નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

ખુદ્દકનિકાયે

ખુદ્દકપાઠ-અટ્ઠકથા

ગન્થારમ્ભકથા

બુદ્ધં સરણં ગચ્છામિ;

ધમ્મં સરણં ગચ્છામિ;

સઙ્ઘં સરણં ગચ્છામીતિ.

અયં સરણગમનનિદ્દેસો ખુદ્દકાનં આદિ.

ઇમસ્સ દાનિ અત્થં પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દકટ્ઠકથાય વિવરિતું વિભજિતું ઉત્તાનીકાતું ઇદં વુચ્ચતિ –

ઉત્તમં વન્દનેય્યાનં, વન્દિત્વા રતનત્તયં;

ખુદ્દકાનં કરિસ્સામિ, કેસઞ્ચિ અત્થવણ્ણનં.

ખુદ્દકાનં ગમ્ભીરત્તા, કિઞ્ચાપિ અતિદુક્કરા;

વણ્ણના માદિસેનેસા, અબોધન્તેન સાસનં.

અજ્જાપિ તુ અબ્બોચ્છિન્નો, પુબ્બાચરિયનિચ્છયો;

તથેવ ચ ઠિતં યસ્મા, નવઙ્ગં સત્થુસાસનં.

તસ્માહં કાતુમિચ્છામિ, અત્થસંવણ્ણનં ઇમં;

સાસનઞ્ચેવ નિસ્સાય, પોરાણઞ્ચ વિનિચ્છયં.

સદ્ધમ્મબહુમાનેન, નાત્તુક્કંસનકમ્યતા;

નાઞ્ઞેસં વમ્ભનત્થાય, તં સુણાથ સમાહિતાતિ.

ખુદ્દકવવત્થાનં

તત્થ ‘‘ખુદ્દકાનં કરિસ્સામિ, કેસઞ્ચિ અત્થવણ્ણન’’ન્તિ વુત્તત્તા ખુદ્દકાનિ તાવ વવત્થપેત્વા પચ્છા અત્થવણ્ણનં કરિસ્સામિ. ખુદ્દકાનિ નામ ખુદ્દકનિકાયસ્સ એકદેસો, ખુદ્દકનિકાયો નામ પઞ્ચન્નં નિકાયાનં એકદેસો. પઞ્ચ નિકાયા નામ –

દીઘમજ્ઝિમસંયુત્ત, અઙ્ગુત્તરિકખુદ્દકા;

નિકાયા પઞ્ચ ગમ્ભીરા, ધમ્મતો અત્થતો ચિમે.

તત્થ બ્રહ્મજાલસુત્તાદીનિ ચતુત્તિંસ સુત્તાનિ દીઘનિકાયો. મૂલપરિયાયસુત્તાદીનિ દિયડ્ઢસતં દ્વે ચ સુત્તાનિ મજ્ઝિમનિકાયો. ઓઘતરણસુત્તાદીનિ સત્ત સુત્તસહસ્સાનિ સત્ત ચ સુત્તસતાનિ દ્વાસટ્ઠિ ચ સુત્તાનિ સંયુત્તનિકાયો. ચિત્તપરિયાદાનસુત્તાદીનિ નવ સુત્તસહસ્સાનિ પઞ્ચ ચ સુત્તસતાનિ સત્તપઞ્ઞાસઞ્ચ સુત્તાનિ અઙ્ગુત્તરનિકાયો. ખુદ્દકપાઠો, ધમ્મપદં, ઉદાનં, ઇતિવુત્તકં, સુત્તનિપાતો, વિમાનવત્થુ, પેતવત્થુ, થેરગાથા, થેરીગાથા, જાતકં, નિદ્દેસો, પટિસમ્ભિદા, અપદાનં, બુદ્ધવંસો, ચરિયાપિટકં, વિનયાભિધમ્મપિટકાનિ, ઠપેત્વા વા ચત્તારો નિકાયે અવસેસં બુદ્ધવચનં ખુદ્દકનિકાયો.

કસ્મા પનેસ ખુદ્દકનિકાયોતિ વુચ્ચતિ? બહૂનં ખુદ્દકાનં ધમ્મક્ખન્ધાનં સમૂહતો નિવાસતો ચ. સમૂહનિવાસા હિ ‘‘નિકાયો’’તિ વુચ્ચન્તિ. ‘‘નાહં, ભિક્ખવે, અઞ્ઞં એકનિકાયમ્પિ સમનુપસ્સામિ એવં ચિત્તં, યથયિદં, ભિક્ખવે, તિરચ્છાનગતા પાણા (સં. નિ. ૩.૧૦૦). પોણિકનિકાયો, ચિક્ખલ્લિકનિકાયો’’તિ એવમાદીનિ ચેત્થ સાધકાનિ સાસનતો લોકતો ચ. અયમસ્સ ખુદ્દકનિકાયસ્સ એકદેસો. ઇમાનિ સુત્તન્તપિટકપરિયાપન્નાનિ અત્થતો વિવરિતું વિભજિતું ઉત્તાનીકાતુઞ્ચ અધિપ્પેતાનિ ખુદ્દકાનિ, તેસમ્પિ ખુદ્દકાનં સરણસિક્ખાપદદ્વત્તિંસાકારકુમારપઞ્હમઙ્ગલસુત્ત- રતનસુત્તતિરોકુટ્ટનિધિકણ્ડમેત્તસુત્તાનં વસેન નવપ્પભેદો ખુદ્દકપાઠો આદિ આચરિયપરમ્પરાય વાચનામગ્ગં આરોપિતવસેન ન ભગવતા વુત્તવસેન. ભગવતા હિ વુત્તવસેન –

‘‘અનેકજાતિસંસારં, સન્ધાવિસ્સં અનિબ્બિસં;

ગહકારં ગવેસન્તો, દુક્ખા જાતિ પુનપ્પુનં.

‘‘ગહકારક દિટ્ઠોસિ, પુન ગેહં ન કાહસિ;

સબ્બા તે ફાસુકા ભગ્ગા, ગહકૂટં વિસઙ્ખતં;

વિસઙ્ખારગતં ચિત્તં, તણ્હાનં ખયમજ્ઝગા’’તિ. (ધ. પ. ૧૫૩-૧૫૪) –

ઇદં ગાથાદ્વયં સબ્બસ્સાપિ બુદ્ધવચનસ્સ આદિ. તઞ્ચ મનસાવ વુત્તવસેન, ન વચીભેદં કત્વા વુત્તવસેન. વચીભેદં પન કત્વા વુત્તવસેન –

‘‘યદા હવે પાતુભવન્તિ ધમ્મા,

આતાપિનો ઝાયતો બ્રાહ્મણસ્સ;

અથસ્સ કઙ્ખા વપયન્તિ સબ્બા,

યતો પજાનાતિ સહેતુધમ્મ’’ન્તિ. (ઉદા. ૧; મહાવ. ૧) –

અયં ગાથા આદિ. તસ્મા ય્વાયં નવપ્પભેદો ખુદ્દકપાઠો ઇમેસં ખુદ્દકાનં આદિ, તસ્સ આદિતો પભુતિ અત્થસંવણ્ણનં આરભિસ્સામિ.

નિદાનસોધનં

તસ્સ ચાયમાદિ ‘‘બુદ્ધં સરણં ગચ્છામિ, ધમ્મં સરણં ગચ્છામિ, સઙ્ઘં સરણં ગચ્છામી’’તિ. તસ્સાયં અત્થવણ્ણનાય માતિકા –

‘‘કેન કત્થ કદા કસ્મા, ભાસિતં સરણત્તયં;

કસ્મા ચિધાદિતો વુત્ત, મવુત્તમપિ આદિતો.

‘‘નિદાનસોધનં કત્વા, એવમેત્થ તતો પરં;

બુદ્ધં સરણગમનં, ગમકઞ્ચ વિભાવયે.

‘‘ભેદાભેદં ફલઞ્ચાપિ, ગમનીયઞ્ચ દીપયે;

ધમ્મં સરણમિચ્ચાદિ, દ્વયેપેસ નયો મતો.

‘‘અનુપુબ્બવવત્થાને, કારણઞ્ચ વિનિદ્દિસે;

સરણત્તયમેતઞ્ચ, ઉપમાહિ પકાસયે’’તિ.

તત્થ પઠમગાથાય તાવ ઇદં સરણત્તયં કેન ભાસિતં, કત્થ ભાસિતં, કદા ભાસિતં, કસ્મા ભાસિતં અવુત્તમપિચાદિતો તથાગતેન કસ્મા ઇધાદિતો વુત્તન્તિ પઞ્ચ પઞ્હા.

તેસં વિસ્સજ્જના કેન ભાસિતન્તિ ભગવતા ભાસિતં, ન સાવકેહિ, ન ઇસીહિ, ન દેવતાહિ. કત્થાતિ બારાણસિયં ઇસિપતને મિગદાયે. કદાતિ આયસ્મન્તે યસે સદ્ધિં સહાયકેહિ અરહત્તં પત્તે એકસટ્ઠિયા અરહન્તેસુ બહુજનહિતાય લોકે ધમ્મદેસનં કરોન્તેસુ. કસ્માતિ પબ્બજ્જત્થઞ્ચ ઉપસમ્પદત્થઞ્ચ. યથાહ –

‘‘એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, પબ્બાજેતબ્બો ઉપસમ્પાદેતબ્બો. પઠમં કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદાપેત્વા એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કારાપેત્વા ભિક્ખૂનં પાદે વન્દાપેત્વા ઉક્કુટિકં નિસીદાપેત્વા અઞ્જલિં પગ્ગણ્હાપેત્વા ‘એવં વદેહી’તિ વત્તબ્બો ‘બુદ્ધં સરણં ગચ્છામિ, ધમ્મં સરણં ગચ્છામિ, સઙ્ઘં સરણં ગચ્છામી’’’તિ (મહાવ. ૩૪).

કસ્મા ચિધાદિતો વુત્તન્તિ ઇદઞ્ચ નવઙ્ગં સત્થુસાસનં તીહિ પિટકેહિ સઙ્ગણ્હિત્વા વાચનામગ્ગં આરોપેન્તેહિ પુબ્બાચરિયેહિ યસ્મા ઇમિના મગ્ગેન દેવમનુસ્સા ઉપાસકભાવેન વા પબ્બજિતભાવેન વા સાસનં ઓતરન્તિ, તસ્મા સાસનોતારસ્સ મગ્ગભૂતત્તા ઇધ ખુદ્દકપાઠે આદિતો વુત્તન્તિ ઞાતબ્બં.

કતં નિદાનસોધનં.

૧. સરણત્તયવણ્ણના

બુદ્ધવિભાવના

ઇદાનિ યં વુત્તં ‘‘બુદ્ધં સરણગમનં, ગમકઞ્ચ વિભાવયે’’તિ, તત્થ સબ્બધમ્મેસુ અપ્પટિહતઞાણનિમિત્તાનુત્તરવિમોક્ખાધિગમપરિભાવિતં ખન્ધસન્તાનમુપાદાય, પઞ્ઞત્તિતો સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપદટ્ઠાનં વા સચ્ચાભિસમ્બોધિમુપાદાય પઞ્ઞત્તિતો સત્તવિસેસો બુદ્ધો. યથાહ –

‘‘બુદ્ધોતિ યો સો ભગવા સયમ્ભૂ અનાચરિયકો પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ સામં સચ્ચાનિ અભિસમ્બુજ્ઝિ, તત્થ ચ સબ્બઞ્ઞુતં પત્તો, બલેસુ ચ વસીભાવ’’ન્તિ (મહાનિ. ૧૯૨; ચૂળનિ. પારાયનત્થુતિગાથાનિદ્દેસ ૯૭; પટિ. મ. ૧.૧૬૧).

અયં તાવ અત્થતો બુદ્ધવિભાવના.

બ્યઞ્જનતો પન ‘‘બુજ્ઝિતાતિ બુદ્ધો, બોધેતાતિ બુદ્ધો’’તિ એવમાદિના નયેન વેદિતબ્બો. વુત્તઞ્ચેતં –

‘‘બુદ્ધોતિ કેનટ્ઠેન બુદ્ધો? બુજ્ઝિતા સચ્ચાનીતિ બુદ્ધો, બોધેતા પજાયાતિ બુદ્ધો, સબ્બઞ્ઞુતાય બુદ્ધો, સબ્બદસ્સાવિતાય બુદ્ધો, અનઞ્ઞનેય્યતાય બુદ્ધો, વિકસિતાય બુદ્ધો, ખીણાસવસઙ્ખાતેન બુદ્ધો, નિરુપક્કિલેસસઙ્ખાતેન બુદ્ધો, એકન્તવીતરાગોતિ બુદ્ધો, એકન્તવીતદોસોતિ બુદ્ધો, એકન્તવીતમોહોતિ બુદ્ધો, એકન્તનિક્કિલેસોતિ બુદ્ધો, એકાયનમગ્ગં ગતોતિ બુદ્ધો, એકો અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધોતિ બુદ્ધો, અબુદ્ધિવિહતત્તા બુદ્ધિપટિલાભા બુદ્ધો. બુદ્ધોતિ નેતં નામં માતરા કતં, ન પિતરા કતં, ન ભાતરા કતં, ન ભગિનિયા કતં, ન મિત્તામચ્ચેહિ કતં, ન ઞાતિસાલોહિતેહિ કતં, ન સમણબ્રાહ્મણેહિ કતં, ન દેવતાહિ કતં, વિમોક્ખન્તિકમેતં બુદ્ધાનં ભગવન્તાનં બોધિયા મૂલે સહ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ પટિલાભા સચ્છિકા પઞ્ઞત્તિ યદિદં બુદ્ધો’’તિ (મહાનિ. ૧૯૨; ચૂળનિ. પારાયનત્થુતિગાથાનિદ્દેસ ૯૭; પટિ. મ. ૧.૧૬૨).

એત્થ ચ યથા લોકે અવગન્તા અવગતોતિ વુચ્ચતિ, એવં બુજ્ઝિતા સચ્ચાનીતિ બુદ્ધો. યથા પણ્ણસોસા વાતા પણ્ણસુસાતિ વુચ્ચન્તિ, એવં બોધેતા પજાયાતિ બુદ્ધો. સબ્બઞ્ઞુતાય બુદ્ધોતિ સબ્બધમ્મબુજ્ઝનસમત્થાય બુદ્ધિયા બુદ્ધોતિ વુત્તં હોતિ. સબ્બદસ્સાવિતાય બુદ્ધોતિ સબ્બધમ્મબોધનસમત્થાય બુદ્ધિયા બુદ્ધોતિ વુત્તં હોતિ. અનઞ્ઞનેય્યતાય બુદ્ધોતિ અઞ્ઞેન અબોધિતો સયમેવ બુદ્ધત્તા બુદ્ધોતિ વુત્તં હોતિ. વિકસિતાય બુદ્ધોતિ નાનાગુણવિકસનતો પદુમમિવ વિકસનટ્ઠેન બુદ્ધોતિ વુત્તં હોતિ. ખીણાસવસઙ્ખાતેન બુદ્ધોતિ એવમાદીહિ ચિત્તસઙ્કોચકરધમ્મપહાનતો નિદ્દાક્ખયવિબુદ્ધો પુરિસો વિય સબ્બકિલેસનિદ્દાક્ખયવિબુદ્ધત્તા બુદ્ધોતિ વુત્તં હોતિ. એકાયનમગ્ગં ગતોતિ બુદ્ધોતિ બુદ્ધિયત્થાનં ગમનત્થપરિયાયતો યથા મગ્ગં ગતોપિ પુરિસો ગતોતિ વુચ્ચતિ, એવં એકાયનમગ્ગં ગતત્તાપિ બુદ્ધોતિ વુચ્ચતીતિ દસ્સેતું વુત્તં. એકો અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધોતિ બુદ્ધોતિ ન પરેહિ બુદ્ધત્તા બુદ્ધો, કિન્તુ સયમેવ અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધત્તા બુદ્ધોતિ વુત્તં હોતિ. અબુદ્ધિવિહતત્તા બુદ્ધિપટિલાભા બુદ્ધોતિ બુદ્ધિ બુદ્ધં બોધોતિ પરિયાયવચનમેતં. તત્થ યથા નીલરત્તગુણયોગતો ‘‘નીલો પટો, રત્તો પટો’’તિ વુચ્ચતિ, એવં બુદ્ધિગુણયોગતો બુદ્ધોતિ ઞાપેતું વુત્તં હોતિ. તતો પરં બુદ્ધોતિ નેતં નામન્તિ એવમાદિ અત્થમનુગતા અયં પઞ્ઞત્તીતિ બોધનત્થં વુત્તન્તિ એવરૂપેન નયેન સબ્બેસં પદાનં બુદ્ધસદ્દસ્સ સાધનસમત્થો અત્થો વેદિતબ્બો.

અયં બ્યઞ્જનતોપિ બુદ્ધવિભાવના.

સરણગમનગમકવિભાવના

ઇદાનિ સરણગમનાદીસુ હિંસતીતિ સરણં, સરણગતાનં તેનેવ સરણગમનેન ભયં સન્તાસં દુક્ખં દુગ્ગતિં પરિક્કિલેસં હિંસતિ વિધમતિ નીહરતિ નિરોધેતીતિ અત્થો. અથ વા હિતે પવત્તનેન અહિતા ચ નિવત્તનેન સત્તાનં ભયં હિંસતીતિ બુદ્ધો, ભવકન્તારા ઉત્તરણેન અસ્સાસદાનેન ચ ધમ્મો, અપ્પકાનમ્પિ કારાનં વિપુલફલપટિલાભકરણેન સઙ્ઘો. તસ્મા ઇમિનાપિ પરિયાયેન તં રતનત્તયં સરણં. તપ્પસાદતગ્ગરુતાહિ વિહતવિદ્ધંસિતકિલેસો તપ્પરાયણતાકારપ્પવત્તો અપરપ્પચ્ચયો વા ચિત્તુપ્પાદો સરણગમનં. તંસમઙ્ગી સત્તો તં સરણં ગચ્છતિ, વુત્તપ્પકારેન ચિત્તુપ્પાદેન ‘‘એસ મે સરણં, એસ મે પરાયણ’’ન્તિ એવમેતં ઉપેતીતિ અત્થો. ઉપેન્તો ચ ‘‘એતે મયં, ભન્તે, ભગવન્તં સરણં ગચ્છામ, ધમ્મઞ્ચ, ઉપાસકે નો ભગવા ધારેતૂ’’તિ તપુસ્સભલ્લિકાદયો વિય સમાદાનેન વા, ‘‘સત્થા મે, ભન્તે, ભગવા, સાવકોહમસ્મી’’તિ (સં. નિ. ૨.૧૫૪) મહાકસ્સપાદયો વિય સિસ્સભાવૂપગમનેન વા, ‘‘એવં વુત્તે બ્રહ્માયુ બ્રાહ્મણો ઉટ્ઠાયાસના એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા યેન ભગવા તેનઞ્જલિં પણામેત્વા તિક્ખત્તું ઉદાનં ઉદાનેસિ ‘નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ. નમો તસ્સ…પે… સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સા’’’તિ (મ. નિ. ૨.૩૮૮) બ્રહ્માયુઆદયો વિય તપ્પોણત્તેન વા, કમ્મટ્ઠાનાનુયોગિનો વિય અત્તસન્નિય્યાતનેન વા, અરિયપુગ્ગલા વિય સરણગમનુપક્કિલેસસમુચ્છેદેન વાતિ અનેકપ્પકારં વિસયતો કિચ્ચતો ચ ઉપેતિ.

અયં સરણગમનસ્સ ગમકસ્સ ચ વિભાવના.

ભેદાભેદફલદીપના

ઇદાનિ ‘‘ભેદાભેદં ફલઞ્ચાપિ, ગમનીયઞ્ચ દીપયે’’તિ વુત્તાનં ભેદાદીનં અયં દીપના, એવં સરણગતસ્સ પુગ્ગલસ્સ દુવિધો સરણગમનભેદો – સાવજ્જો ચ અનવજ્જો ચ. અનવજ્જો કાલકિરિયાય, સાવજ્જો અઞ્ઞસત્થરિ વુત્તપ્પકારપ્પવત્તિયા, તસ્મિઞ્ચ વુત્તપ્પકારવિપરીતપ્પવત્તિયા. સો દુવિધોપિ પુથુજ્જનાનમેવ. બુદ્ધગુણેસુ અઞ્ઞાણસંસયમિચ્છાઞાણપ્પવત્તિયા અનાદરાદિપ્પવત્તિયા ચ તેસં સરણં સંકિલિટ્ઠં હોતિ. અરિયપુગ્ગલા પન અભિન્નસરણા ચેવ અસંકિલિટ્ઠસરણા ચ હોન્તિ. યથાહ ‘‘અટ્ઠાનમેતં, ભિક્ખવે, અનવકાસો, યં દિટ્ઠિસમ્પન્નો પુગ્ગલો અઞ્ઞં સત્થારં ઉદ્દિસેય્યા’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૭૬; મ. નિ. ૩.૧૨૮; વિભ. ૮૦૯). પુથુજ્જના તુ યાવદેવ સરણભેદં ન પાપુણન્તિ, તાવદેવ અભિન્નસરણા. સાવજ્જોવ નેસં સરણભેદો, સંકિલેસો ચ અનિટ્ઠફલદો હોતિ. અનવજ્જો અવિપાકત્તા અફલો, અભેદો પન ફલતો ઇટ્ઠમેવ ફલં દેતિ.

યથાહ –

‘‘યેકેચિ બુદ્ધં સરણં ગતાસે, ન તે ગમિસ્સન્તિ અપાયભૂમિં;

પહાય માનુસં દેહં, દેવકાયં પરિપૂરેસ્સન્તી’’તિ. (દી. નિ. ૨.૩૩૨; સં. નિ. ૧.૩૭);

તત્ર ચ યે સરણગમનુપક્કિલેસસમુચ્છેદેન સરણં ગતા, તે અપાયં ન ગમિસ્સન્તિ. ઇતરે પન સરણગમનેન ન ગમિસ્સન્તીતિ એવં ગાથાય અધિપ્પાયો વેદિતબ્બો.

અયં તાવ ભેદાભેદફલદીપના.

ગમનીયદીપના

ગમનીયદીપનાયં ચોદકો આહ – ‘‘બુદ્ધં સરણં ગચ્છામી’’તિ એત્થ યો બુદ્ધં સરણં ગચ્છતિ, એસ બુદ્ધં વા ગચ્છેય્ય સરણં વા, ઉભયથાપિ ચ એકસ્સ વચનં નિરત્થકં. કસ્મા? ગમનકિરિયાય કમ્મદ્વયાભાવતો. ન હેત્થ ‘‘અજં ગામં નેતી’’તિઆદીસુ વિય દ્વિકમ્મકત્તં અક્ખરચિન્તકા ઇચ્છન્તિ.

‘‘ગચ્છતેવ પુબ્બં દિસં, ગચ્છતિ પચ્છિમં દિસ’’ન્તિઆદીસુ (સં. નિ. ૧.૧૫૯; ૩.૮૭) વિય સાત્થકમેવાતિ ચે? ન, બુદ્ધસરણાનં સમાનાધિકરણભાવસ્સાનધિપ્પેતતો. એતેસઞ્હિ સમાનાધિકરણભાવે અધિપ્પેતે પટિહતચિત્તોપિ બુદ્ધં ઉપસઙ્કમન્તો બુદ્ધં સરણં ગતો સિયા. યઞ્હિ તં બુદ્ધોતિ વિસેસિતં સરણં, તમેવેસ ગતોતિ. ‘‘એતં ખો સરણં ખેમં, એતં સરણમુત્તમ’’ન્તિ (ધ. પ. ૧૯૨) વચનતો સમાનાધિકરણત્તમેવાતિ ચે? ન, તત્થેવ તબ્ભાવતો. તત્થેવ હિ ગાથાપદે એતં બુદ્ધાદિરતનત્તયં સરણગતાનં ભયહરણત્તસઙ્ખાતે સરણભાવે અબ્યભિચરણતો ‘‘ખેમમુત્તમઞ્ચ સરણ’’ન્તિ અયં સમાનાધિકરણભાવો અધિપ્પેતો, અઞ્ઞત્થ તુ ગમિસમ્બન્ધે સતિ સરણગમનસ્સ અપ્પસિદ્ધિતો અનધિપ્પેતોતિ અસાધકમેતં. ‘‘એતં સરણમાગમ્મ, સબ્બદુક્ખા પમુચ્ચતી’’તિ એત્થ ગમિસમ્બન્ધેપિ સરણગમનપસિદ્ધિતો સમાનાધિકરણત્તમેવાતિ ચે? ન પુબ્બે વુત્તદોસપ્પસઙ્ગતો. તત્રાપિ હિ સમાનાધિકરણભાવે સતિ એતં બુદ્ધધમ્મસઙ્ઘસરણં પટિહતચિત્તોપિ આગમ્મ સબ્બદુક્ખા પમુચ્ચેય્યાતિ એવં પુબ્બે વુત્તદોસપ્પસઙ્ગો એવ સિયા, ન ચ નો દોસેન અત્થિ અત્થોતિ અસાધકમેતં. યથા ‘‘મમઞ્હિ, આનન્દ, કલ્યાણમિત્તં આગમ્મ જાતિધમ્મા સત્તા જાતિયા પરિમુચ્ચન્તી’’તિ (સં. નિ. ૧.૧૨૯) એત્થ ભગવતો કલ્યાણમિત્તસ્સ આનુભાવેન પરિમુચ્ચમાના સત્તા ‘‘કલ્યાણમિત્તં આગમ્મ પરિમુચ્ચન્તી’’તિ વુત્તા. એવમિધાપિ બુદ્ધધમ્મસઙ્ઘસ્સ સરણસ્સાનુભાવેન મુચ્ચમાનો ‘‘એતં સરણમાગમ્મ, સબ્બદુક્ખા પમુચ્ચતી’’તિ વુત્તોતિ એવમેત્થ અધિપ્પાયો વેદિતબ્બો.

એવં સબ્બથાપિ ન બુદ્ધસ્સ ગમનીયત્તં યુજ્જતિ, ન સરણસ્સ, ન ઉભયેસં, ઇચ્છિતબ્બઞ્ચ ગચ્છામીતિ નિદ્દિટ્ઠસ્સ ગમકસ્સ ગમનીયં, તતો વત્તબ્બા એત્થ યુત્તીતિ. વુચ્ચતે –

બુદ્ધોયેવેત્થ ગમનીયો, ગમનાકારદસ્સનત્થં તુ તં સરણવચનં, બુદ્ધં સરણન્તિ ગચ્છામિ. એસ મે સરણં, એસ મે પરાયણં, અઘસ્સ, તાતા, હિતસ્સ ચ વિધાતાતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન એતં ગચ્છામિ ભજામિ સેવામિ પયિરુપાસામિ, એવં વા જાનામિ બુજ્ઝામીતિ. યેસઞ્હિ ધાતૂનં ગતિઅત્થો બુદ્ધિપિ તેસં અત્થોતિ. ઇતિ-સદ્દસ્સ અપ્પયોગા અયુત્તમિતિ ચે? તં ન. તત્થ સિયા – યદિ ચેત્થ એવમત્થો ભવેય્ય, તતો ‘‘અનિચ્ચં રૂપં અનિચ્ચં રૂપન્તિ યથાભૂતં પજાનાતી’’તિ એવમાદીસુ (સં. નિ. ૩.૫૫, ૮૫) વિય ઇતિ-સદ્દો પયુત્તો સિયા, ન ચ પયુત્તો, તસ્મા અયુત્તમેતન્તિ. તઞ્ચ ન, કસ્મા? તદત્થસમ્ભવા. ‘‘યો ચ બુદ્ધઞ્ચ ધમ્મઞ્ચ સઙ્ઘઞ્ચ સરણં ગતો’’તિ એવમાદીસુ (ધ. પ. ૧૯૦) વિય ઇધાપિ ઇતિ-સદ્દસ્સ અત્થો સમ્ભવતિ, ન ચ વિજ્જમાનત્થસમ્ભવા ઇતિ-સદ્દા સબ્બત્થ પયુજ્જન્તિ, અપ્પયુત્તસ્સાપેત્થ પયુત્તસ્સ વિય ઇતિ-સદ્દસ્સ અત્થો વિઞ્ઞાતબ્બો અઞ્ઞેસુ ચ એવંજાતિકેસુ, તસ્મા અદોસો એવ સોતિ. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તીહિ સરણગમનેહિ પબ્બજ્જ’’ન્તિઆદીસુ (મહાવ. ૩૪) સરણસ્સેવ ગમનીયતો યં વુત્તં ‘‘ગમનાકારદસ્સનત્થં તુ સરણવચન’’ન્તિ, તં ન યુત્તમિતિ ચે. તં નાયુત્તં. કસ્મા? તદત્થસમ્ભવા એવ. તત્રાપિ હિ તસ્સ અત્થો સમ્ભવતિ, યતો પુબ્બસદિસમેવ અપ્પયુત્તોપિ પયુત્તો વિય વેદિતબ્બો. ઇતરથા હિ પુબ્બે વુત્તદોસપ્પસઙ્ગો એવ સિયા, તસ્મા યથાનુસિટ્ઠમેવ ગહેતબ્બં.

અયં ગમનીયદીપના.

ધમ્મસઙ્ઘસરણવિભાવના

ઇદાનિ યં વુત્તં ‘‘ધમ્મં સરણમિચ્ચાદિ, દ્વયેપેસ નયો મતો’’તિ એત્થ વુચ્ચતે – ય્વાયં ‘‘બુદ્ધં સરણં ગચ્છામી’’તિ એત્થ અત્થવણ્ણનાનયો વુત્તો, ‘‘ધમ્મં સરણં ગચ્છામિ, સઙ્ઘં સરણં ગચ્છામી’’તિ એતસ્મિમ્પિ પદદ્વયે એસોવ વેદિતબ્બો. તત્રાપિ હિ ધમ્મસઙ્ઘાનં અત્થતો બ્યઞ્જનતો ચ વિભાવનમત્તમેવ અસદિસં, સેસં વુત્તસદિસમેવ. યતો યદેવેત્થ અસદિસં, તં વુચ્ચતે – મગ્ગફલનિબ્બાનાનિ ધમ્મોતિ એકે. ભાવિતમગ્ગાનં સચ્છિકતનિબ્બાનાનઞ્ચ અપાયેસુ અપતનભાવેન ધારણતો પરમસ્સાસવિધાનતો ચ મગ્ગવિરાગા એવ ઇમસ્મિં અત્થે ધમ્મોતિ અમ્હાકં ખન્તિ, અગ્ગપ્પસાદસુત્તઞ્ચેવ સાધકં. વુત્તઞ્ચેત્થ ‘‘યાવતા, ભિક્ખવે, ધમ્મા સઙ્ખતા, અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો તેસં અગ્ગમક્ખાયતી’’તિ એવમાદિ (અ. નિ. ૪.૩૪; ઇતિવુ. ૯૦).

ચતુબ્બિધઅરિયમગ્ગસમઙ્ગીનં ચતુસામઞ્ઞફલસમધિવાસિતખન્ધસન્તાનાનઞ્ચ પુગ્ગલાનં સમૂહો દિટ્ઠિસીલસઙ્ઘાતેન સંહતત્તા સઙ્ઘો. વુત્તઞ્ચેતં ભગવતા –

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, આનન્દ, યે વો મયા ધમ્મા અભિઞ્ઞા દેસિતા, સેય્યથિદં, ચત્તારો સતિપટ્ઠાના, ચત્તારો સમ્મપ્પધાના, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા, પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ, પઞ્ચ બલાનિ, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા, અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો, પસ્સસિ નો ત્વં, આનન્દ, ઇમેસુ ધમ્મેસુ દ્વેપિ ભિક્ખૂ નાનાવાદે’’તિ (મ. નિ. ૩.૪૩).

અયઞ્હિ પરમત્થસઙ્ઘો સરણન્તિ ગમનીયો. સુત્તે ચ ‘‘આહુનેય્યો પાહુનેય્યો દક્ખિણેય્યો અઞ્જલિકરણીયો અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સા’’તિ (ઇતિવુ. ૯૦; અ. નિ. ૪.૩૪, ૧૮૧) વુત્તો. એતં પન સરણં ગતસ્સ અઞ્ઞસ્મિમ્પિ ભિક્ખુસઙ્ઘે વા ભિક્ખુનિસઙ્ઘે વા બુદ્ધપ્પમુખે વા સઙ્ઘે સમ્મુતિસઙ્ઘે વા ચતુવગ્ગાદિભેદે એકપુગ્ગલેપિ વા ભગવન્તં ઉદ્દિસ્સ પબ્બજિતે વન્દનાદિકિરિયાય સરણગમનં નેવ ભિજ્જતિ ન સંકિલિસ્સતિ, અયમેત્થ વિસેસો. વુત્તાવસેસન્તુ ઇમસ્સ દુતિયસ્સ ચ સરણગમનસ્સ ભેદાભેદાદિવિધાનં પુબ્બે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. અયં તાવ ‘‘ધમ્મં સરણમિચ્ચાદિ, દ્વયેપેસ નયો મતો’’તિ એતસ્સ વણ્ણના.

અનુપુબ્બવવત્થાનકારણનિદ્દેસો

ઇદાનિ અનુપુબ્બવવત્થાને, કારણઞ્ચ વિનિદ્દિસેતિ એત્થ એતેસુ ચ તીસુ સરણવચનેસુ સબ્બસત્તાનં અગ્ગોતિ કત્વા પઠમં બુદ્ધો, તપ્પભવતો તદુપદેસિતતો ચ અનન્તરં ધમ્મો, તસ્સ ધમ્મસ્સ આધારકતો તદાસેવનતો ચ અન્તે સઙ્ઘો. સબ્બસત્તાનં વા હિતે નિયોજકોતિ કત્વા પઠમં બુદ્ધો, તપ્પભવતો સબ્બસત્તહિતત્તા અનન્તરં ધમ્મો, હિતાધિગમાય પટિપન્નો અધિગતહિતો ચાતિ કત્વા અન્તે સઙ્ઘો સરણભાવેન વવત્થપેત્વા પકાસિતોતિ એવં અનુપુબ્બવવત્થાને કારણઞ્ચ વિનિદ્દિસે.

ઉપમાપકાસના

ઇદાનિ યમ્પિ વુત્તં ‘‘સરણત્તયમેતઞ્ચ, ઉપમાહિ પકાસયે’’તિ, તમ્પિ વુચ્ચતે – એત્થ પન પુણ્ણચન્દો વિય બુદ્ધો, ચન્દકિરણનિકરો વિય તેન દેસિતો ધમ્મો, પુણ્ણચન્દકિરણસમુપ્પાદિતપીણિતો લોકો વિય સઙ્ઘો. બાલસૂરિયો વિય બુદ્ધો, તસ્સ રસ્મિજાલમિવ વુત્તપ્પકારો ધમ્મો, તેન વિહતન્ધકારો લોકો વિય સઙ્ઘો. વનદાહકપુરિસો વિય બુદ્ધો, વનદહનગ્ગિ વિય કિલેસવનદહનો ધમ્મો, દડ્ઢવનત્તા ખેત્તભૂતો વિય ભૂમિભાગો દડ્ઢકિલેસત્તા પુઞ્ઞક્ખેત્તભૂતો સઙ્ઘો. મહામેઘો વિય બુદ્ધો, સલિલવુટ્ઠિ વિય ધમ્મો, વુટ્ઠિનિપાતૂપસમિતરેણુ વિય જનપદો ઉપસમિતકિલેસરેણુ સઙ્ઘો. સુસારથિ વિય બુદ્ધો, અસ્સાજાનીયવિનયૂપાયો વિય ધમ્મો, સુવિનીતસ્સાજાનીયસમૂહો વિય સઙ્ઘો. સબ્બદિટ્ઠિસલ્લુદ્ધરણતો સલ્લકત્તો વિય બુદ્ધો, સલ્લુદ્ધરણૂપાયો વિય ધમ્મો, સમુદ્ધટસલ્લો વિય જનો સમુદ્ધટદિટ્ઠિસલ્લો સઙ્ઘો. મોહપટલસમુપ્પાટનતો વા સાલાકિયો વિય બુદ્ધો, પટલસમુપ્પાટનુપાયો વિય ધમ્મો, સમુપ્પાટિતપટલો વિપ્પસન્નલોચનો વિય જનો સમુપ્પાટિતમોહપટલો વિપ્પસન્નઞાણલોચનો સઙ્ઘો. સાનુસયકિલેસબ્યાધિહરણસમત્થતાય વા કુસલો વેજ્જો વિય બુદ્ધો, સમ્મા પયુત્તભેસજ્જમિવ ધમ્મો, ભેસજ્જપયોગેન સમુપસન્તબ્યાધિ વિય જનસમુદાયો સમુપસન્તકિલેસબ્યાધાનુસયો સઙ્ઘો.

અથ વા સુદેસકો વિય બુદ્ધો, સુમગ્ગો વિય ખેમન્તભૂમિ વિય ચ ધમ્મો, મગ્ગપ્પટિપન્નો ખેમન્તભૂમિપ્પત્તો વિય સઙ્ઘો. સુનાવિકો વિય બુદ્ધો, નાવા વિય ધમ્મો, પારપ્પત્તો સમ્પત્તિકો વિય જનો સઙ્ઘો. હિમવા વિય બુદ્ધો, તપ્પભવોસધમિવ ધમ્મો, ઓસધૂપભોગેન નિરામયો વિય જનો સઙ્ઘો. ધનદો વિય બુદ્ધો, ધનં વિય ધમ્મો, યથાધિપ્પાયં લદ્ધધનો વિય જનો સમ્માલદ્ધઅરિયધનો સઙ્ઘો. નિધિદસ્સનકો વિય બુદ્ધો, નિધિ વિય ધમ્મો, નિધિપ્પત્તો વિય જનો સઙ્ઘો.

અપિચ અભયદો વિય વીરપુરિસો બુદ્ધો, અભયમિવ ધમ્મો, સમ્પત્તાભયો વિય જનો અચ્ચન્તસબ્બભયો સઙ્ઘો. અસ્સાસકો વિય બુદ્ધો, અસ્સાસો વિય ધમ્મો, અસ્સત્થજનો વિય સઙ્ઘો. સુમિત્તો વિય બુદ્ધો, હિતૂપદેસો વિય ધમ્મો, હિતૂપયોગેન પત્તસદત્થો વિય જનો સઙ્ઘો. ધનાકરો વિય બુદ્ધો, ધનસારો વિય ધમ્મો, ધનસારૂપભોગો વિય જનો સઙ્ઘો. રાજકુમારન્હાપકો વિય બુદ્ધો, સીસન્હાનસલિલં વિય ધમ્મો, સુન્હાતરાજકુમારવગ્ગો વિય સદ્ધમ્મસલિલસુન્હાતો સઙ્ઘો. અલઙ્કારકારકો વિય બુદ્ધો, અલઙ્કારો વિય ધમ્મો, અલઙ્કતરાજપુત્તગણો વિય સદ્ધમ્માલઙ્કતો સઙ્ઘો. ચન્દનરુક્ખો વિય બુદ્ધો, તપ્પભવગન્ધો વિય ધમ્મો, ચન્દનુપભોગેન સન્તપરિળાહો વિય જનો સદ્ધમ્મૂપભોગેન સન્તપરિળાહો સઙ્ઘો. દાયજ્જસમ્પદાનકો વિય પિતા બુદ્ધો, દાયજ્જં વિય ધમ્મો, દાયજ્જહરો પુત્તવગ્ગો વિય સદ્ધમ્મદાયજ્જહરો સઙ્ઘો. વિકસિતપદુમં વિય બુદ્ધો, તપ્પભવમધુ વિય ધમ્મો, તદુપભોગીભમરગણો વિય સઙ્ઘો. એવં સરણત્તયમેતઞ્ચ, ઉપમાહિ પકાસયે.

એત્તાવતા ચ યા પુબ્બે ‘‘કેન કત્થ કદા કસ્મા, ભાસિતં સરણત્તય’’ન્તિઆદીહિ ચતૂહિ ગાથાહિ અત્થવણ્ણનાય માતિકા નિક્ખિત્તા, સા અત્થતો પકાસિતા હોતીતિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દકપાઠ-અટ્ઠકથાય

સરણત્તયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સિક્ખાપદવણ્ણના

સિક્ખાપદપાઠમાતિકા

એવં સરણગમનેહિ સાસનોતારં દસ્સેત્વા સાસનં ઓતિણ્ણેન ઉપાસકેન વા પબ્બજિતેન વા યેસુ સિક્ખાપદેસુ પઠમં સિક્ખિતબ્બં, તાનિ દસ્સેતું નિક્ખિત્તસ્સ સિક્ખાપદપાઠસ્સ ઇદાનિ વણ્ણનત્થં અયં માતિકા –

‘‘યેન યત્થ યદા યસ્મા, વુત્તાનેતાનિ તં નયં;

વત્વા કત્વા વવત્થાનં, સાધારણવિસેસતો.

‘‘પકતિયા ચ યં વજ્જં, વજ્જં પણ્ણત્તિયા ચ યં;

વવત્થપેત્વા તં કત્વા, પદાનં બ્યઞ્જનત્થતો.

‘‘સાધારણાનં સબ્બેસં, સાધારણવિભાવનં;

અથ પઞ્ચસુ પુબ્બેસુ, વિસેસત્થપ્પકાસતો.

‘‘પાણાતિપાતપભુતિ-હેકતાનાનતાદિતો;

આરમ્મણાદાનભેદા, મહાસાવજ્જતો તથા.

‘‘પયોગઙ્ગસમુટ્ઠાના, વેદનામૂલકમ્મતો;

વિરમતો ચ ફલતો, વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

‘‘યોજેતબ્બં તતો યુત્તં, પચ્છિમેસ્વપિ પઞ્ચસુ;

આવેણિકઞ્ચ વત્તબ્બં, ઞેય્યા હીનાદિતાપિ ચા’’તિ.

તત્થ એતાનિ પાણાતિપાતાવેરમણીતિઆદીનિ દસ સિક્ખાપદાનિ ભગવતા એવ વુત્તાનિ, ન સાવકાદીહિ. તાનિ ચ સાવત્થિયં વુત્તાનિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે આયસ્મન્તં રાહુલં પબ્બાજેત્વા કપિલવત્થુતો સાવત્થિં અનુપ્પત્તેન સામણેરાનં સિક્ખાપદવવત્થાપનત્થં. વુત્તં હેતં –

‘‘અથ ખો ભગવા કપિલવત્થુસ્મિં યથાભિરન્તં વિહરિત્વા યેન સાવત્થિ તેન ચારિકં પક્કામિ. અનુપુબ્બેન ચારિકં ચરમાનો યેન સાવત્થિ તદવસરિ. તત્ર સુદં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન …પે… અથ ખો સામણેરાનં એતદહોસિ – ‘કતિ નુ ખો અમ્હાકં સિક્ખાપદાનિ, કત્થ ચ અમ્હેહિ સિક્ખિતબ્બ’’’ન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું – ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, સામણેરાનં દસ સિક્ખાપદાનિ, તેસુ ચ સામણેરેહિ સિક્ખિતું, પાણાતિપાતાવેરમણી…પે… જાતરૂપરજતપટિગ્ગહણા વેરમણી’’તિ (મહાવ. ૧૦૫).

તાનેતાનિ ‘‘સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસૂ’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૯૩; મ. નિ. ૨.૨૪; વિભ. ૫૦૮) સુત્તાનુસારેન સરણગમનેસુ ચ દસ્સિતપાઠાનુસારેન ‘‘પાણાતિપાતા વેરમણિસિક્ખાપદં સમાદિયામી’’તિ એવં વાચનામગ્ગં આરોપિતાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. એવં તાવ ‘‘યેન યત્થ યદા યસ્મા, વુત્તાનેતાનિ તં નયં વત્વા’’તિ સો નયો દટ્ઠબ્બો.

સાધારણવિસેસવવત્થાનં

એત્થ ચ આદિતો દ્વે ચતુત્થપઞ્ચમાનિ ઉપાસકાનં સામણેરાનઞ્ચ સાધારણાનિ નિચ્ચસીલવસેન. ઉપોસથસીલવસેન પન ઉપાસકાનં સત્તમટ્ઠમં ચેકં અઙ્ગં કત્વા સબ્બપચ્છિમવજ્જાનિ સબ્બાનિપિ સામણેરેહિ સાધારણાનિ, પચ્છિમં પન સામણેરાનમેવ વિસેસભૂતન્તિ એવં સાધારણવિસેસતો વવત્થાનં કાતબ્બં. પુરિમાનિ ચેત્થ પઞ્ચ એકન્તઅકુસલચિત્તસમુટ્ઠાનત્તા પાણાતિપાતાદીનં પકતિવજ્જતો વેરમણિયા, સેસાનિ પણ્ણત્તિવજ્જતોતિ એવં પકતિયા ચ યં વજ્જં, વજ્જં પણ્ણત્તિયા ચ યં, તં વવત્થપેતબ્બં.

સાધારણવિભાવના

યસ્મા ચેત્થ ‘‘વેરમણિસિક્ખાપદં સમાદિયામી’’તિ એતાનિ સબ્બસાધારણાનિ પદાનિ, તસ્મા એતેસં પદાનં બ્યઞ્જનતો ચ અત્થતો ચ અયં સાધારણવિભાવના વેદિતબ્બા –

તત્થ બ્યઞ્જનતો તાવ વેરં મણતીતિ વેરમણી, વેરં પજહતિ, વિનોદેતિ, બ્યન્તીકરોતિ, અનભાવં ગમેતીતિ અત્થો. વિરમતિ વા એતાય કરણભૂતાય વેરમ્હા પુગ્ગલોતિ, વિકારસ્સ વેકારં કત્વા વેરમણી. તેનેવ ચેત્થ ‘‘વેરમણિસિક્ખાપદં વિરમણિસિક્ખાપદ’’ન્તિ દ્વિધા સજ્ઝાયં કરોન્તિ. સિક્ખિતબ્બાતિ સિક્ખા, પજ્જતે અનેનાતિ પદં. સિક્ખાય પદં સિક્ખાપદં, સિક્ખાય અધિગમૂપાયોતિ અત્થો. અથ વા મૂલં નિસ્સયો પતિટ્ઠાતિ વુત્તં હોતિ. વેરમણી એવ સિક્ખાપદં વેરમણિસિક્ખાપદં, વિરમણિસિક્ખાપદં વા દુતિયેન નયેન. સમ્મા આદિયામિ સમાદિયામિ, અવીતિક્કમનાધિપ્પાયેન અખણ્ડકારિતાય અચ્છિદ્દકારિતાય અસબલકારિતાય ચ આદિયામીતિ વુત્તં હોતિ.

અત્થતો પન વેરમણીતિ કામાવચરકુસલચિત્તસમ્પયુત્તા વિરતિ, સા પાણાતિપાતા વિરમન્તસ્સ ‘‘યા તસ્મિં સમયે પાણાતિપાતા આરતિ વિરતિ પટિવિરતિ વેરમણી અકિરિયા અકરણં અનજ્ઝાપત્તિ વેલાઅનતિક્કમો સેતુઘાતો’’તિ એવમાદિના (વિભ. ૭૦૪) નયેન વિભઙ્ગે વુત્તા. કામઞ્ચેસા વેરમણી નામ લોકુત્તરાપિ અત્થિ, ઇધ પન સમાદિયામીતિ વુત્તત્તા સમાદાનવસેન પવત્તારહા, તસ્મા સા ન હોતીતિ કામાવચરકુસલચિત્તસમ્પયુત્તા વિરતીતિ વુત્તા.

સિક્ખાતિ તિસ્સો સિક્ખા અધિસીલસિક્ખા, અધિચિત્તસિક્ખા, અધિપઞ્ઞાસિક્ખાતિ. ઇમસ્મિં પનત્થે સમ્પત્તવિરતિસીલં લોકિકા વિપસ્સના રૂપારૂપઝાનાનિ અરિયમગ્ગો ચ સિક્ખાતિ અધિપ્પેતા. યથાહ –

‘‘કતમે ધમ્મા સિક્ખા? યસ્મિં સમયે કામાવચરં કુસલં ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતિ, સોમનસ્સસહગતં ઞાણસમ્પયુત્તં…પે… તસ્મિં સમયે ફસ્સો હોતિ…પે… અવિક્ખેપો હોતિ, ઇમે ધમ્મા સિક્ખા.

‘‘કતમે ધમ્મા સિક્ખા? યસ્મિં સમયે રૂપૂપપત્તિયા મગ્ગં ભાવેતિ વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ…પે… પઠમં ઝાનં…પે… પઞ્ચમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ…પે… અવિક્ખેપો હોતિ, ઇમે ધમ્મા સિક્ખા.

‘‘કતમે ધમ્મા સિક્ખા? યસ્મિં સમયે અરૂપપત્તિયા…પે… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસહગતં…પે… અવિક્ખેપો હોતિ, ઇમે ધમ્મા સિક્ખા.

‘‘કતમે ધમ્મા સિક્ખા? યસ્મિં સમયે લોકુત્તરં ઝાનં ભાવેતિ નિય્યાનિકં…પે… અવિક્ખેપો હોતિ, ઇમે ધમ્મા સિક્ખા’’તિ (વિભ. ૭૧૨-૭૧૩).

એતાસુ સિક્ખાસુ યાય કાયચિ સિક્ખાય પદં અધિગમૂપાયો, અથ વા મૂલં નિસ્સયો પતિટ્ઠાતિ સિક્ખાપદં. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘સીલં નિસ્સાય સીલે પતિટ્ઠાય સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે ભાવેન્તો બહુલીકરોન્તો’’તિ એવમાદિ (સં. નિ. ૫.૧૮૨). એવમેત્થ સાધારણાનં પદાનં સાધારણા બ્યઞ્જનતો અત્થતો ચ વિભાવના કાતબ્બા.

પુરિમપઞ્ચસિક્ખાપદવણ્ણના

ઇદાનિ યં વુત્તં – ‘‘અથ પઞ્ચસુ પુબ્બેસુ, વિસેસત્થપ્પકાસતો…પે… વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો’’તિ, તત્થેતં વુચ્ચતિ – પાણાતિપાતોતિ એત્થ તાવ પાણોતિ જીવિતિન્દ્રિયપ્પટિબદ્ધા ખન્ધસન્તતિ, તં વા ઉપાદાય પઞ્ઞત્તો સત્તો. તસ્મિં પન પાણે પાણસઞ્ઞિનો તસ્સ પાણસ્સ જીવિતિન્દ્રિયુપચ્છેદકઉપક્કમસમુટ્ઠાપિકા કાયવચીદ્વારાનં અઞ્ઞતરદ્વારપ્પવત્તા વધકચેતના પાણાતિપાતો. અદિન્નાદાનન્તિ એત્થ અદિન્નન્તિ પરપરિગ્ગહિતં, યત્થ પરો યથાકામકારિતં આપજ્જન્તો અદણ્ડારહો અનુપવજ્જો ચ હોતિ, તસ્મિં પરપરિગ્ગહિતે પરપરિગ્ગહિતસઞ્ઞિનો તદાદાયકઉપક્કમસમુટ્ઠાપિકા કાયવચીદ્વારાનં અઞ્ઞતરદ્વારપ્પવત્તા એવ થેય્યચેતના અદિન્નાદાનં. અબ્રહ્મચરિયન્તિ અસેટ્ઠચરિયં, દ્વયંદ્વયસમાપત્તિમેથુનપ્પટિસેવના કાયદ્વારપ્પવત્તા અસદ્ધમ્મપ્પટિસેવનટ્ઠાનવીતિક્કમચેતના અબ્રહ્મચરિયં. મુસાવાદોતિ એત્થ મુસાતિ વિસંવાદનપુરેક્ખારસ્સ અત્થભઞ્જનકો વચીપયોગો કાયપયોગો વા, વિસંવાદનાધિપ્પાયેન પનસ્સ પરવિસંવાદકકાયવચીપયોગસમુટ્ઠાપિકા કાયવચીદ્વારાનમેવ અઞ્ઞતરદ્વારપ્પવત્તા મિચ્છાચેતના મુસાવાદો. સુરામેરયમજ્જપમાદટ્ઠાનન્તિ એત્થ પન સુરાતિ પઞ્ચ સુરા – પિટ્ઠસુરા, પૂવસુરા, ઓદનસુરા, કિણ્ણપક્ખિત્તા, સમ્ભારસંયુત્તા ચાતિ. મેરયમ્પિ પુપ્ફાસવો, ફલાસવો, ગુળાસવો, મધ્વાસવો, સમ્ભારસંયુત્તો ચાતિ પઞ્ચવિધં. મજ્જન્તિ તદુભયમેવ મદનિયટ્ઠેન મજ્જં, યં વા પનઞ્ઞમ્પિ કિઞ્ચિ અત્થિ મદનિયં, યેન પીતેન મત્તો હોતિ પમત્તો, ઇદં વુચ્ચતિ મજ્જં. પમાદટ્ઠાનન્તિ યાય ચેતનાય તં પિવતિ અજ્ઝોહરતિ, સા ચેતના મદપ્પમાદહેતુતો પમાદટ્ઠાનન્તિ વુચ્ચતિ, યતો અજ્ઝોહરણાધિપ્પાયેન કાયદ્વારપ્પવત્તા સુરામેરયમજ્જાનં અજ્ઝોહરણચેતના ‘‘સુરામેરયમજ્જપમાદટ્ઠાન’’ન્તિ વેદિતબ્બા. એવં તાવેત્થ પાણાતિપાતપ્પભુતીહિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

એકતાનાનતાદિવિનિચ્છયં

એકતાનાનતાદિતોતિ એત્થ આહ – કિં પન વજ્ઝવધકપ્પયોગચેતનાદીનં એકતાય પાણાતિપાતસ્સ અઞ્ઞસ્સ વા અદિન્નાદાનાદિનો એકત્તં, નાનતાય નાનત્તં હોતિ, ઉદાહુ નોતિ. કસ્મા પનેતં વુચ્ચતિ? યદિ તાવ એકતાય એકત્તં, અથ યદા એકં વજ્ઝં બહૂ વધકા વધેન્તિ, એકો વા વધકો બહુકે વજ્ઝે વધેતિ, એકેન વા સાહત્થિકાદિના પયોગેન બહૂ વજ્ઝા વધીયન્તિ, એકા વા ચેતના બહૂનં વજ્ઝાનં જીવિતિન્દ્રિયુપચ્છેદકપયોગં સમુટ્ઠાપેતિ, તદા એકેન પાણાતિપાતેન ભવિતબ્બં. યદિ પન નાનતાય નાનત્તં. અથ યદા એકો વધકો એકસ્સત્થાય એકં પયોગં કરોન્તો બહૂ વજ્ઝે વધેતિ, બહૂ વા વધકા દેવદત્તયઞ્ઞદત્તસોમદત્તાદીનં બહૂનમત્થાય બહૂ પયોગે કરોન્તા એકમેવ દેવદત્તં યઞ્ઞદત્તં સોમદત્તં વા વધેન્તિ, બહૂહિ વા સાહત્થિકાદીહિ પયોગેહિ એકો વજ્ઝો વધીયતિ. બહૂ વા ચેતના એકસ્સેવ વજ્ઝસ્સ જીવિતિન્દ્રિયુપચ્છેદકપયોગં સમુટ્ઠાપેન્તિ, તદા બહૂહિ પાણાતિપાતેહિ ભવિતબ્બં. ઉભયમ્પિ ચેતમયુત્તં. અથ નેવ એતેસં વજ્ઝાદીનં એકતાય એકત્તં, નાનતાય નાનત્તં, અઞ્ઞથેવ તુ એકત્તં નાનત્તઞ્ચ હોતિ, તં વત્તબ્બં પાણાતિપાતસ્સ, એવં સેસાનમ્પીતિ.

વુચ્ચતે – તત્થ તાવ પાણાતિપાતસ્સ ન વજ્ઝવધકાદીનં પચ્ચેકમેકતાય એકતા, નાનતાય નાનતા, કિન્તુ વજ્ઝવધકાદીનં યુગનન્ધમેકતાય એકતા, દ્વિન્નમ્પિ તુ તેસં, તતો અઞ્ઞતરસ્સ વા નાનતાય નાનતા. તથા હિ બહૂસુ વધકેસુ બહૂહિ સરક્ખેપાદીહિ એકેન વા ઓપાતખણનાદિના પયોગેન બહૂ વજ્ઝે વધેન્તેસુપિ બહૂ પાણાતિપાતા હોન્તિ. એકસ્મિં વધકે એકેન, બહૂહિ વા પયોગેહિ તપ્પયોગસમુટ્ઠાપિકાય ચ એકાય, બહૂહિ વા ચેતનાહિ બહૂ વજ્ઝે વધેન્તેપિ બહૂ પાણાતિપાતા હોન્તિ, બહૂસુ ચ વધકેસુ યથાવુત્તપ્પકારેહિ બહૂહિ, એકેન વા પયોગેન એકં વજ્ઝં વધેન્તેસુપિ બહૂ પાણાતિપાતા હોન્તિ. એસ નયો અદિન્નાદાનાદીસુપીતિ. એવમેત્થ એકતાનાનતાદિતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

આરમ્મણતોતિ પાણાતિપાતો ચેત્થ જીવિતિન્દ્રિયારમ્મણો. અદિન્નાદાનઅબ્રહ્મચરિયસુરામેરયમજ્જપમાદટ્ઠાનાનિ રૂપધમ્મેસુ રૂપાયતનાદિઅઞ્ઞતરસઙ્ખારારમ્મણાનિ. મુસાવાદો યસ્સ મુસા ભણતિ, તમારભિત્વા પવત્તનતો સત્તારમ્મણો. અબ્રહ્મચરિયમ્પિ સત્તારમ્મણન્તિ એકે. અદિન્નાદાનઞ્ચ યદા સત્તો હરિતબ્બો હોતિ, તદા સત્તારમ્મણન્તિ. અપિ ચેત્થ સઙ્ખારવસેનેવ સત્તારમ્મણં, ન પણ્ણત્તિવસેનાતિ. એવમેત્થ આરમ્મણતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

આદાનતોતિ પાણાતિપાતાવેરમણિસિક્ખાપદાદીનિ ચેતાનિ સામણેરેન ભિક્ખુસન્તિકે સમાદિન્નાનેવ સમાદિન્નાનિ હોન્તિ, ઉપાસકેન પન અત્તના સમાદિયન્તેનાપિ સમાદિન્નાનિ હોન્તિ, પરસ્સ સન્તિકે સમાદિયન્તેનાપિ. એકજ્ઝં સમાદિન્નાનિપિ સમાદિન્નાનિ હોન્તિ, પચ્ચેકં સમાદિન્નાનિપિ. કિન્તુ નાનં એકજ્ઝં સમાદિયતો એકાયેવ વિરતિ, એકાવ ચેતના હોતિ, કિચ્ચવસેન પનેતાસં પઞ્ચવિધત્તં વિઞ્ઞાયતિ. પચ્ચેકં સમાદિયતો પન પઞ્ચેવ વિરતિયો, પઞ્ચ ચ ચેતના હોન્તીતિ વેદિતબ્બા. એવમેત્થ આદાનતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

ભેદતોતિ સામણેરાનઞ્ચેત્થ એકસ્મિં ભિન્ને સબ્બાનિપિ ભિન્નાનિ હોન્તિ. પારાજિકટ્ઠાનિયાનિ હિ તાનિ તેસં, યં તં વીતિક્કન્તં હોતિ, તેનેવ કમ્મબદ્ધો. ગહટ્ઠાનં પન એકસ્મિં ભિન્ને એકમેવ ભિન્નં હોતિ, યતો તેસં તંસમાદાનેનેવ પુન પઞ્ચઙ્ગિકત્તં સીલસ્સ સમ્પજ્જતિ. અપરે પનાહુ – ‘‘વિસું વિસું સમાદિન્નેસુ એકસ્મિં ભિન્ને એકમેવ ભિન્નં હોતિ, ‘પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતં સીલં સમાદિયામી’તિ એવં પન એકતો સમાદિન્નેસુ એકસ્મિં ભિન્ને સેસાનિપિ સબ્બાનિ ભિન્નાનિ હોન્તિ. કસ્મા? સમાદિન્નસ્સ અભિન્નત્તા, યં તં વીતિક્કન્તં, તેનેવ કમ્મબદ્ધો’’તિ. એવમેત્થ ભેદતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

મહાસાવજ્જતોતિ ગુણવિરહિતેસુ તિરચ્છાનગતાદીસુ પાણેસુ ખુદ્દકે પાણે પાણાતિપાતો અપ્પસાવજ્જો, મહાસરીરે મહાસાવજ્જો. કસ્મા? પયોગમહન્તતાય. પયોગસમત્તેપિ વત્થુમહન્તતાય. ગુણવન્તેસુ પન મનુસ્સાદીસુ અપ્પગુણે પાણાતિપાતો અપ્પસાવજ્જો, મહાગુણે મહાસાવજ્જો. સરીરગુણાનન્તુ સમભાવે સતિ કિલેસાનં ઉપક્કમાનઞ્ચ મુદુતાય અપ્પસાવજ્જતા, તિબ્બતાય મહાસાવજ્જતા ચ વેદિતબ્બા. એસ નયો સેસેસુપિ. અપિ ચેત્થ સુરામેરયમજ્જપમાદટ્ઠાનમેવ મહાસાવજ્જં, ન તથા પાણાતિપાતાદયો. કસ્મા? મનુસ્સભૂતસ્સાપિ ઉમ્મત્તકભાવસંવત્તનેન અરિયધમ્મન્તરાયકરણતોતિ. એવમેત્થ મહાસાવજ્જતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

પયોગતોતિ એત્થ ચ પાણાતિપાતસ્સ સાહત્થિકો, આણત્તિકો, નિસ્સગ્ગિયો, થાવરો, વિજ્જામયો, ઇદ્ધિમયોતિ છપ્પયોગા. તત્થ કાયેન વા કાયપ્પટિબદ્ધેન વા પહરણં સાહત્થિકો પયોગો, સો ઉદ્દિસ્સાનુદ્દિસ્સભેદતો દુવિધો હોતિ. તત્થ ઉદ્દિસ્સકે યં ઉદ્દિસ્સ પહરતિ, તસ્સેવ મરણેન કમ્મુના બજ્ઝતિ. ‘‘યો કોચિ મરતૂ’’તિ એવં અનુદ્દિસ્સકે પહારપચ્ચયા યસ્સ કસ્સચિ મરણેન. ઉભયથાપિ ચ પહરિતમત્તે વા મરતુ, પચ્છા વા તેનેવ રોગેન, પહરિતક્ખણે એવ કમ્મુના બજ્ઝતિ. મરણાધિપ્પાયેન ચ પહારં દત્વા તેન અમતસ્સ પુન અઞ્ઞેન ચિત્તેન પહારે દિન્ને પચ્છાપિ યદિ પઠમપહારેનેવ મરતિ, તદા એવ કમ્મુના બદ્ધો હોતિ. અથ દુતિયપહારેન, નત્થિ પાણાતિપાતો. ઉભયેહિ મતેપિ પઠમપહારેનેવ કમ્મુના બદ્ધો, ઉભયેહિપિ અમતે નેવત્થિ પાણાતિપાતો. એસ નયો બહુકેહિપિ એકસ્સ પહારે દિન્ને. તત્રાપિ હિ યસ્સ પહારેન મરતિ, તસ્સેવ કમ્મબદ્ધો હોતિ.

અધિટ્ઠહિત્વા પન આણાપનં આણત્તિકો પયોગો. તત્થપિ સાહત્થિકે પયોગે વુત્તનયેનેવ કમ્મબદ્ધો અનુસ્સરિતબ્બો. છબ્બિધો ચેત્થ નિયમો વેદિતબ્બો –

‘‘વત્થુ કાલો ચ ઓકાસો, આવુધં ઇરિયાપથો;

કિરિયાવિસેસોતિ ઇમે, છ આણત્તિનિયામકા’’તિ. (પાચિ. અટ્ઠ. ૨.૧૭૪);

તત્થ વત્થૂતિ મારેતબ્બો પાણો. કાલોતિ પુબ્બણ્હસાયન્હાદિકાલો ચ, યોબ્બનથાવરિયાદિકાલો ચ. ઓકાસોતિ ગામો વા નિગમો વા વનં વા રચ્છા વા સિઙ્ઘાટકં વાતિ એવમાદિ. આવુધન્તિ અસિ વા ઉસુ વા સત્તિ વાતિ એવમાદિ. ઇરિયાપથોતિ મારેતબ્બસ્સ મારકસ્સ ચ ઠાનં વા નિસજ્જા વાતિ એવમાદિ.

કિરિયાવિસેસોતિ વિજ્ઝનં વા છેદનં વા ભેદનં વા સઙ્ખમુણ્ડિકં વાતિ એવમાદિ. યદિ હિ વત્થું વિસંવાદેત્વા ‘‘યં મારેહી’’તિ આણત્તો, તતો અઞ્ઞં મારેતિ, આણાપકસ્સ નત્થિ કમ્મબદ્ધો. અથ વત્થું અવિસંવાદેત્વા મારેતિ, આણાપકસ્સ આણત્તિક્ખણે આણત્તસ્સ મારણક્ખણેતિ ઉભયેસમ્પિ કમ્મબદ્ધો. એસ નયો કાલાદીસુપિ.

મારણત્થન્તુ કાયેન વા કાયપ્પટિબદ્ધેન વા પહરણનિસ્સજ્જનં નિસ્સગ્ગિયો પયોગો. સોપિ ઉદ્દિસ્સાનુદ્દિસ્સભેદતો દુવિધો એવ, કમ્મબદ્ધો ચેત્થ પુબ્બે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

મારણત્થમેવ ઓપાતખણનં, અપસ્સેનઉપનિક્ખિપનં, ભેસજ્જવિસયન્તાદિપ્પયોજનં વા થાવરો પયોગો. સોપિ ઉદ્દિસ્સાનુદ્દિસ્સભેદતો દુવિધો, યતો તત્થપિ પુબ્બે વુત્તનયેનેવ કમ્મબદ્ધો વેદિતબ્બો. અયન્તુ વિસેસો – મૂલટ્ઠેન ઓપાતાદીસુ પરેસં મૂલેન વા મુધા વા દિન્નેસુપિ યદિ તપ્પચ્ચયા કોચિ મરતિ, મૂલટ્ઠસ્સેવ કમ્મબદ્ધો. યદિપિ ચ તેન અઞ્ઞેન વા તત્થ ઓપાતે વિનાસેત્વા ભૂમિસમે કતેપિ પંસુધોવકા વા પંસું ગણ્હન્તા, મૂલખણકા વા મૂલાનિ ખણન્તા આવાટં કરોન્તિ, દેવે વા વસ્સન્તે કદ્દમો જાયતિ, તત્થ ચ કોચિ ઓતરિત્વા વા લગ્ગિત્વા વા મરતિ, મૂલટ્ઠસ્સેવ કમ્મબદ્ધો. યદિ પન યેન લદ્ધં, સો અઞ્ઞો વા તં વિત્થટતરં ગમ્ભીરતરં વા કરોતિ, તપ્પચ્ચયાવ કોચિ મરતિ, ઉભયેસમ્પિ કમ્મબદ્ધો. યથા તુ મૂલાનિ મૂલેહિ સંસન્દન્તિ, તથા તત્ર થલે કતે મુચ્ચતિ. એવં અપસ્સેનાદીસુપિ યાવ તેસં પવત્તિ, તાવ યથાસમ્ભવં કમ્મબદ્ધો વેદિતબ્બો.

મારણત્થં પન વિજ્જાપરિજપ્પનં વિજ્જામયો પયોગો. દાઠાવુધાદીનં દાઠાકોટનાદિમિવ મારણત્થં કમ્મવિપાકજિદ્ધિવિકારકરણં ઇદ્ધિમયો પયોગોતિ. અદિન્નાદાનસ્સ તુ થેય્યપસય્હપટિચ્છન્નપરિકપ્પકુસાવહારવસપ્પવત્તા સાહત્થિકાણત્તિકાદયો પયોગા, તેસમ્પિ વુત્તાનુસારેનેવ પભેદો વેદિતબ્બો. અબ્રહ્મચરિયાદીનં તિણ્ણમ્પિ સાહત્થિકો એવ પયોગો લબ્ભતીતિ. એવમેત્થ પયોગતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

અઙ્ગતોતિ એત્થ ચ પાણાતિપાતસ્સ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ ભવન્તિ – પાણો ચ હોતિ, પાણસઞ્ઞી ચ, વધકચિત્તઞ્ચ પચ્ચુપટ્ઠિતં હોતિ, વાયમતિ, તેન ચ મરતીતિ. અદિન્નાદાનસ્સાપિ પઞ્ચેવ – પરપરિગ્ગહિતઞ્ચ હોતિ, પરપરિગ્ગહિતસઞ્ઞી ચ, થેય્યચિત્તઞ્ચ પચ્ચુપટ્ઠિતં હોતિ, વાયમતિ, તેન ચ આદાતબ્બં આદાનં ગચ્છતીતિ. અબ્રહ્મચરિયસ્સ પન ચત્તારિ અઙ્ગાનિ ભવન્તિ – અજ્ઝાચરિયવત્થુ ચ હોતિ, તત્થ ચ સેવનચિત્તં પચ્ચુપટ્ઠિતં હોતિ, સેવનપચ્ચયા પયોગઞ્ચ સમાપજ્જતિ, સાદિયતિ ચાતિ, તથા પરેસં દ્વિન્નમ્પિ. તત્થ મુસાવાદસ્સ તાવ મુસા ચ હોતિ તં વત્થુ, વિસંવાદનચિત્તઞ્ચ પચ્ચુપટ્ઠિતં હોતિ, તજ્જો ચ વાયામો, પરવિસંવાદનઞ્ચ વિઞ્ઞાપયમાના વિઞ્ઞત્તિ પવત્તતીતિ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ વેદિતબ્બાનિ. સુરામેરયમજ્જપમાદટ્ઠાનસ્સ પન સુરાદીનઞ્ચ અઞ્ઞતરં હોતિ મદનીયપાતુકમ્યતાચિત્તઞ્ચ પચ્ચુપટ્ઠિતં હોતિ, તજ્જઞ્ચ વાયામં આપજ્જતિ, પીતે ચ પવિસતીતિ ઇમાનિ ચત્તારિ અઙ્ગાનીતિ. એવમેત્થ અઙ્ગતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

સમુટ્ઠાનતોતિ પાણાતિપાતઅદિન્નાદાનમુસાવાદા ચેત્થ કાયચિત્તતો, વાચાચિત્તતો, કાયવાચાચિત્તતો ચાતિ તિસમુટ્ઠાના હોન્તિ. અબ્રહ્મચરિયં કાયચિત્તવસેન એકસમુટ્ઠાનમેવ. સુરામેરયમજ્જપમાદટ્ઠાનં કાયતો ચ, કાયચિત્તતો ચાતિ દ્વિસમુટ્ઠાનન્તિ. એવમેત્થ સમુટ્ઠાનતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

વેદનાતોતિ એત્થ ચ પાણાતિપાતો દુક્ખવેદનાસમ્પયુત્તોવ. અદિન્નાદાનં તીસુ વેદનાસુ અઞ્ઞતરવેદનાસમ્પયુત્તં, તથા મુસાવાદો. ઇતરાનિ દ્વે સુખાય વા અદુક્ખમસુખાય વા વેદનાય સમ્પયુત્તાનીતિ. એવમેત્થ વેદનાતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

મૂલતોતિ પાણાતિપાતો ચેત્થ દોસમોહમૂલો. અદિન્નાદાનમુસાવાદા લોભમોહમૂલા વા દોસમોહમૂલા વા. ઇતરાનિ દ્વે લોભમોહમૂલાનીતિ. એવમેત્થ મૂલતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

કમ્મતોતિ પાણાતિપાતઅદિન્નાદાનઅબ્રહ્મચરિયાનિ ચેત્થ કાયકમ્મમેવ કમ્મપથપ્પત્તાનેવ ચ, મુસાવાદો વચીકમ્મમેવ. યો પન અત્થભઞ્જકો, સો કમ્મપથપ્પત્તો. ઇતરો કમ્મમેવ. સુરામેરયમજ્જપમાદટ્ઠાનં કાયકમ્મમેવાતિ. એવમેત્થ કમ્મતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

વિરમતોતિ એત્થ આહ ‘‘પાણાતિપાતાદીહિ વિરમન્તો કુતો વિરમતી’’તિ? વુચ્ચતે – સમાદાનવસેન તાવ વિરમન્તો અત્તનો વા પરેસં વા પાણાતિપાતાદિઅકુસલતો વિરમતિ. કિમારભિત્વા? યતો વિરમતિ, તદેવ. સમ્પત્તવસેનાપિ વિરમન્તો વુત્તપ્પકારાકુસલતોવ. કિમારભિત્વા? પાણાતિપાતાદીનં વુત્તારમ્મણાનેવ. કેચિ પન ભણન્તિ ‘‘સુરામેરયમજ્જસઙ્ખાતે સઙ્ખારે આરભિત્વા સુરામેરયમજ્જપમાદટ્ઠાના વિરમતિ, સત્તસઙ્ખારેસુ યં પન અવહરિતબ્બં ભઞ્જિતબ્બઞ્ચ, તં આરભિત્વા અદિન્નાદાના મુસાવાદા ચ, સત્તેયેવારભિત્વા પાણાતિપાતા અબ્રહ્મચરિયા ચા’’તિ. તદઞ્ઞે ‘‘એવં સન્તે ‘અઞ્ઞં ચિન્તેન્તો અઞ્ઞં કરેય્ય, યઞ્ચ પજહતિ, તં ન જાનેય્યા’તિ એવંદિટ્ઠિકા હુત્વા અનિચ્છમાના યદેવ પજહતિ, તં અત્તનો પાણાતિપાતાદિઅકુસલમેવારભિત્વા વિરમતી’’તિ વદન્તિ. તદયુત્તં. કસ્મા? તસ્સ પચ્ચુપ્પન્નાભાવતો બહિદ્ધાભાવતો ચ. સિક્ખાપદાનઞ્હિ વિભઙ્ગપાઠે ‘‘પઞ્ચન્નં સિક્ખાપદાનં કતિ કુસલા…પે… કતિ અરણા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘કુસલાયેવ, સિયા સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા’’તિ (વિભ. ૭૧૬) એવં પવત્તમાને વિસ્સજ્જને ‘‘પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણા’’તિ ચ ‘‘બહિદ્ધારમ્મણા’’તિ ચ એવં પચ્ચુપ્પન્નબહિદ્ધારમ્મણત્તં વુત્તં, તં અત્તનો પાણાતિપાતાદિઅકુસલં આરભિત્વા વિરમન્તસ્સ ન યુજ્જતિ. યં પન વુત્તં – ‘‘અઞ્ઞં ચિન્તેન્તો અઞ્ઞં કરેય્ય, યઞ્ચ પજહતિ, તં ન જાનેય્યા’’તિ. તત્થ વુચ્ચતે – ન કિચ્ચસાધનવસેન પવત્તેન્તો અઞ્ઞં ચિન્તેન્તો અઞ્ઞં કરોતીતિ વા, યઞ્ચ પજહતિ, તં ન જાનાતીતિ વા વુચ્ચતિ.

‘‘આરભિત્વાન અમતં, જહન્તો સબ્બપાપકે;

નિદસ્સનઞ્ચેત્થ ભવે, મગ્ગટ્ઠોરિયપુગ્ગલો’’તિ.

એવમેત્થ વિરમતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

ફલતોતિ સબ્બે એવ ચેતે પાણાતિપાતાદયો દુગ્ગતિફલનિબ્બત્તકા હોન્તિ, સુગતિયઞ્ચ અનિટ્ઠાકન્તામનાપવિપાકનિબ્બત્તકા હોન્તિ, સમ્પરાયે દિટ્ઠધમ્મે એવ ચ અવેસારજ્જાદિફલનિબ્બત્તકા. અપિચ ‘‘યો સબ્બલહુસો પાણાતિપાતસ્સ વિપાકો મનુસ્સભૂતસ્સ અપ્પાયુકસંવત્તનિકો હોતી’’તિ (અ. નિ. ૮.૪૦) એવમાદિના નયેનેત્થ ફલતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

અપિ ચેત્થ પાણાતિપાતાદિવેરમણીનમ્પિ સમુટ્ઠાનવેદનામૂલકમ્મફલતો વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો. તત્થાયં વિઞ્ઞાપના – સબ્બા એવ ચેતા વેરમણિયો ચતૂહિ સમુટ્ઠહન્તિ કાયતો, કાયચિત્તતો, વાચાચિત્તતો, કાયવાચાચિત્તતો ચાતિ. સબ્બા એવ ચ સુખવેદનાસમ્પયુત્તા વા, અદુક્ખમસુખવેદનાસમ્પયુત્તા વા, અલોભાદોસમૂલા વા અલોભાદોસામોહમૂલા વા. ચતસ્સોપિ ચેત્થ કાયકમ્મં, મુસાવાદાવેરમણી વચીકમ્મં, મગ્ગક્ખણે ચ ચિત્તતોવ સમુટ્ઠહન્તિ, સબ્બાપિ મનોકમ્મં.

પાણાતિપાતા વેરમણિયા ચેત્થ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગસમ્પન્નતા આરોહપરિણાહસમ્પત્તિતા જવસમ્પત્તિતા સુપ્પતિટ્ઠિતપાદતા ચારુતા મુદુતા સુચિતા સૂરતા મહબ્બલતા વિસ્સત્થવચનતા લોકપિયતા નેલતા અભેજ્જપરિસતા અચ્છમ્ભિતા દુપ્પધંસિતા પરૂપક્કમેન અમરણતા અનન્તપરિવારતા સુરૂપતા સુસણ્ઠાનતા અપ્પાબાધતા અસોકિતા પિયેહિ મનાપેહિ સદ્ધિં અવિપ્પયોગતા દીઘાયુકતાતિ એવમાદીનિ ફલાનિ.