઇસ્સામચ્છરિયફલં અનુભવન્તે, અપ્પેકચ્ચે દીઘમસ્સુકેસવિકારધરે અન્ધકારમુખે સિથિલબન્ધનવિલમ્બમાનકિસફરુસકાળકઙ્ગપચ્ચઙ્ગે તત્થ તત્થ ઠિતવનદાહદડ્ઢતાલરુક્ખસદિસે, અપ્પેકચ્ચે જિઘચ્છાપિપાસારણિનિમ્મથનેન ઉદરતો ઉટ્ઠાય મુખતો વિનિચ્છરન્તાય અગ્ગિજાલાય પરિડય્હમાનસરીરે, અપ્પેકચ્ચે સૂચિછિદ્દાણુમત્તકણ્ઠબિલતાય પબ્બતાકારકુચ્છિતાય ચ લદ્ધમ્પિ પાનભોજનં યાવદત્થં ભુઞ્જિતું અસમત્થતાય ખુપ્પિપાસાપરેતે અઞ્ઞં રસમવિન્દમાને, અપ્પેકચ્ચે અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ અઞ્ઞેસં વા સત્તાનં પભિન્નગણ્ડપિળકમુખા પગ્ઘરિતરુધિરપુબ્બલસિકાદિં લદ્ધા અમતમિવ સાયમાને અતિવિય દુદ્દસિકવિરૂપભયાનકસરીરે બહૂ પેતે રઞ્ઞો નિદસ્સેન્તો –

‘‘તિરોકુટ્ટેસુ તિટ્ઠન્તિ, સન્ધિસિઙ્ઘાટકેસુ ચ;

દ્વારબાહાસુ તિટ્ઠન્તિ, આગન્ત્વાન સકં ઘર’’ન્તિ. –

વત્વા પુન તેહિ કતસ્સ કમ્મસ્સ દારુણભાવં દસ્સેન્તો ‘‘પહૂતે અન્નપાનમ્હી’’તિ દુતિયગાથમાહ.

તત્થ પહૂતેતિ અનપ્પકે બહુમ્હિ, યાવદત્થિકેતિ વુત્તં હોતિ. ભ-કારસ્સ હિ હ-કારો લબ્ભતિ ‘‘પહુ સન્તો ન ભરતી’’તિઆદીસુ (સુ. નિ. ૯૮) વિય. કેચિ પન ‘‘બહૂતે’’ ઇતિ ચ ‘‘બહૂકે’’ ઇતિ ચ પઠન્તિ. પમાદપાઠા એતે. અન્ને ચ પાનમ્હિ ચ અન્નપાનમ્હિ. ખજ્જે ચ ભોજ્જે ચ ખજ્જભોજ્જે, એતેન અસિતપીતખાયિતસાયિતવસેન ચતુબ્બિધં આહારં દસ્સેતિ. ઉપટ્ઠિતેતિ ઉપગમ્મ ઠિતે, સજ્જિતે પટિયત્તે સમોહિતેતિ વુત્તં હોતિ. ન તેસં કોચિ સરતિ, સત્તાનન્તિ તેસં પેત્તિવિસયે ઉપ્પન્નાનં સત્તાનં કોચિ માતા વા પિતા વા પુત્તો વા ન સરતિ. કિં કારણા? કમ્મપચ્ચયા, અત્તના કતસ્સ અદાનદાનપ્પટિસેધનાદિભેદસ્સ કદરિયકમ્મસ્સ પચ્ચયા. તઞ્હિ તેસં કમ્મં ઞાતીનં સરિતું ન દેતિ.

તતિયગાથાવણ્ણના

૩. એવં ભગવા અનપ્પકેપિ અન્નપાનાદિમ્હિ પચ્ચુપટ્ઠિતે ‘‘અપિ નામ અમ્હે ઉદ્દિસ્સ કિઞ્ચિ દદેય્યુ’’ન્તિ ઞાતી પચ્ચાસીસન્તાનં વિચરતં તેસં પેતાનં તેહિ કતસ્સ અતિકટુકવિપાકકરસ્સ કમ્મસ્સ પચ્ચયેન કસ્સચિ ઞાતિનો અનુસ્સરણમત્તાભાવં દસ્સેન્તો –

‘‘પહૂતે અન્નપાનમ્હિ, ખજ્જભોજ્જે ઉપટ્ઠિતે;

ન તેસં કોચિ સરતિ, સત્તાનં કમ્મપચ્ચયા’’તિ. –

વત્વા પુન રઞ્ઞો પેત્તિવિસયૂપપન્ને ઞાતકે ઉદ્દિસ્સ દિન્નં દાનં પસંસન્તો ‘‘એવં દદન્તિ ઞાતીન’’ન્તિ તતિયગાથમાહ.

તત્થ એવન્તિ ઉપમાવચનં. તસ્સ દ્વિધા સમ્બન્ધો – તેસં સત્તાનં કમ્મપચ્ચયા અસરન્તેપિ કિસ્મિઞ્ચિ દદન્તિ, ઞાતીનં, યે એવં અનુકમ્પકા હોન્તીતિ ચ યથા તયા, મહારાજ, દિન્નં, એવં સુચિં પણીતં કાલેન કપ્પિયં પાનભોજનં દદન્તિ ઞાતીનં, યે હોન્તિ અનુકમ્પકાતિ ચ. દદન્તીતિ દેન્તિ ઉદ્દિસન્તિ નિય્યાતેન્તિ. ઞાતીનન્તિ માતિતો ચ પિતિતો ચ સમ્બન્ધાનં. યેતિ યે કેચિ પુત્તા વા ધીતરો વા ભાતરો વા હોન્તીતિ ભવન્તિ. અનુકમ્પકાતિ અત્થકામા હિતેસિનો. સુચિન્તિ વિમલં દસ્સનેય્યં મનોરમં ધમ્મિકં ધમ્મલદ્ધં. પણીતન્તિ ઉત્તમં સેટ્ઠં. કાલેનાતિ ઞાતિપેતાનં તિરોકુટ્ટાદીસુ આગન્ત્વા ઠિતકાલેન. કપ્પિયન્તિ અનુચ્છવિકં પતિરૂપં અરિયાનં પરિભોગારહં. પાનભોજનન્તિ પાનઞ્ચ ભોજનઞ્ચ. ઇધ પાનભોજનમુખેન સબ્બોપિ દેય્યધમ્મો અધિપ્પેતો.

ચતુત્થગાથાપુબ્બદ્ધવણ્ણના

૪. એવં ભગવા રઞ્ઞા માગધેન પેતભૂતાનં ઞાતીનં અનુકમ્પાય દિન્નં પાનભોજનં પસંસન્તો –

‘‘એવં દદન્તિ ઞાતીનં, યે હોન્તિ અનુકમ્પકા;

સુચિં પણીતં કાલેન, કપ્પિયં પાનભોજન’’ન્તિ. –

વત્વા પુન યેન પકારેન દિન્નં તેસં હોતિ, તં દસ્સેન્તો ‘‘ઇદં વો ઞાતીનં હોતૂ’’તિ ચતુત્થગાથાય પુબ્બદ્ધમાહ તં તતિયગાથાય પુબ્બદ્ધેન સમ્બન્ધિતબ્બં –

‘‘એવં દદન્તિ ઞાતીનં, યે હોન્તિ અનુકમ્પકા;

ઇદં વો ઞાતીનં હોતુ, સુખિતા હોન્તુ ઞાતયો’’તિ.

તેન ‘‘ઇદં વો ઞાતીનં હોતૂતિ એવં દદન્તિ, નો અઞ્ઞથા’’તિ એત્થ આકારત્થેન એવંસદ્દેન દાતબ્બાકારનિદસ્સનં કતં હોતિ.

તત્થ ઇદન્તિ દેય્યધમ્મનિદસ્સનં. વોતિ ‘‘કચ્ચિ પન વો અનુરુદ્ધા સમગ્ગા સમ્મોદમાના’’તિ ચ (મ. નિ. ૧.૩૨૬; મહાવ. ૪૬૬), ‘‘યેહિ વો અરિયા’’તિ ચ એવમાદીસુ વિય કેવલં નિપાતમત્તં, ન સામિવચનં. ઞાતીનં હોતૂતિ પેત્તિવિસયે ઉપ્પન્નાનં ઞાતકાનં હોતુ. સુખિતા હોન્તુ ઞાતયોતિ તે પેત્તિવિસયૂપપન્ના ઞાતયો ઇદં પચ્ચનુભવન્તા સુખિતા હોન્તૂતિ.

ચતુત્થગાથાપરદ્ધપઞ્ચમગાથાપુબ્બદ્ધવણ્ણના

૪-૫. એવં ભગવા યેન પકારેન પેત્તિવિસયૂપપન્નાનં ઞાતીનં દાતબ્બં, તં દસ્સેન્તો ‘‘ઇદં વો ઞાતીનં હોતુ, સુખિતા હોન્તુ ઞાતયો’’તિ વત્વા પુન યસ્મા ‘‘ઇદં વો ઞાતીનં હોતૂ’’તિ વુત્તેપિ ન અઞ્ઞેન કતં કમ્મં અઞ્ઞસ્સ ફલદં હોતિ, કેવલન્તુ તથા ઉદ્દિસ્સ દિય્યમાનં તં વત્થુ ઞાતીનં કુસલકમ્મસ્સ પચ્ચયો હોતિ. તસ્મા યથા તેસં તસ્મિંયેવ વત્થુસ્મિં તઙ્ખણે ફલનિબ્બત્તકં કુસલકમ્મં હોતિ, તં દસ્સેન્તો ‘‘તે ચ તત્થા’’તિ ચતુત્થગાથાય પચ્છિમદ્ધં ‘‘પહૂતે અન્નપાનમ્હી’’તિ પઞ્ચમગાથાય પુબ્બદ્ધઞ્ચ આહ.

તેસં અત્થો – તે ઞાતિપેતા યત્થ તં દાનં દીયતિ, તત્થ સમન્તતો આગન્ત્વા સમાગન્ત્વા, સમોધાય વા એકજ્ઝં હુત્વાતિ વુત્તં હોતિ, સમ્મા આગતા સમાગતા ‘‘ઇમે નો ઞાતયો અમ્હાકં અત્થાય દાનં ઉદ્દિસિસ્સન્તી’’તિ એતદત્થં સમ્મા આગતા હુત્વાતિ વુત્તં હોતિ. પહૂતે અન્નપાનમ્હીતિ તસ્મિં અત્તનો ઉદ્દિસ્સમાને પહૂતે અન્નપાનમ્હિ. સક્કચ્ચં અનુમોદરેતિ અભિસદ્દહન્તા કમ્મફલં અવિજહન્તા ચિત્તીકારં અવિક્ખિત્તચિત્તા હુત્વા ‘‘ઇદં નો દાનં હિતાય સુખાય હોતૂ’’તિ મોદન્તિ અનુમોદન્તિ, પીતિસોમનસ્સજાતા હોન્તીતિ.

પઞ્ચમગાથાપરદ્ધછટ્ઠગાથાપુબ્બદ્ધવણ્ણના

૫-૬. એવં ભગવા યથા પેત્તિવિસયૂપપન્નાનં તઙ્ખણે ફલનિબ્બત્તકં કુસલં કમ્મં હોતિ, તં દસ્સેન્તો –

‘‘તે ચ તત્થ સમાગન્ત્વા, ઞાતિપેતા સમાગતા;

પહૂતે અન્નપાનમ્હિ, સક્કચ્ચં અનુમોદરે’’તિ. –

વત્વા પુન ઞાતકે નિસ્સાય નિબ્બત્તકુસલકમ્મફલં પચ્ચનુભોન્તાનં તેસં ઞાતી આરબ્ભ થોમનાકારં દસ્સેન્તો ‘‘ચિરં જીવન્તૂ’’તિ પઞ્ચમગાથાય પચ્છિમદ્ધં ‘‘અમ્હાકઞ્ચ કતા પૂજા’’તિ છટ્ઠગાથાય પુબ્બદ્ધઞ્ચ આહ.

તેસં અત્થો – ચિરં જીવન્તૂતિ ચિરજીવિનો દીઘાયુકા હોન્તુ. નો ઞાતીતિ અમ્હાકં ઞાતકા. યેસં હેતૂતિ યે નિસ્સાય યેસં કારણા. લભામસેતિ લભામ. અત્તના તઙ્ખણં પટિલદ્ધસમ્પત્તિં અપદિસન્તા ભણન્તિ. પેતાનઞ્હિ અત્તનો અનુમોદનેન, દાયકાનં ઉદ્દેસેન, દક્ખિણેય્યસમ્પદાય ચાતિ તીહિ અઙ્ગેહિ દક્ખિણા સમિજ્ઝતિ, તઙ્ખણે ફલનિબ્બત્તિકા હોતિ. તત્થ દાયકા વિસેસહેતુ. તેનાહંસુ ‘‘યેસં હેતુ લભામસે’’તિ. અમ્હાકઞ્ચ કતા પૂજાતિ ‘‘ઇદં વો ઞાતીનં હોતૂ’’તિ એવં ઇમં દાનં ઉદ્દિસન્તેહિ અમ્હાકઞ્ચ પૂજા કતા. દાયકા ચ અનિપ્ફલાતિ યમ્હિ સન્તાને પરિચ્ચાગમયં કમ્મં કતં, તસ્સ તત્થેવ ફલદાનતો દાયકા ચ અનિપ્ફલાતિ.

એત્થાહ – ‘‘કિં પન પેત્તિવિસયૂપપન્ના એવ ઞાતયો લભન્તિ, ઉદાહુ અઞ્ઞેપિ લભન્તી’’તિ? વુચ્ચતે – ભગવતા એવેતં બ્યાકતં જાણુસ્સોણિના બ્રાહ્મણેન પુટ્ઠેન, કિમેત્થ અમ્હેહિ વત્તબ્બં અત્થિ. વુત્તં હેતં –

‘‘મયમસ્સુ, ભો ગોતમ, બ્રાહ્મણા નામ દાનાનિ દેમ, સદ્ધાનિ કરોમ ‘ઇદં દાનં પેતાનં ઞાતિસાલોહિતાનં ઉપકપ્પતુ, ઇદં દાનં પેતા ઞાતિસાલોહિતા પરિભુઞ્જન્તૂ’તિ, કચ્ચિ તં, ભો ગોતમ, દાનં પેતાનં ઞાતિસાલોહિતાનં ઉપકપ્પતિ, કચ્ચિ તે પેતા ઞાતિસાલોહિતા તં દાનં પરિભુઞ્જન્તીતિ. ઠાને ખો, બ્રાહ્મણ, ઉપકપ્પતિ, નો અટ્ઠાનેતિ.

‘‘કતમં પન તં, ભો ગોતમ, ઠાનં, કતમં અટ્ઠાનન્તિ? ઇધ, બ્રાહ્મણ, એકચ્ચો પાણાતિપાતી હોતિ…પે… મિચ્છાદિટ્ઠિકો હોતિ, સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા નિરયં ઉપપજ્જતિ. યો નેરયિકાનં સત્તાનં આહારો, તેન સો તત્થ યાપેતિ, તેન સો તત્થ તિટ્ઠતિ. ઇદં ખો, બ્રાહ્મણ, અટ્ઠાનં, યત્થ ઠિતસ્સ તં દાનં ન ઉપકપ્પતિ.

‘‘ઇધ પન, બ્રાહ્મણ, એકચ્ચો પાણાતિપાતી હોતિ…પે… મિચ્છાદિટ્ઠિકો હોતિ, સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા તિરચ્છાનયોનિં ઉપપજ્જતિ. યો તિરચ્છાનયોનિકાનં સત્તાનં આહારો, તેન સો તત્થ યાપેતિ, તેન સો તત્થ તિટ્ઠતિ. ઇદમ્પિ ખો, બ્રાહ્મણ, અટ્ઠાનં, યત્થ ઠિતસ્સ તં દાનં ન ઉપકપ્પતિ.

‘‘ઇધ પન, બ્રાહ્મણ, એકચ્ચો પાણાતિપાતા પટિવિરતો હોતિ…પે… સમ્માદિટ્ઠિકો હોતિ, સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા મનુસ્સાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જતિ…પે… દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જતિ. યો દેવાનં આહારો, તેન સો તત્થ યાપેતિ, તેન સો તત્થ તિટ્ઠતિ. ઇદમ્પિ ખો, બ્રાહ્મણ, અટ્ઠાનં, યત્થ ઠિતસ્સ તં દાનં ન ઉપકપ્પતિ.

‘‘ઇધ પન, બ્રાહ્મણ, એકચ્ચો પાણાતિપાતી હોતિ…પે… મિચ્છાદિટ્ઠિકો હોતિ, સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા પેત્તિવિસયં ઉપપજ્જતિ. યો પેત્તિવેસયિકાનં સત્તાનં આહારો, તેન સો તત્થ યાપેતિ, તેન સો તત્થ તિટ્ઠતિ. યં વા પનસ્સ ઇતો અનુપવેચ્છન્તિ મિત્તામચ્ચા વા ઞાતિસાલોહિતા વા, તેન સો તત્થ યાપેતિ, તેન સો તત્થ તિટ્ઠતિ. ઇદં ખો, બ્રાહ્મણ, ઠાનં, યત્થ ઠિતસ્સ તં દાનં ઉપકપ્પતીતિ.

‘‘સચે પન, ભો ગોતમ, સો પેતો ઞાતિસાલોહિતો તં ઠાનં અનુપપન્નો હોતિ, કો તં દાનં પરિભુઞ્જતીતિ? અઞ્ઞેપિસ્સ, બ્રાહ્મણ, પેતા ઞાતિસાલોહિતા તં ઠાનં ઉપપન્ના હોન્તિ, તે તં દાનં પરિભુઞ્જન્તીતિ.

‘‘સચે પન, ભો ગોતમ, સો ચેવ પેતો ઞાતિસાલોહિતો તં ઠાનં અનુપપન્નો હોતિ, અઞ્ઞેપિસ્સ પેતા ઞાતિસાલોહિતા તં ઠાનં અનુપપન્ના હોન્તિ, કો તં દાનં પરિભુઞ્જતીતિ? અટ્ઠાનં ખો એતં બ્રાહ્મણ અનવકાસો, યં તં ઠાનં વિવિત્તં અસ્સ ઇમિના દીઘેન અદ્ધુના યદિદં પેતેહિ ઞાતિસાલોહિતેહિ. અપિચ બ્રાહ્મણ દાયકોપિ અનિપ્ફલો’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૧૭૭).

છટ્ઠગાથાપરદ્ધસત્તમગાથાવણ્ણના

૬-૭. એવં ભગવા રઞ્ઞો માગધસ્સ પેત્તિવિસયૂપપન્નાનં પુબ્બઞાતીનં સમ્પત્તિં નિસ્સાય થોમેન્તો ‘‘એતે તે, મહારાજ, ઞાતી ઇમાય દાનસમ્પદાય અત્તમના એવં થોમેન્તી’’તિ દસ્સેન્તો –

‘‘ચિરં જીવન્તુ નો ઞાતી, યેસં હેતુ લભામસે;

અમ્હાકઞ્ચ કતા પૂજા, દાયકા ચ અનિપ્ફલા’’તિ. –

વત્વા પુન તેસં પેત્તિવિસયૂપપન્નાનં અઞ્ઞસ્સ કસિગોરક્ખાદિનો સમ્પત્તિપટિલાભકારણસ્સ અભાવં ઇતો દિન્નેન યાપનભાવઞ્ચ દસ્સેન્તો ‘‘ન હિ તત્થ કસી અત્થી’’તિ છટ્ઠગાથાય પચ્છિમદ્ધં ‘‘વણિજ્જા તાદિસી’’તિ ઇમં સત્તમગાથઞ્ચ આહ.

તત્રાયં અત્થવણ્ણના – ન હિ, મહારાજ, તત્થ પેત્તિવિસયે કસિ અત્થિ, યં નિસ્સાય તે પેતા સમ્પત્તિં પટિલભેય્યું. ગોરક્ખેત્થ ન વિજ્જતીતિ ન કેવલં કસિ એવ, ગોરક્ખાપિ એત્થ પેત્તિવિસયે ન વિજ્જતિ, યં નિસ્સાય તે સમ્પત્તિં પટિલભેય્યું. વણિજ્જા તાદિસી નત્થીતિ વાણિજ્જાપિ તાદિસી નત્થિ, યા તેસં સમ્પત્તિપટિલાભહેતુ ભવેય્ય. હિરઞ્ઞેન કયાકયન્તિ હિરઞ્ઞેન કયવિક્કયમ્પિ તત્થ તાદિસં નત્થિ, યં તેસં સમ્પત્તિપટિલાભહેતુ ભવેય્ય. ઇતો દિન્નેન યાપેન્તિ, પેતા કાલગતા તહિન્તિ કેવલં પન ઇતો ઞાતીહિ વા મિત્તામચ્ચેહિ વા દિન્નેન યાપેન્તિ, અત્તભાવં ગમેન્તિ. પેતાતિ પેત્તિવિસયૂપપન્ના સત્તા. કાલગતાતિ અત્તનો મરણકાલેન ગતા, ‘‘કાલકતા’’તિ વા પાઠો, કતકાલા કતમરણાતિ અત્થો. તહિન્તિ તસ્મિં પેત્તિવિસયે.

અટ્ઠમનવમગાથાદ્વયવણ્ણના

૮-૯. એવં ‘‘ઇતો દિન્નેન યાપેન્તિ, પેતા કાલગતા તહિ’’ન્તિ વત્વા ઇદાનિ ઉપમાહિ તમત્થં પકાસેન્તો ‘‘ઉન્નમે ઉદકં વુટ્ઠ’’ન્તિ ઇદં ગાથાદ્વયમાહ.

તસ્સત્થો – યથા ઉન્નતે થલે ઉસ્સાદે ભૂમિભાગે મેઘેહિ અભિવુટ્ઠં ઉદકં નિન્નં પવત્તતિ, યો યો ભૂમિભાગો નિન્નો ઓણતો, તં તં પવત્તતિ ગચ્છતિ પાપુણાતિ, એવમેવ ઇતો દિન્નં દાનં પેતાનં ઉપકપ્પતિ નિબ્બત્તતિ, પાતુભવતીતિ અત્થો. નિન્નમિવ હિ ઉદકપ્પવત્તિયા ઠાનં પેતલોકો દાનુપકપ્પનાય. યથાહ – ‘‘ઇદં ખો, બ્રાહ્મણ, ઠાનં, યત્થ ઠિતસ્સ તં દાનં ઉપકપ્પતી’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૧૭૭). યથા ચ કન્દરપદરસાખાપસાખકુસોબ્ભમહાસોબ્ભસન્નિપાતેહિ વારિવહા મહાનજ્જો પૂરા હુત્વા સાગરં પરિપૂરેન્તિ, એવમ્પિ ઇતો દિન્નદાનં પુબ્બે વુત્તનયેનેવ પેતાનં ઉપકપ્પતીતિ.

દસમગાથાવણ્ણના

૧૦. એવં ભગવા ‘‘ઇતો દિન્નેન યાપેન્તિ, પેતા કાલગતા તહિ’’ન્તિ ઇમં અત્થં ઉપમાહિ પકાસેત્વા પુન યસ્મા તે પેતા ‘‘ઇતો કિઞ્ચિ લચ્છામા’’તિ આસાભિભૂતા ઞાતિઘરં આગન્ત્વાપિ ‘‘ઇદં નામ નો દેથા’’તિ યાચિતું અસમત્થા, તસ્મા તેસં ઇમાનિ અનુસ્સરણવત્થૂનિ અનુસ્સરન્તો કુલપુત્તો દક્ખિણં દજ્જાતિ દસ્સેન્તો ‘‘અદાસિ મે’’તિ ઇમં ગાથમાહ.

તસ્સત્થો – ‘‘ઇદં નામ મે ધનં વા ધઞ્ઞં વા અદાસી’’તિ ચ, ‘‘ઇદં નામ મે કિચ્ચં અત્તના ઉય્યોગમાપજ્જન્તો અકાસી’’તિ ચ, ‘‘અમુ મે માતિતો વા પિતિતો વા સમ્બન્ધત્તા ઞાતી’’તિ ચ સિનેહવસેન તાણસમત્થતાય ‘‘મિત્તા’’તિ ચ, ‘‘અસુકો મે સહ પંસુકીળકો સખા’’તિ ચ એવં સબ્બમનુસ્સરન્તો પેતાનં દક્ખિણં દજ્જા, દાનં નિય્યાતેય્યાતિ. અપરો પાઠો ‘‘પેતાનં દક્ખિણા દજ્જા’’તિ. તસ્સત્થો – દાતબ્બાતિ દજ્જા. કા સા? પેતાનં દક્ખિણા, તેનેવ ‘‘અદાસિ મે’’તિઆદિના નયેન પુબ્બે કતમનુસ્સરં અનુસ્સરતાતિ વુત્તં હોતિ. કરણવચનપ્પસઙ્ગે પચ્ચત્તવચનં વેદિતબ્બં.

એકાદસમગાથાવણ્ણના

૧૧. એવં ભગવા પેતાનં દક્ખિણાનિય્યાતને કારણભૂતાનિ અનુસ્સરણવત્થૂનિ દસ્સેન્તો –

‘‘અદાસિ મે અકાસિ મે, ઞાતિમિત્તા સખા ચ મે;

પેતાનં દક્ખિણં દજ્જા, પુબ્બે કતમનુસ્સર’’ન્તિ. –

વત્વા પુન યે ઞાતિમરણેન રુણ્ણસોકાદિપરા એવ હુત્વા તિટ્ઠન્તિ, ન તેસં અત્થાય કિઞ્ચિ દેન્તિ, તેસં તં રુણ્ણસોકાદિ કેવલં અત્તપરિતાપનમેવ હોતિ, ન પેતાનં કિઞ્ચિ અત્થં નિપ્ફાદેતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘ન હિ રુણ્ણં વા’’તિ ઇમં ગાથમાહ.

તત્થ રુણ્ણન્તિ રોદના રોદિતત્તં અસ્સુપાતનં, એતેન કાયપરિસ્સમં દસ્સેતિ. સોકોતિ સોચના સોચિતત્તં, એતેન ચિત્તપરિસ્સમં દસ્સેતિ. યા ચઞ્ઞાતિ યા ચ રુણ્ણસોકેહિ અઞ્ઞા. પરિદેવનાતિ ઞાતિબ્યસનેન ફુટ્ઠસ્સ લાલપ્પના, ‘‘કહં એકપુત્તક પિય મનાપા’’તિ એવમાદિના નયેન ગુણસંવણ્ણના, એતેન વચીપરિસ્સમં દસ્સેતિ.

દ્વાદસમગાથાવણ્ણના

૧૨. એવં ભગવા ‘‘રુણ્ણં વા સોકો વા યા ચઞ્ઞા પરિદેવના, સબ્બમ્પિ તં પેતાનં અત્થાય ન હોતિ, કેવલન્તુ અત્તાનં પરિતાપનમત્તમેવ, એવં તિટ્ઠન્તિ ઞાતયો’’તિ રુણ્ણાદીનં નિરત્થકભાવં દસ્સેત્વા પુન માગધરાજેન યા દક્ખિણા દિન્ના, તસ્સા સાત્થકભાવં દસ્સેન્તો ‘‘અયઞ્ચ ખો દક્ખિણા’’તિ ઇમં ગાથમાહ.

તસ્સત્થો – અયઞ્ચ ખો, મહારાજ, દક્ખિણા તયા અજ્જ અત્તનો ઞાતિગણં ઉદ્દિસ્સ દિન્ના, સા યસ્મા સઙ્ઘો અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સ, તસ્મા સઙ્ઘમ્હિ સુપ્પતિટ્ઠિતા અસ્સ પેતજનસ્સ દીઘરત્તં હિતાય ઉપકપ્પતિ સમ્પજ્જતિ ફલતીતિ વુત્તં હોતિ. ઉપકપ્પતીતિ ચ ઠાનસો ઉપકપ્પતિ, તંખણંયેવ ઉપકપ્પતિ, ન ચિરેન. યથા હિ તંખણઞ્ઞેવ પટિભન્તં ‘‘ઠાનસોવેતં તથાગતં પટિભાતી’’તિ વુચ્ચતિ, એવમિધાપિ તંખણંયેવ ઉપકપ્પન્તા ‘‘ઠાનસો ઉપકપ્પતી’’તિ વુત્તા. યં વા તં ‘‘ઇદં ખો, બ્રાહ્મણ, ઠાનં, યત્થ ઠિતસ્સ તં દાનં ઉપકપ્પતી’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૧૭૭) વુત્તં, તત્થ ખુપ્પિપાસિકવન્તાસપરદત્તૂપજીવિનિજ્ઝામતણ્હિકાદિભેદભિન્ને ઠાને ઉપકપ્પતીતિ વુત્તં યથા કહાપણં દેન્તો ‘‘કહાપણસો દેતી’’તિ લોકે વુચ્ચતિ. ઇમસ્મિઞ્ચ અત્થવિકપ્પે ઉપકપ્પતીતિ પાતુભવતિ, નિબ્બત્તતીતિ વુત્તં હોતિ.

તેરસમગાથાવણ્ણના

૧૩. એવં ભગવા રઞ્ઞા દિન્નાય દક્ખિણાય સાત્થકભાવં દસ્સેન્તો –

‘‘અયઞ્ચ ખો દક્ખિણા દિન્ના, સઙ્ઘમ્હિ સુપ્પતિટ્ઠિતા;

દીઘરત્તં હિતાયસ્સ, ઠાનસો ઉપકપ્પતી’’તિ. –

વત્વા પુન યસ્મા ઇમં દક્ખિણં દેન્તેન ઞાતીનં ઞાતીહિ કત્તબ્બકિચ્ચકરણવસેન ઞાતિધમ્મો નિદસ્સિતો, બહુજનસ્સ પાકટીકતો, નિદસ્સનં વા કતો, તુમ્હેહિપિ ઞાતીનં એવમેવ ઞાતીહિ કત્તબ્બકિચ્ચકરણવસેન ઞાતિધમ્મો પરિપૂરેતબ્બો, ન નિરત્થકેહિ રુણ્ણાદીહિ અત્તા પરિતાપેતબ્બોતિ ચ પેતે દિબ્બસમ્પત્તિં અધિગમેન્તેન પેતાનં પૂજા કતા ઉળારા, બુદ્ધપ્પમુખઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘં અન્નપાનાદીહિ સન્તપ્પેન્તેન ભિક્ખૂનં બલં અનુપદિન્નં, અનુકમ્પાદિગુણપરિવારઞ્ચ ચાગચેતનં નિબ્બત્તેન્તેન અનપ્પકં પુઞ્ઞં પસુતં, તસ્મા ભગવા ઇમેહિ યથાભુચ્ચગુણેહિ રાજાનં સમ્પહંસેન્તો –

‘‘સો ઞાતિધમ્મો ચ અયં નિદસ્સિતો,

પેતાન પૂજા ચ કતા ઉળારા;

બલઞ્ચ ભિક્ખૂનમનુપ્પદિન્નં,

તુમ્હેહિ પુઞ્ઞં પસુતં અનપ્પક’’ન્તિ. –

ઇમાય ગાથાય દેસનં પરિયોસાપેતિ.

અથ વા ‘‘સો ઞાતિધમ્મો ચ અયં નિદસ્સિતો’’તિ ઇમિના ગાથાપદેન ભગવા રાજાનં ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેતિ. ઞાતિધમ્મનિદસ્સનમેવ હિ એત્થ સન્દસ્સનં પેતાન પૂજા ચ કતા ઉળારાતિ ઇમિના સમાદપેતિ. ઉળારાતિ પસંસનમેવ હિ એત્થ પુનપ્પુનં પૂજાકરણે સમાદપનં. બલઞ્ચ ભિક્ખૂનમનુપ્પદિન્નન્તિ ઇમિના સમુત્તેજેતિ. બલાનુપ્પદાનમેવ હિ એત્થ એવં દાનં, બલાનુપ્પદાનતાતિ તસ્સ ઉસ્સાહવડ્ઢનેન સમુત્તેજનં. તુમ્હેહિ પુઞ્ઞં પસુતં અનપ્પકન્તિ ઇમિના સમ્પહંસેતિ. પુઞ્ઞપ્પસુતકિત્તનમેવ હિ એત્થ તસ્સ યથાભુચ્ચગુણસંવણ્ણનભાવેન સમ્પહંસનજનનતો સમ્પહંસનન્તિ વેદિતબ્બં.

દેસનાપરિયોસાને ચ પેત્તિવિસયૂપપત્તિઆદીનવસંવણ્ણનેન સંવિગ્ગાનં યોનિસો પદહતં ચતુરાસીતિયા પાણસહસ્સાનં ધમ્માભિસમયો અહોસિ. દુતિયદિવસેપિ ભગવા દેવમનુસ્સાનં ઇદમેવ તિરોકુટ્ટં દેસેસિ, એવં યાવ સત્તમદિવસા તાદિસો એવ ધમ્માભિસમયો અહોસીતિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દકપાઠ-અટ્ઠકથાય

તિરોકુટ્ટસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.