૮. નિધિકણ્ડસુત્તવણ્ણના

નિક્ખેપકારણં

ઇદાનિ યદિદં તિરોકુટ્ટાનન્તરં ‘‘નિધિં નિધેતિ પુરિસો’’તિઆદિના નિધિકણ્ડં નિક્ખિત્તં, તસ્સ –

‘‘ભાસિત્વા નિધિકણ્ડસ્સ, ઇધ નિક્ખેપકારણં;

અટ્ઠુપ્પત્તિઞ્ચ દીપેત્વા, કરિસ્સામત્થવણ્ણનં’’.

તત્થ ઇધ નિક્ખેપકારણં તાવસ્સ એવં વેદિતબ્બં. ઇદઞ્હિ નિધિકણ્ડં ભગવતા ઇમિના અનુક્કમેન અવુત્તમ્પિ યસ્મા અનુમોદનવસેન વુત્તસ્સ તિરોકુટ્ટસ્સ મિથુનભૂતં, તસ્મા ઇધ નિક્ખિત્તં. તિરોકુટ્ટેન વા પુઞ્ઞવિરહિતાનં વિપત્તિં દસ્સેત્વા ઇમિના કતપુઞ્ઞાનં સમ્પત્તિદસ્સનત્થમ્પિ ઇદં ઇધ નિક્ખિત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ઇદમસ્સ ઇધ નિક્ખેપકારણં.

સુત્તટ્ઠુપ્પત્તિ

અટ્ઠુપ્પત્તિ પનસ્સ – સાવત્થિયં કિર અઞ્ઞતરો કુટુમ્બિકો અડ્ઢો મહદ્ધનો મહાભોગો. સો ચ સદ્ધો હોતિ પસન્નો, વિગતમલમચ્છેરેન ચેતસા અગારં અજ્ઝાવસતિ. સો એકસ્મિં દિવસે બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દાનં દેતિ. તેન ચ સમયેન રાજા ધનત્થિકો હોતિ, સો તસ્સ સન્તિકે પુરિસં પેસેસિ ‘‘ગચ્છ, ભણે, ઇત્થન્નામં કુટુમ્બિકં આનેહી’’તિ. સો ગન્ત્વા તં કુટુમ્બિકં આહ ‘‘રાજા તં ગહપતિ આમન્તેતી’’તિ. કુટુમ્બિકો સદ્ધાદિગુણસમન્નાગતેન ચેતસા બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિવિસન્તો આહ ‘‘ગચ્છ, ભો પુરિસ, પચ્છા આગમિસ્સામિ, ઇદાનિ તાવમ્હિ નિધિં નિધેન્તો ઠિતો’’તિ. અથ ભગવા ભુત્તાવી પવારિતો તમેવ પુઞ્ઞસમ્પદં પરમત્થતો નિધીતિ દસ્સેતું તસ્સ કુટુમ્બિકસ્સ અનુમોદનત્થં ‘‘નિધિં નિધેતિ પુરિસો’’તિ ઇમા ગાથાયો અભાસિ. અયમસ્સ અટ્ઠુપ્પત્તિ.

એવમસ્સ –

‘‘ભાસિત્વા નિધિકણ્ડસ્સ, ઇધ નિક્ખેપકારણં;

અટ્ઠુપ્પત્તિઞ્ચ દીપેત્વા, કરિસ્સામત્થવણ્ણનં’’.

પઠમગાથાવણ્ણના

૧. તત્થ નિધિં નિધેતિ પુરિસોતિ નિધીયતીતિ નિધિ, ઠપીયતિ રક્ખીયતિ ગોપીયતીતિ અત્થો. સો ચતુબ્બિધો થાવરો, જઙ્ગમો, અઙ્ગસમો, અનુગામિકોતિ. તત્થ થાવરો નામ ભૂમિગતં વા વેહાસટ્ઠં વા હિરઞ્ઞં વા સુવણ્ણં વા ખેત્તં વા વત્થુ વા, યં વા પનઞ્ઞમ્પિ એવરૂપં ઇરિયાપથવિરહિતં, અયં થાવરો નિધિ. જઙ્ગમો નામ દાસિદાસં હત્થિગવસ્સવળવં અજેળકં કુક્કુટસૂકરં યં વા પનઞ્ઞમ્પિ એવરૂપં ઇરિયાપથપટિસંયુત્તં. અયં જઙ્ગમો નિધિ અઙ્ગસમો નામ કમ્માયતનં, સિપ્પાયતનં, વિજ્જાટ્ઠાનં, બાહુસચ્ચં, યં વા પનઞ્ઞમ્પિ એવરૂપં સિક્ખિત્વા ગહિતં અઙ્ગપચ્ચઙ્ગમિવ અત્તભાવપ્પટિબદ્ધં, અયં અઙ્ગસમો નિધિ. અનુગામિકો નામ દાનમયં પુઞ્ઞં સીલમયં ભાવનામયં ધમ્મસ્સવનમયં ધમ્મદેસનામયં, યં વા પનઞ્ઞમ્પિ એવરૂપં પુઞ્ઞં તત્થ તત્થ અનુગન્ત્વા વિય ઇટ્ઠફલમનુપ્પદેતિ, અયં અનુગામિકો નિધિ. ઇમસ્મિં પન ઠાને થાવરો અધિપ્પેતો.

નિધેતીતિ ઠપેતિ પટિસામેતિ ગોપેતિ. પુરિસોતિ મનુસ્સો. કામઞ્ચ પુરિસોપિ ઇત્થીપિ પણ્ડકોપિ નિધિં નિધેતિ, ઇધ પન પુરિસસીસેન દેસના કતા, અત્થતો પન તેસમ્પિ ઇધ સમોધાનં દટ્ઠબ્બં. ગમ્ભીરે ઓદકન્તિકેતિ ઓગાહેતબ્બટ્ઠેન ગમ્ભીરં, ઉદકસ્સ અન્તિકભાવેન ઓદકન્તિકં. અત્થિ ગમ્ભીરં ન ઓદકન્તિકં જઙ્ગલે ભૂમિભાગે સતિકપોરિસો આવાટો વિય, અત્થિ ઓદકન્તિકં ન ગમ્ભીરં નિન્ને પલ્લલે એકદ્વિવિદત્થિકો આવાટો વિય, અત્થિ ગમ્ભીરઞ્ચેવ ઓદકન્તિકઞ્ચ જઙ્ગલે ભૂમિભાગે યાવ ઇદાનિ ઉદકં આગમિસ્સતીતિ, તાવ ખતો આવાટો વિય. તં સન્ધાય ઇદં વુત્તં ‘‘ગમ્ભીરે ઓદકન્તિકે’’તિ. અત્થે કિચ્ચે સમુપ્પન્નેતિ અત્થા અનપેતન્તિ અત્થં, અત્થાવહં હિતાવહન્તિ વુત્તં હોતિ. કાતબ્બન્તિ કિચ્ચં, કિઞ્ચિદેવ કરણીયન્તિ વુત્તં હોતિ. ઉપ્પન્નં એવ સમુપ્પન્નં, કત્તબ્બભાવેન ઉપટ્ઠિતન્તિ વુત્તં હોતિ. તસ્મિં અત્થે કિચ્ચે સમુપ્પન્ને. અત્થાય મે ભવિસ્સતીતિ નિધાનપ્પયોજનનિદસ્સનમેતં. એતદત્થઞ્હિ સો નિધેતિ ‘‘અત્થાવહે કિસ્મિઞ્ચિદેવ કરણીયે સમુપ્પન્ને અત્થાય મે ભવિસ્સતિ, તસ્સ મે કિચ્ચસ્સ નિપ્ફત્તિયા ભવિસ્સતી’’તિ. કિચ્ચનિપ્ફત્તિયેવ હિ તસ્સ કિચ્ચે સમુપ્પન્ને અત્થોતિ વેદિતબ્બો.

દુતિયગાથાવણ્ણના

એવં નિધાનપ્પયોજનં દસ્સેન્તો અત્થાધિગમાધિપ્પાયં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અનત્થાપગમાધિપ્પાયં દસ્સેતુમાહ –

૨. ‘‘રાજતો વા દુરુત્તસ્સ, ચોરતો પીળિતસ્સ વા.

ઇણસ્સ વા પમોક્ખાય, દુબ્ભિક્ખે આપદાસુ વા’’તિ.

તસ્સત્થો ‘‘અત્થાય મે ભવિસ્સતી’’તિ ચ ‘‘ઇણસ્સ વા પમોક્ખાયા’’તિ ચ એત્થ વુત્તેહિ દ્વીહિ ભવિસ્સતિપમોક્ખાય-પદેહિ સદ્ધિં યથાસમ્ભવં યોજેત્વા વેદિતબ્બો.

તત્થાયં યોજના – ન કેવલં અત્થાય મે ભવિસ્સતીતિ એવ પુરિસો નિધિં નિધેતિ, કિન્તુ ‘‘અયં ચોરો’’તિ વા ‘‘પારદારિકો’’તિ વા ‘‘સુઙ્કઘાતકો’’તિ વા એવમાદિના નયેન પચ્ચત્થિકેહિ પચ્ચામિત્તેહિ દુરુત્તસ્સ મે સતો રાજતો વા પમોક્ખાય ભવિસ્સતિ, સન્ધિચ્છેદાદીહિ ધનહરણેન વા, ‘‘એત્તકં હિરઞ્ઞસુવણ્ણં દેહી’’તિ જીવગ્ગાહેન વા ચોરેહિ મે પીળિતસ્સ સતો ચોરતો વા પમોક્ખાય ભવિસ્સતિ. સન્તિ મે ઇણાયિકા, તે મં ‘‘ઇણં દેહી’’તિ ચોદેસ્સન્તિ, તેહિ મે ચોદિયમાનસ્સ ઇણસ્સ વા પમોક્ખાય ભવિસ્સતિ. હોતિ સો સમયો, યં દુબ્ભિક્ખં હોતિ દુસ્સસ્સં દુલ્લભપિણ્ડં, તત્થ ન સુકરં અપ્પધનેન યાપેતું, તથાવિધે આગતે દુબ્ભિક્ખે વા મે ભવિસ્સતિ. યથારૂપા આપદા ઉપ્પજ્જન્તિ અગ્ગિતો વા ઉદકતો વા અપ્પિયદાયાદતો વા, તથારૂપાસુ વા ઉપ્પન્નાસુ આપદાસુ મે ભવિસ્સતીતિપિ પુરિસો નિધિં નિધેતીતિ.

એવં અત્થાધિગમાધિપ્પાયં અનત્થાપગમાધિપ્પાયઞ્ચાતિ દ્વીહિ ગાથાહિ દુવિધં નિધાનપ્પયોજનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તમેવ દુવિધં પયોજનં નિગમેન્તો આહ –

‘‘એતદત્થાય લોકસ્મિં, નિધિ નામ નિધીયતી’’તિ.

તસ્સત્થો – ય્વાયં ‘‘અત્થાય મે ભવિસ્સતી’’તિ ચ ‘‘રાજતો વા દુરુત્તસ્સા’’તિ એવમાદીહિ ચ અત્થાધિગમો અનત્થાપગમો ચ દસ્સિતો. એતદત્થાય એતેસં નિપ્ફાદનત્થાય ઇમસ્મિં ઓકાસલોકે યો કોચિ હિરઞ્ઞસુવણ્ણાદિભેદો નિધિ નામ નિધીયતિ ઠપીયતિ પટિસામીયતીતિ.

તતિયગાથાવણ્ણના

ઇદાનિ યસ્મા એવં નિહિતોપિ સો નિધિ પુઞ્ઞવતંયેવ અધિપ્પેતત્થસાધકો હોતિ, ન અઞ્ઞેસં, તસ્મા તમત્થં દીપેન્તો આહ –

૩. ‘‘તાવસ્સુનિહિતો સન્તો, ગમ્ભીરે ઓદકન્તિકે.

ન સબ્બો સબ્બદા એવ, તસ્સ તં ઉપકપ્પતી’’તિ.

તસ્સત્થો – સો નિધિ તાવ સુનિહિતો સન્તો, તાવ સુટ્ઠુ નિખણિત્વા ઠપિતો સમાનોતિ વુત્તં હોતિ. કીવ સુટ્ઠૂતિ? ગમ્ભીરે ઓદકન્તિકે, યાવ ગમ્ભીરે ઓદકન્તિકે નિહિતોતિ સઙ્ખં ગચ્છતિ, તાવ સુટ્ઠૂતિ વુત્તં હોતિ. ન સબ્બો સબ્બદા એવ, તસ્સ તં ઉપકપ્પતીતિ યેન પુરિસેન નિહિતો, તસ્સ સબ્બોપિ સબ્બકાલં ન ઉપકપ્પતિ ન સમ્પજ્જતિ, યથાવુત્તકિચ્ચકરણસમત્થો ન હોતીતિ વુત્તં હોતિ. કિન્તુ કોચિદેવ કદાચિદેવ ઉપકપ્પતિ, નેવ વા ઉપકપ્પતીતિ. એત્થ ચ ન્તિ પદપૂરણમત્તે નિપાતો દટ્ઠબ્બો ‘‘યથા તં અપ્પમત્તસ્સ આતાપિનો’’તિ એવમાદીસુ (મ. નિ. ૨.૧૮-૧૯; ૩.૧૫૪) વિય. લિઙ્ગભેદં વા કત્વા ‘‘સો’’તિ વત્તબ્બે ‘‘ત’’ન્તિ વુત્તં. એવં હિ વુચ્ચમાને સો અત્થો સુખં બુજ્ઝતીતિ.

ચતુત્થપઞ્ચમગાથાવણ્ણના

એવં ‘‘ન સબ્બો સબ્બદા એવ, તસ્સ તં ઉપકપ્પતી’’તિ વત્વા ઇદાનિ યેહિ કારણેહિ ન ઉપકપ્પતિ, તાનિ દસ્સેન્તો આહ –

૪. ‘‘નિધિ વા ઠાના ચવતિ, સઞ્ઞા વાસ્સ વિમુય્હતિ.

નાગા વા અપનામેન્તિ, યસ્મા વાપિ હરન્તિ નં.

૫. ‘‘અપ્પિયા વાપિ દાયાદા, ઉદ્ધરન્તિ અપસ્સતો’’તિ.

તસ્સત્થો – યસ્મિં ઠાને સુનિહિતો હોતિ નિધિ, સો વા નિધિ તમ્હા ઠાના ચવતિ અપેતિ વિગચ્છતિ, અચેતનોપિ સમાનો પુઞ્ઞક્ખયવસેન અઞ્ઞં ઠાનં ગચ્છતિ. સઞ્ઞા વા અસ્સ વિમુય્હતિ, યસ્મિં ઠાને નિહિતો નિધિ, તં ન જાનાતિ, અસ્સ પુઞ્ઞક્ખયચોદિતા નાગા વા તં નિધિં અપનામેન્તિ અઞ્ઞં ઠાનં ગમેન્તિ. યક્ખા વાપિ હરન્તિ યેનિચ્છકં આદાય ગચ્છન્તિ. અપસ્સતો વા અસ્સ અપ્પિયા વા દાયાદા ભૂમિં ખણિત્વા તં નિધિં ઉદ્ધરન્તિ. એવમસ્સ એતેહિ ઠાના ચવનાદીહિ કારણેહિ સો નિધિ ન ઉપકપ્પતીતિ.

એવં ઠાના ચવનાદીનિ લોકસમ્મતાનિ અનુપકપ્પનકારણાનિ વત્વા ઇદાનિ યં તં એતેસમ્પિ કારણાનં મૂલભૂતં એકઞ્ઞેવ પુઞ્ઞક્ખયસઞ્ઞિતં કારણં, તં દસ્સેન્તો આહ –

‘‘યદા પુઞ્ઞક્ખયો હોતિ, સબ્બમેતં વિનસ્સતી’’તિ.

તસ્સત્થો – યસ્મિં સમયે ભોગસમ્પત્તિનિપ્ફાદકસ્સ પુઞ્ઞસ્સ ખયો હોતિ, ભોગપારિજુઞ્ઞસંવત્તનિકમપુઞ્ઞમોકાસં કત્વા ઠિતં હોતિ, અથ યં નિધિં નિધેન્તેન નિહિતં હિરઞ્ઞસુવણ્ણાદિધનજાતં, સબ્બમેતં વિનસ્સતીતિ.

છટ્ઠગાથાવણ્ણના

એવં ભગવા તેન તેન અધિપ્પાયેન નિહિતમ્પિ યથાધિપ્પાયં અનુપકપ્પન્તં નાનપ્પકારેહિ નસ્સનધમ્મં લોકસમ્મતં નિધિં વત્વા ઇદાનિ યં પુઞ્ઞસમ્પદં પરમત્થતો નિધીતિ દસ્સેતું તસ્સ કુટુમ્બિકસ્સ અનુમોદનત્થમિદં નિધિકણ્ડમારદ્ધં, તં દસ્સેન્તો આહ –

૬. ‘‘યસ્સ દાનેન સીલેન, સંયમેન દમેન ચ.

નિધી સુનિહિતો હોતિ, ઇત્થિયા પુરિસસ્સ વા’’તિ.

તત્થ દાનન્તિ ‘‘દાનઞ્ચ ધમ્મચરિયા ચા’’તિ એત્થ વુત્તનયેનેવ ગહેતબ્બં. સીલન્તિ કાયિકવાચસિકો અવીતિક્કમો. પઞ્ચઙ્ગદસઙ્ગપાતિમોક્ખસંવરાદિ વા સબ્બમ્પિ સીલં ઇધ સીલન્તિ અધિપ્પેતં. સંયમોતિ સંયમનં સંયમો, ચેતસો નાનારમ્મણગતિનિવારણન્તિ વુત્તં હોતિ, સમાધિસ્સેતં અધિવચનં. યેન સંયમેન સમન્નાગતો ‘‘હત્થસંયતો, પાદસંયતો, વાચાસંયતો, સંયતુત્તમો’’તિ એત્થ સંયતુત્તમોતિ વુત્તો. અપરે આહુ ‘‘સંયમનં સંયમો, સંવરણન્તિ વુત્તં હોતિ, ઇન્દ્રિયસંવરસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ. દમોતિ દમનં, કિલેસૂપસમનન્તિ વુત્તં હોતિ, પઞ્ઞાયેતં અધિવચનં. પઞ્ઞા હિ કત્થચિ પઞ્ઞાત્વેવ વુચ્ચતિ ‘‘સુસ્સૂસા લભતે પઞ્ઞ’’ન્તિ એવમાદીસુ (સં. નિ. ૧.૨૪૬; સુ. નિ. ૧૮૮). કત્થચિ ધમ્મોતિ ‘‘સચ્ચં ધમ્મો ધિતિ ચાગો’’તિ એવમાદીસુ. કત્થચિ દમોતિ ‘‘યદિ સચ્ચા દમા ચાગા, ખન્ત્યા ભિય્યો ન વિજ્જતી’’તિઆદીસુ.

એવં દાનાદીનિ ઞત્વા ઇદાનિ એવં ઇમિસ્સા ગાથાય સમ્પિણ્ડેત્વા અત્થો વેદિતબ્બો – યસ્સ ઇત્થિયા વા પુરિસસ્સ વા દાનેન સીલેન સંયમેન દમેન ચાતિ ઇમેહિ ચતૂહિ ધમ્મેહિ યથા હિરઞ્ઞેન સુવણ્ણેન મુત્તાય મણિના વા ધનમયો નિધિ તેસં સુવણ્ણાદીનં એકત્થ પક્ખિપનેન નિધીયતિ, એવં પુઞ્ઞમયો નિધિ તેસં દાનાદીનં એકચિત્તસન્તાને ચેતિયાદિમ્હિ વા વત્થુમ્હિ સુટ્ઠુ કરણેન સુનિહિતો હોતીતિ.

સત્તમગાથાવણ્ણના

એવં ભગવા ‘‘યસ્સ દાનેના’’તિ ઇમાય ગાથાય પુઞ્ઞસમ્પદાય પરમત્થતો નિધિભાવં દસ્સેત્વા ઇદાનિ યત્થ નિહિતો, સો નિધિ સુનિહિતો હોતિ, તં વત્થું દસ્સેન્તો આહ –

૭. ‘‘ચેતિયમ્હિ ચ સઙ્ઘે વા, પુગ્ગલે અતિથીસુ વા.

માતરિ પિતરિ ચાપિ, અથો જેટ્ઠમ્હિ ભાતરી’’તિ.

તત્થ ચયિતબ્બન્તિ ચેતિયં, પૂજેતબ્બન્તિ વુત્તં હોતિ, ચિતત્તા વા ચેતિયં. તં પનેતં ચેતિયં તિવિધં હોતિ પરિભોગચેતિયં, ઉદ્દિસ્સકચેતિયં, ધાતુકચેતિયન્તિ. તત્થ બોધિરુક્ખો પરિભોગચેતિયં, બુદ્ધપટિમા ઉદ્દિસ્સકચેતિયં, ધાતુગબ્ભથૂપા સધાતુકા ધાતુકચેતિયં. સઙ્ઘોતિ બુદ્ધપ્પમુખાદીસુ યો કોચિ. પુગ્ગલોતિ ગહટ્ઠપબ્બજિતેસુ યો કોચિ. નત્થિ અસ્સ તિથિ, યમ્હિ વા તમ્હિ દિવસે આગચ્છતીતિ અતિથિ. તઙ્ખણે આગતપાહુનકસ્સેતં અધિવચનં. સેસં વુત્તનયમેવ.

એવં ચેતિયાદીનિ ઞત્વા ઇદાનિ એવં ઇમિસ્સા ગાથાય સમ્પિણ્ડેત્વા અત્થો વેદિતબ્બો – યો સો નિધિ ‘‘સુનિહિતો હોતી’’તિ વુત્તો, સો ઇમેસુ વત્થૂસુ સુનિહિતો હોતિ. કસ્મા? દીઘરત્તં ઇટ્ઠફલાનુપ્પદાનસમત્થતાય. તથા હિ અપ્પકમ્પિ ચેતિયમ્હિ દત્વા દીઘરત્તં ઇટ્ઠફલલાભિનો હોન્તિ. યથાહ –

‘‘એકપુપ્ફં યજિત્વાન, અસીતિકપ્પકોટિયો;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, પુપ્ફદાનસ્સિદં ફલ’’ન્તિ ચ.

‘‘મત્તાસુખપરિચ્ચાગા, પસ્સે ચે વિપુલં સુખ’’ન્તિ ચ. (ધ. પ. ૨૯૦);

એવં દક્ખિણાવિસુદ્ધિવેલામસુત્તાદીસુ વુત્તનયેન સઙ્ઘાદિવત્થૂસુપિ દાનફલવિભાગો વેદિતબ્બો. યથા ચ ચેતિયાદીસુ દાનસ્સ પવત્તિ ફલવિભૂતિ ચ દસ્સિતા, એવં યથાયોગં સબ્બત્થ તં તં આરભિત્વા ચારિત્તવારિત્તવસેન સીલસ્સ, બુદ્ધાનુસ્સતિવસેન સંયમસ્સ, તબ્બત્થુકવિપસ્સનામનસિકારપચ્ચવેક્ખણવસેન દમસ્સ ચ પવત્તિ તસ્સ તસ્સ ફલવિભૂતિ ચ વેદિતબ્બા.

અટ્ઠમગાથાવણ્ણના

એવં ભગવા દાનાદીહિ નિધીયમાનસ્સ પુઞ્ઞમયનિધિનો ચેતિયાદિભેદં વત્થું દસ્સેત્વા ઇદાનિ એતેસુ વત્થૂસુ સુનિહિતસ્સ તસ્સ નિધિનો ગમ્ભીરે ઓદકન્તિકે નિહિતનિધિતો વિસેસં દસ્સેન્તો આહ –

૮. ‘‘એસો નિધિ સુનિહિતો, અજેય્યો અનુગામિકો.

પહાય ગમનીયેસુ, એતં આદાય ગચ્છતી’’તિ.

તત્થ પુબ્બપદેન તં દાનાદીહિ સુનિહિતનિધિં નિદ્દિસતિ ‘‘એસો નિધિ સુનિહિતો’’તિ. અજેય્યોતિ પરેહિ જેત્વા ગહેતું ન સક્કા, અચ્ચેય્યોતિપિ પાઠો, તસ્સ અચ્ચિતબ્બો અચ્ચનારહો હિતસુખત્થિકેન ઉપચિતબ્બોતિ અત્થો. એતસ્મિઞ્ચ પાઠે એસો નિધિ અચ્ચેય્યોતિ સમ્બન્ધિત્વા પુન ‘‘કસ્મા’’તિ અનુયોગં દસ્સેત્વા ‘‘યસ્મા સુનિહિતો અનુગામિકો’’તિ સમ્બન્ધિતબ્બં. ઇતરથા હિ સુનિહિતસ્સ અચ્ચેય્યત્તં વુત્તં ભવેય્ય, ન ચ સુનિહિતો અચ્ચનીયો. અચ્ચિતો એવ હિ સોતિ. અનુગચ્છતીતિ અનુગામિકો, પરલોકં ગચ્છન્તમ્પિ તત્થ તત્થ ફલદાનેન ન વિજહતીતિ અત્થો.

પહાય ગમનીયેસુ એતં આદાય ગચ્છતીતિ મરણકાલે પચ્ચુપટ્ઠિતે સબ્બભોગેસુ પહાય ગમનીયેસુ એતં નિધિં આદાય પરલોકં ગચ્છતીતિ અયં કિર એતસ્સ અત્થો. સો પન ન યુજ્જતિ. કસ્મા? ભોગાનં અગમનીયતો. પહાતબ્બા એવ હિ તે તે ભોગા, ન ગમનીયા, ગમનીયા પન તે તે ગતિવિસેસા. યતો યદિ એસ અત્થો સિયા, પહાય ભોગે ગમનીયેસુ ગતિવિસેસેસુ ઇતિ વદેય્ય. તસ્મા એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો – ‘‘નિધિ વા ઠાના ચવતી’’તિ એવમાદિના પકારેન પહાય મચ્ચં ભોગેસુ ગચ્છન્તેસુ એતં આદાય ગચ્છતીતિ. એસો હિ અનુગામિકત્તા તં નપ્પજહતીતિ.

તત્થ સિયા ‘‘ગમનીયેસૂતિ એત્થ ગન્તબ્બેસૂતિ અત્થો, ન ગચ્છન્તેસૂ’’તિ. તં ન એકંસતો ગહેતબ્બં. યથા હિ ‘‘અરિયા નિય્યાનિકા’’તિ (દી. નિ. ૨.૧૪૧) એત્થ નિય્યન્તાતિ અત્થો, ન નિય્યાતબ્બાતિ, એવમિધાપિ ગચ્છન્તેસૂતિ અત્થો, ન ગન્તબ્બેસૂતિ.

અથ વા યસ્મા એસ મરણકાલે કસ્સચિ દાતુકામો ભોગે આમસિતુમ્પિ ન લભતિ, તસ્મા તેન તે ભોગા પુબ્બં કાયેન પહાતબ્બા, પચ્છા વિહતાસેન ચેતસા ગન્તબ્બા, અતિક્કમિતબ્બાતિ વુત્તં હોતિ. તસ્મા પુબ્બં કાયેન પહાય પચ્છા ચેતસા ગમનીયેસુ ભોગેસૂતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. પુરિમસ્મિં અત્થે નિદ્ધારણે ભુમ્મવચનં, પહાય ગમનીયેસુ ભોગેસુ એકમેવેતં પુઞ્ઞનિધિવિભવં તતો નીહરિત્વા આદાય ગચ્છતીતિ. પચ્છિમે અત્થે ભાવેનભાવલક્ખણે ભુમ્મવચનં. ભોગાનઞ્હિ ગમનીયભાવેન એતસ્સ નિધિસ્સ આદાય ગમનીયભાવો લક્ખીયતીતિ.

નવમગાથાવણ્ણના

એવં ભગવા ઇમસ્સ પુઞ્ઞનિધિનો ગમ્ભીરે ઓદકન્તિકે નિહિતનિધિતો વિસેસં દસ્સેત્વા પુન અત્તનો ભણ્ડગુણસંવણ્ણનેન કયજનસ્સ ઉસ્સાહં જનેન્તો ઉળારભણ્ડવાણિજો વિય અત્તના દેસિતપુઞ્ઞનિધિગુણસંવણ્ણનેન તસ્મિં પુઞ્ઞનિધિમ્હિ દેવમનુસ્સાનં ઉસ્સાહં જનેન્તો આહ –

૯. ‘‘અસાધારણમઞ્ઞેસં, અચોરાહરણો નિધિ.

કયિરાથ ધીરો પુઞ્ઞાનિ, યો નિધિ અનુગામિકો’’તિ.

તત્થ અસાધારણમઞ્ઞેસન્તિ અસાધારણો અઞ્ઞેસં, મકારો પદસન્ધિકરો ‘‘અદુક્ખમસુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા’’તિઆદીસુ વિય. ન ચોરેહિ આહરણો અચોરાહરણો, ચોરેહિ આદાતબ્બો ન હોતીતિ અત્થો. નિધાતબ્બોતિ નિધિ. એવં દ્વીહિ પદેહિ પુઞ્ઞનિધિગુણં સંવણ્ણેત્વા તતો દ્વીહિ તત્થ ઉસ્સાહં જનેતિ ‘‘કયિરાથ ધીરો પુઞ્ઞાનિ, યો નિધિ અનુગામિકો’’તિ. તસ્સત્થો – યસ્મા પુઞ્ઞાનિ નામ અસાધારણો અઞ્ઞેસં, અચોરાહરણો ચ નિધિ હોતિ. ન કેવલઞ્ચ અસાધારણો અચોરાહરણો ચ નિધિ, અથ ખો પન ‘‘એસો નિધિ સુનિહિતો, અજેય્યો અનુગામિકો’’તિ એત્થ વુત્તો યો નિધિ અનુગામિકો. સો ચ યસ્મા પુઞ્ઞાનિયેવ, તસ્મા કયિરાથ કરેય્ય ધીરો બુદ્ધિસમ્પન્નો ધિતિસમ્પન્નો ચ પુગ્ગલો પુઞ્ઞાનીતિ.

દસમગાથાવણ્ણના

એવં ભગવા ગુણસંવણ્ણનેન પુઞ્ઞનિધિમ્હિ દેવમનુસ્સાનં ઉસ્સાહં જનેત્વા ઇદાનિ યે ઉસ્સહિત્વા પુઞ્ઞનિધિકિરિયાય સમ્પાદેન્તિ, તેસં સો યં ફલં દેતિ, તં સઙ્ખેપતો દસ્સેન્તો આહ –

૧૦. ‘‘એસ દેવમનુસ્સાનં, સબ્બકામદદો નિધી’’તિ.

ઇદાનિ યસ્મા પત્થનાય પટિબન્ધિતસ્સ સબ્બકામદદત્તં, ન વિના પત્થનં હોતિ. યથાહ –

‘‘આકઙ્ખેય્ય ચે ગહપતયો ધમ્મચારી સમચારી ‘અહો વતાહં કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા ખત્તિયમહાસાલાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જેય્ય’ન્તિ, ઠાનં ખો પનેતં વિજ્જતિ યં સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા ખત્તિયમહાસાલાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જેય્ય. તં કિસ્સ હેતુ? તથા હિ સો ધમ્મચારી સમચારી’’ (મ. નિ. ૧.૪૪૨).

એવં ‘‘અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરેય્ય. તં કિસ્સ હેતુ? તથા હિ સો ધમ્મચારી સમચારી’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૪૨).

તથા ચાહ –

‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સદ્ધાય સમન્નાગતો હોતિ, સીલેન, સુતેન, ચાગેન, પઞ્ઞાય સમન્નાગતો હોતિ, તસ્સ એવં હોતિ ‘અહો વતાહં કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા ખત્તિયમહાસાલાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જેય્ય’ન્તિ. સો તં ચિત્તં પદહતિ, તં ચિત્તં અધિટ્ઠાતિ, તં ચિત્તં ભાવેતિ. તસ્સ તે સઙ્ખારા ચ વિહારા ચ એવં ભાવિતા એવં બહુલીકતા તત્રૂપપત્તિયા સંવત્તન્તી’’તિ (મ. નિ. ૩.૧૬૧) એવમાદિ.

તસ્મા તં તથા તથા આકઙ્ખપરિયાયં ચિત્તપદહનાધિટ્ઠાનભાવનાપરિક્ખારં પત્થનં તસ્સ સબ્બકામદદત્તે હેતું દસ્સેન્તો આહ –

‘‘યં યદેવાભિપત્થેન્તિ, સબ્બમેતેન લબ્ભતી’’તિ.

એકાદસમગાથાવણ્ણના

૧૧. ઇદાનિ યં તં સબ્બં એતેન લબ્ભતિ, તં ઓધિસો ઓધિસો દસ્સેન્તો ‘‘સુવણ્ણતા સુસરતા’’તિ એવમાદિગાથાયો આહ.

તત્થ પઠમગાથાય તાવ સુવણ્ણતા નામ સુન્દરચ્છવિવણ્ણતા કઞ્ચનસન્નિભત્તચતા, સાપિ એતેન પુઞ્ઞનિધિના લબ્ભતિ. યથાહ –

‘‘યમ્પિ, ભિક્ખવે, તથાગતો પુરિમં જાતિં…પે… પુબ્બે મનુસ્સભૂતો સમાનો અક્કોધનો અહોસિ અનુપાયાસબહુલો, બહુમ્પિ વુત્તો સમાનો નાભિસજ્જિ ન કુપ્પિ ન બ્યાપજ્જિ ન પતિત્થીયિ, ન કોપઞ્ચ દોસઞ્ચ અપ્પચ્ચયઞ્ચ પાત્વાકાસિ, દાતા ચ અહોસિ સુખુમાનં મુદુકાનં અત્થરણાનં પાવુરણાનં ખોમસુખુમાનં કપ્પાસિક…પે… કોસેય્ય…પે… કમ્બલસુખુમાનં. સો તસ્સ કમ્મસ્સ કતત્તા ઉપચિતત્તા…પે… ઇત્થત્તં આગતો સમાનો ઇમં મહાપુરિસલક્ખણં પટિલભતિ. સુવણ્ણવણ્ણો હોતિ કઞ્ચનસન્નિભત્તચો’’તિ (દી. નિ. ૩.૨૧૮).

સુસરતા નામ બ્રહ્મસ્સરતા કરવીકભાણિતા, સાપિ એતેન લબ્ભતિ. યથાહ –

‘‘યમ્પિ, ભિક્ખવે, તથાગતો પુરિમં જાતિં…પે… ફરુસં વાચં પહાય ફરુસાય વાચાય પટિવિરતો અહોસિ, યા સા વાચા નેલા કણ્ણસુખા…પે… તથારૂપિં વાચં ભાસિતા અહોસિ. સો તસ્સ કમ્મસ્સ કતત્તા ઉપચિતત્તા…પે… ઇત્થત્તં આગતો સમાનો ઇમાનિ દ્વે મહાપુરિસલક્ખણાનિ પટિલભતિ. પહુતજિવ્હો ચ હોતિ બ્રહ્મસ્સરો ચ કરવીકભાણી’’તિ (દી. નિ. ૩.૨૩૬).

સુસણ્ઠાનાતિ સુટ્ઠુ સણ્ઠાનતા, સમચિતવટ્ટિતયુત્તટ્ઠાનેસુ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનં સમચિતવટ્ટિતભાવેન સન્નિવેસોતિ વુત્તં હોતિ. સાપિ એતેન લબ્ભતિ. યથાહ –

‘‘યમ્પિ, ભિક્ખવે, તથાગતો પુરિમં જાતિં…પે… પુબ્બે મનુસ્સભૂતો સમાનો બહુજનસ્સ અત્થકામો અહોસિ હિતકામો ફાસુકામો યોગક્ખેમકામો ‘કિન્તિ મે સદ્ધાય વડ્ઢેય્યું, સીલેન સુતેન ચાગેન પઞ્ઞાય ધનધઞ્ઞેન ખેત્તવત્થુના દ્વિપદચતુપ્પદેહિ પુત્તદારેહિ દાસકમ્મકરપોરિસેહિ ઞાતીહિ મિત્તેહિ બન્ધવેહિ વડ્ઢેય્યુ’ન્તિ, સો તસ્સ કમ્મસ્સ…પે… સમાનો ઇમાનિ તીણિ મહાપુરિસલક્ખણાનિ પટિલભતિ, સીહપુબ્બડ્ઢકાયો ચ હોતિ ચિતન્તરંસો ચ સમવટ્ટક્ખન્ધો ચા’’તિ (દી. નિ. ૩.૨૨૪) એવમાદિ.

ઇમિના નયેન ઇતો પરેસમ્પિ ઇમિના પુઞ્ઞનિધિના પટિલાભસાધકાનિ સુત્તપદાનિ તતો તતો આનેત્વા વત્તબ્બાનિ. અતિવિત્થારભયેન તુ સંખિત્તં, ઇદાનિ અવસેસપદાનં વણ્ણનં કરિસ્સામિ.

સુરૂપતાતિ એત્થ સકલસરીરં રૂપન્તિ વેદિતબ્બં ‘‘આકાસો પરિવારિતો રૂપંત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૦૬) વિય, તસ્સ રૂપસ્સ સુન્દરતા સુરૂપતા નાતિદીઘતા નાતિરસ્સતા નાતિકિસતા નાતિથૂલતા નાતિકાળતા નચ્ચોદાતતાતિ વુત્તં હોતિ. આધિપચ્ચન્તિ અધિપતિભાવો, ખત્તિયમહાસાલાદિભાવેન સામિકભાવોતિ અત્થો. પરિવારોતિ અગારિકાનં સજનપરિજનસમ્પત્તિ, અનગારિકાનં પરિસસમ્પત્તિ, આધિપચ્ચઞ્ચ પરિવારો ચ આધિપચ્ચપરિવારો. એત્થ ચ સુવણ્ણતાદીહિ સરીરસમ્પત્તિ, આધિપચ્ચેન ભોગસમ્પત્તિ, પરિવારેન સજનપરિજનસમ્પત્તિ વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. સબ્બમેતેન લબ્ભતીતિ યં તં ‘‘યં યદેવાભિપત્થેન્તિ, સબ્બમેતેન લબ્ભતી’’તિ વુત્તં, તત્થ ઇદમ્પિ તાવ પઠમં ઓધિસો વુત્તસુવણ્ણતાદિ સબ્બમેતેન લબ્ભતીતિ વેદિતબ્બન્તિ દસ્સેતિ.

દ્વાદસમગાથાવણ્ણના

૧૨. એવમિમાય ગાથાય પુઞ્ઞાનુભાવેન લભિતબ્બં રજ્જસમ્પત્તિતો ઓરં દેવમનુસ્સસમ્પત્તિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તદુભયરજ્જસમ્પત્તિં દસ્સેન્તો ‘‘પદેસરજ્જ’’ન્તિ ઇમં ગાથમાહ.

તત્થ પદેસરજ્જન્તિ એકદીપમ્પિ સકલં અપાપુણિત્વા પથવિયા એકમેકસ્મિં પદેસે રજ્જં. ઇસ્સરભાવો ઇસ્સરિયં, ઇમિના દીપચક્કવત્તિરજ્જં દસ્સેતિ. ચક્કવત્તિસુખં પિયન્તિ ઇટ્ઠં કન્તં મનાપં ચક્કવત્તિસુખં. ઇમિના ચાતુરન્તચક્કવત્તિરજ્જં દસ્સેતિ. દેવેસુ રજ્જં દેવરજ્જં, એતેન મન્ધાતાદીનમ્પિ મનુસ્સાનં દેવરજ્જં દસ્સિતં હોતિ. અપિ દિબ્બેસૂતિ ઇમિના યે તે દિવિ ભવત્તા ‘‘દિબ્બા’’તિ વુચ્ચન્તિ, તેસુ દિબ્બેસુ કાયેસુ ઉપ્પન્નાનમ્પિ દેવરજ્જં દસ્સેતિ. સબ્બમેતેન લબ્ભતીતિ યં તં ‘‘યં યદેવાભિપત્થેન્તિ, સબ્બમેતેન લબ્ભતી’’તિ વુત્તં, તત્થ ઇદમ્પિ દુતિયં ઓધિસો પદેસરજ્જાદિ સબ્બમેતેન લબ્ભતીતિ વેદિતબ્બન્તિ દસ્સેતિ.

તેરસમગાથાવણ્ણના

૧૩. એવમિમાય ગાથાય પુઞ્ઞાનુભાવેન લભિતબ્બં દેવમનુસ્સરજ્જસમ્પત્તિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ દ્વીહિ ગાથાહિ વુત્તં સમ્પત્તિં સમાસતો પુરક્ખત્વા નિબ્બાનસમ્પત્તિં દસ્સેન્તો ‘‘માનુસ્સિકા ચ સમ્પત્તી’’તિ ઇમં ગાથમાહ.

તસ્સાયં પદવણ્ણના – મનુસ્સાનં અયન્તિ માનુસ્સી, માનુસ્સી એવ માનુસ્સિકા. સમ્પજ્જનં સમ્પત્તિ. દેવાનં લોકો દેવલોકો. તસ્મિં દેવલોકે. યાતિ અનવસેસપરિયાદાનં, રમન્તિ એતાય અજ્ઝત્તં ઉપ્પન્નાય બહિદ્ધા વા ઉપકરણભૂતાયાતિ રતિ, સુખસ્સ સુખવત્થુનો ચેતં અધિવચનં. યાતિ અનિયતવચનં ચસદ્દો પુબ્બસમ્પત્તિયા સહ સમ્પિણ્ડનત્થો. નિબ્બાનંયેવ નિબ્બાનસમ્પત્તિ.

અયં પન અત્થવણ્ણના – યા એસા ‘‘સુવણ્ણતા’’તિઆદીહિ પદેહિ માનુસ્સિકા ચ સમ્પત્તિ દેવલોકે ચ યા રતિ વુત્તા, સા ચ સબ્બા, યા ચાયમપરા સદ્ધાનુસારિભાવાદિવસેન પત્તબ્બા નિબ્બાનસમ્પત્તિ, સા ચાતિ ઇદં તતિયમ્પિ ઓધિસો સબ્બમેતેન લબ્ભતીતિ.

અથ વા યા પુબ્બે સુવણ્ણતાદીહિ અવુત્તા ‘‘સૂરા સતિમન્તો ઇધ બ્રહ્મચરિયવાસો’’તિ એવમાદિના (અ. નિ. ૯.૨૧) નયેન નિદ્દિટ્ઠા પઞ્ઞાવેય્યત્તિયાદિભેદા ચ માનુસ્સિકા સમ્પત્તિ, અપરા દેવલોકે ચ યા ઝાનાદિરતિ, યા ચ યથાવુત્તપ્પકારા નિબ્બાનસમ્પત્તિ ચાતિ ઇદમ્પિ તતિયં ઓધિસો સબ્બમેતેન લબ્ભતીતિ. એવમ્પેત્થ અત્થવણ્ણના વેદિતબ્બા.

ચુદ્દસમગાથાવણ્ણના

૧૪. એવમિમાય ગાથાય પુઞ્ઞાનુભાવેન લભિતબ્બં સદ્ધાનુસારીભાવાદિવસેન પત્તબ્બં નિબ્બાનસમ્પત્તિમ્પિ દસ્સેત્વા ઇદાનિ તેવિજ્જઉભતોભાગવિમુત્તભાવવસેનપિ પત્તબ્બં તમેવ તસ્સ ઉપાયઞ્ચ દસ્સેન્તો ‘‘મિત્તસમ્પદમાગમ્મા’’તિ ઇમં ગાથમાહ.

તસ્સાયં પદવણ્ણના – સમ્પજ્જતિ એતાય ગુણવિભૂતિં પાપુણાતીતિ સમ્પદા, મિત્તો એવ સમ્પદા મિત્તસમ્પદા, તં મિત્તસમ્પદં. આગમ્માતિ નિસ્સાય. યોનિસોતિ ઉપાયેન. પયુઞ્જતોતિ યોગાનુટ્ઠાનં કરોતો. વિજાનાતિ એતાયાતિ વિજ્જા, વિમુચ્ચતિ એતાય, સયં વા વિમુચ્ચતીતિ વિમુત્તિ, વિજ્જા ચ વિમુત્તિ ચ વિજ્જાવિમુત્તિયો, વિજ્જાવિમુત્તીસુ વસીભાવો વિજ્જાવિમુત્તિવસીભાવો.

અયં પન અત્થવણ્ણના – ય્વાયં મિત્તસમ્પદમાગમ્મ સત્થારં વા અઞ્ઞતરં વા ગરુટ્ઠાનિયં સબ્રહ્મચારિં નિસ્સાય તતો ઓવાદઞ્ચ અનુસાસનિઞ્ચ ગહેત્વા યથાનુસિટ્ઠં પટિપત્તિયા યોનિસો પયુઞ્જતો પુબ્બેનિવાસાદીસુ તીસુ વિજ્જાસુ ‘‘તત્થ કતમા વિમુત્તિ? ચિત્તસ્સ ચ અધિમુત્તિ નિબ્બાનઞ્ચા’’તિ (ધ. સ. ૧૩૮૧) એવં આગતાય અટ્ઠસમાપત્તિનિબ્બાનભેદાય વિમુત્તિયા ચ તથા તથા અદન્ધાયિતત્તેન વસીભાવો, ઇદમ્પિ ચતુત્થં ઓધિસો સબ્બમેતેન લબ્ભતીતિ.

પન્નરસમગાથાવણ્ણના

૧૫. એવમિમાય ગાથાય પુબ્બે કથિતવિજ્જાવિમુત્તિવસીભાવભાગિયપુઞ્ઞાનુભાવેન લભિતબ્બં તેવિજ્જઉભતોભાગવિમુત્તભાવવસેનપિ પત્તબ્બં નિબ્બાનસમ્પત્તિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ યસ્મા વિજ્જાવિમુત્તિવસીભાવપ્પત્તા તેવિજ્જા ઉભતોભાગવિમુત્તાપિ સબ્બે પટિસમ્ભિદાદિગુણવિભૂતિં લભન્તિ, ઇમાય પુઞ્ઞસમ્પદાય ચ તસ્સા ગુણવિભૂતિયા પદટ્ઠાનવસેન તથા તથા સાપિ લબ્ભતિ, તસ્મા તમ્પિ દસ્સેન્તો ‘‘પટિસમ્ભિદા વિમોક્ખા ચા’’તિ ઇમં ગાથમાહ.

‘‘યતો સમ્મા કતેન યા ચાયં ધમ્મત્થનિરુત્તિપટિભાનેસુ પભેદગતા પઞ્ઞા પટિસમ્ભિદા’’તિ વુચ્ચતિ, યે ચિમે ‘‘રૂપી રૂપાનિ પસ્સતી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૨.૧૨૯; ૩.૩૩૯) નયેન અટ્ઠ વિમોક્ખા, યા ચાયં ભગવતો સાવકેહિ પત્તબ્બા સાવકસમ્પત્તિસાધિકા સાવકપારમી, યા ચ સયમ્ભુભાવસાધિકા પચ્ચેકબોધિ, યા ચ સબ્બસત્તુત્તમભાવસાધિકા બુદ્ધભૂમિ, ઇદમ્પિ પઞ્ચમં ઓધિસો સબ્બમેતેન લબ્ભતીતિ વેદિતબ્બં.

સોળસમગાથાવણ્ણના

૧૬. એવં ભગવા યં તં ‘‘યં યદેવાભિપત્થેન્તિ, સબ્બમેતેન લબ્ભતી’’તિ વુત્તં, તં ઇમાહિ પઞ્ચહિ ગાથાહિ ઓધિસો ઓધિસો દસ્સેત્વા ઇદાનિ સબ્બમેવિદં સબ્બકામદદનિધિસઞ્ઞિતં પુઞ્ઞસમ્પદં પસંસન્તો ‘‘એવં મહત્થિકા એસા’’તિ ઇમાય ગાથાય દેસનં નિટ્ઠપેસિ.

તસ્સાયં પદવણ્ણના – એવન્તિ અતીતત્થનિદસ્સનં. મહન્તો અત્થો અસ્સાતિ મહત્થિકા, મહતો અત્થાય સંવત્તતીતિ વુત્તં હોતિ, મહિદ્ધિકાતિપિ પાઠો. એસાતિ ઉદ્દેસવચનં, તેન ‘‘યસ્સ દાનેન સીલેના’’તિ ઇતો પભુતિ યાવ ‘‘કયિરાથ ધીરો પુઞ્ઞાની’’તિ વુત્તં પુઞ્ઞસમ્પદં ઉદ્દિસતિ. યદિદન્તિ અભિમુખકરણત્થે નિપાતો, તેન એસાતિ ઉદ્દિટ્ઠં નિદ્દિસિતું યા એસાતિ અભિમુખં કરોતિ. પુઞ્ઞાનં સમ્પદા પુઞ્ઞસમ્પદા. તસ્માતિ કારણવચનં. ધીરાતિ ધિતિમન્તો. પસંસન્તીતિ વણ્ણયન્તિ. પણ્ડિતાતિ પઞ્ઞાસમ્પન્ના. કતપુઞ્ઞતન્તિ કતપુઞ્ઞભાવં.

અયં પન અત્થવણ્ણના – ઇતિ ભગવા સુવણ્ણતાદિં બુદ્ધભૂમિપરિયોસાનં પુઞ્ઞસમ્પદાનુભાવેન અધિગન્તબ્બમત્થં વણ્ણયિત્વા ઇદાનિ તમેવત્થં સમ્પિણ્ડેત્વા દસ્સેન્તો તેનેવત્થેન યથાવુત્તપ્પકારાય પુઞ્ઞસમ્પદાય મહત્થિકત્તં થુનન્તો આહ – એવં મહતો અત્થસ્સ આવહનેન મહત્થિકા એસા, યદિદં મયા ‘‘યસ્સ દાનેન સીલેના’’તિઆદિના નયેન દેસિતા પુઞ્ઞસમ્પદા, તસ્મા માદિસા સત્તાનં હિતસુખાવહાય ધમ્મદેસનાય અકિલાસુતાય યથાભૂતગુણેન ચ ધીરા પણ્ડિતા ‘‘અસાધારણમઞ્ઞેસં, અચોરાહરણો નિધી’’તિઆદીહિ ઇધ વુત્તેહિ ચ, અવુત્તેહિ ચ ‘‘મા, ભિક્ખવે, પુઞ્ઞાનં ભાયિત્થ, સુખસ્સેતં, ભિક્ખવે, અધિવચનં, યદિદં પુઞ્ઞાની’’તિઆદીહિ (અ. નિ. ૭.૬૨; ઇતિવુ. ૨૨; નેત્તિ. ૧૨૧) વચનેહિ અનેકાકારવોકારં કતપુઞ્ઞતં પસંસન્તિ, ન પક્ખપાતેનાતિ.

દેસનાપરિયોસાને સો ઉપાસકો બહુજનેન સદ્ધિં સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાસિ, રઞ્ઞો ચ પસેનદિકોસલસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા એતમત્થં આરોચેસિ, રાજા અતિવિય તુટ્ઠો હુત્વા ‘‘સાધુ, ગહપતિ, સાધુ ખો ત્વં, ગહપતિ, માદિસેહિપિ અનાહરણીયં નિધિં નિધેસી’’તિ સંરાધેત્વા મહતિં પૂજમકાસીતિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દકપાઠ-અટ્ઠકથાય

નિધિકણ્ડસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.