૪. કુમારપઞ્હવણ્ણના

અટ્ઠુપ્પત્તિ

ઇદાનિ એકં નામ કિન્તિ એવમાદીનં કુમારપઞ્હાનં અત્થવણ્ણનાક્કમો અનુપ્પત્તો. તેસં અટ્ઠુપ્પત્તિં ઇધ નિક્ખેપપ્પયોજનઞ્ચ વત્વા વણ્ણનં કરિસ્સામ –

અટ્ઠુપ્પત્તિ તાવ નેસં સોપાકો નામ ભગવતો મહાસાવકો અહોસિ. તેનાયસ્મતા જાતિયા સત્તવસ્સેનેવ અઞ્ઞા આરાધિતા, તસ્સ ભગવા પઞ્હબ્યાકરણેન ઉપસમ્પદં અનુઞ્ઞાતુકામો અત્તના અધિપ્પેતત્થાનં પઞ્હાનં બ્યાકરણસમત્થતં પસ્સન્તો ‘‘એકં નામ કિ’’ન્તિ એવમાદિના પઞ્હે પુચ્છિ. સો બ્યાકાસિ. તેન ચ બ્યાકરણેન ભગવતો ચિત્તં આરાધેસિ. સાવ તસ્સાયસ્મતો ઉપસમ્પદા અહોસિ.

અયં તેસં અટ્ઠુપ્પત્તિ.

નિક્ખેપપ્પયોજનં

યસ્મા પન સરણગમનેહિ બુદ્ધધમ્મસઙ્ઘાનુસ્સતિવસેન ચિત્તભાવના, સિક્ખાપદેહિ સીલભાવના, દ્વત્તિંસાકારેન ચ કાયભાવના પકાસિતા, તસ્મા ઇદાનિ નાનપ્પકારતો પઞ્ઞાભાવનામુખદસ્સનત્થં ઇમે પઞ્હબ્યાકરણા ઇધ નિક્ખિત્તા. યસ્મા વા સીલપદટ્ઠાનો સમાધિ, સમાધિપદટ્ઠાના ચ પઞ્ઞા; યથાહ – ‘‘સીલે પતિટ્ઠાય નરો સપઞ્ઞો, ચિત્તં પઞ્ઞઞ્ચ ભાવય’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૨૩, ૧૯૨), તસ્મા સિક્ખાપદેહિ સીલં દ્વત્તિંસાકારેન તંગોચરં સમાધિઞ્ચ દસ્સેત્વા સમાહિતચિત્તસ્સ નાનાધમ્મપરિક્ખારાય પઞ્ઞાય પભેદદસ્સનત્થં ઇધ નિક્ખિત્તાતિપિ વિઞ્ઞાતબ્બા.

ઇદં તેસં ઇધ નિક્ખેપપ્પયોજનં.

પઞ્હવણ્ણના

એકં નામ કિન્તિપઞ્હવણ્ણના

ઇદાનિ તેસં અત્થવણ્ણના હોતિ – એકં નામ કિન્તિ ભગવા યસ્મિં એકધમ્મસ્મિં ભિક્ખુ સમ્મા નિબ્બિન્દમાનો અનુપુબ્બેન દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ, યસ્મિં ચાયમાયસ્મા નિબ્બિન્દમાનો અનુપુબ્બેન દુક્ખસ્સન્તમકાસિ, તં ધમ્મં સન્ધાય પઞ્હં પુચ્છતિ. ‘‘સબ્બે સત્તા આહારટ્ઠિતિકા’’તિ થેરો પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય દેસનાય વિસ્સજ્જેતિ. ‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, સમ્માસતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૮) એવમાદીનિ ચેત્થ સુત્તાનિ એવં વિસ્સજ્જનયુત્તિસમ્ભવે સાધકાનિ. એત્થ યેનાહારેન સબ્બે સત્તા ‘‘આહારટ્ઠિતિકા’’તિ વુચ્ચન્તિ, સો આહારો તં વા નેસં આહારટ્ઠિતિકત્તં ‘‘એકં નામ કિ’’ન્તિ પુટ્ઠેન થેરેન નિદ્દિટ્ઠન્તિ વેદિતબ્બં. તઞ્હિ ભગવતા ઇધ એકન્તિ અધિપ્પેતં, ન તુ સાસને લોકે વા અઞ્ઞં એકં નામ નત્થીતિ ઞાપેતું વુત્તં. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘એકધમ્મે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સમ્મા નિબ્બિન્દમાનો સમ્મા વિરજ્જમાનો સમ્મા વિમુચ્ચમાનો સમ્મા પરિયન્તદસ્સાવી સમ્મત્તં અભિસમેચ્ચ દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ. કતમસ્મિં એકધમ્મે? સબ્બે સત્તા આહારટ્ઠિતિકા. ઇમસ્મિં ખો, ભિક્ખવે, એકધમ્મે ભિક્ખુ સમ્મા નિબ્બિન્દમાનો…પે… દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ. ‘એકો પઞ્હો એકો ઉદ્દેસો એકં વેય્યાકરણ’ન્તિ ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્ત’’ન્તિ (અ. નિ. ૧૦.૨૭).

આહારટ્ઠિતિકાતિ ચેત્થ યથા ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, સુભનિમિત્તં. તત્થ અયોનિસો મનસિકારબહુલીકારો, અયમાહારો અનુપ્પન્નસ્સ વા કામચ્છન્દસ્સ ઉપ્પાદાયા’’તિ એવમાદીસુ (સં. નિ. ૫.૨૩૨) પચ્ચયો આહારોતિ વુચ્ચતિ, એવં પચ્ચયં આહારસદ્દેન ગહેત્વા પચ્ચયટ્ઠિતિકા ‘‘આહારટ્ઠિતિકા’’તિ વુત્તા. ચત્તારો પન આહારે સન્ધાય – ‘‘આહારટ્ઠિતિકા’’તિ વુચ્ચમાને ‘‘અસઞ્ઞસત્તા દેવા અહેતુકા અનાહારા અફસ્સકા અવેદનકા’’તિ વચનતો (વિભ. ૧૦૧૭) ‘‘સબ્બે’’તિ વચનમયુત્તં ભવેય્ય.

તત્થ સિયા – એવમ્પિ વુચ્ચમાને ‘‘કતમે ધમ્મા સપચ્ચયા? પઞ્ચક્ખન્ધા – રૂપક્ખન્ધો…પે… વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો’’તિ (ધ. સ. ૧૦૮૯) વચનતો ખન્ધાનંયેવ પચ્ચયટ્ઠિતિકત્તં યુત્તં, સત્તાનન્તુ અયુત્તમેવેતં વચનં ભવેય્યાતિ. ન ખો પનેતં એવં દટ્ઠબ્બં. કસ્મા? સત્તેસુ ખન્ધોપચારસિદ્ધિતો. સત્તેસુ હિ ખન્ધોપચારો સિદ્ધો. કસ્મા? ખન્ધે ઉપાદાય પઞ્ઞાપેતબ્બતો. કથં? ગેહે ગામોપચારો વિય. સેય્યથાપિ હિ ગેહાનિ ઉપાદાય પઞ્ઞાપેતબ્બત્તા ગામસ્સ એકસ્મિમ્પિ દ્વીસુ તીસુપિ વા ગેહેસુ દડ્ઢેસુ ‘‘ગામો દડ્ઢો’’તિ એવં ગેહે ગામોપચારો સિદ્ધો, એવમેવ ખન્ધેસુ પચ્ચયટ્ઠેન આહારટ્ઠિતિકેસુ ‘‘સત્તા આહારટ્ઠિતિકા’’તિ અયં ઉપચારો સિદ્ધોતિ વેદિતબ્બો. પરમત્થતો ચ ખન્ધેસુ જાયમાનેસુ જીયમાનેસુ મીયમાનેસુ ચ ‘‘ખણે ખણે ત્વં ભિક્ખુ જાયસે ચ જીયસે ચ મીયસે ચા’’તિ વદતા ભગવતા તેસુ સત્તેસુ ખન્ધોપચારો સિદ્ધોતિ દસ્સિતો એવાતિ વેદિતબ્બો. યતો યેન પચ્ચયાખ્યેન આહારેન સબ્બે સત્તા તિટ્ઠન્તિ, સો આહારો તં વા નેસં આહારટ્ઠિતિકત્તં એકન્તિ વેદિતબ્બં. આહારો હિ આહારટ્ઠિતિકત્તં વા અનિચ્ચતાકારણતો નિબ્બિદાટ્ઠાનં હોતિ. અથ તેસુ સબ્બસત્તસઞ્ઞિતેસુ સઙ્ખારેસુ અનિચ્ચતાદસ્સનેન નિબ્બિન્દમાનો અનુપુબ્બેન દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ, પરમત્થવિસુદ્ધિં પાપુણાતિ. યથાહ –

‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચાતિ, યદા પઞ્ઞાય પસ્સતિ;

અથ નિબ્બિન્દતિ દુક્ખે, એસ મગ્ગો વિસુદ્ધિયા’’તિ. (ધ. પ. ૨૭૭);

એત્થ ચ ‘‘એકં નામ કિ’’ન્તિ ચ ‘‘કિહા’’તિ ચ દુવિધો પાઠો, તત્થ સીહળાનં કિહાતિ પાઠો. તે હિ ‘‘કિ’’ન્તિ વત્તબ્બે ‘‘કિહા’’તિ વદન્તિ. કેચિ ભણન્તિ ‘‘હ-ઇતિ નિપાતો, થેરિયાનમ્પિ અયમેવ પાઠો’’તિ ઉભયથાપિ પન એકોવ અત્થો. યથા રુચ્ચતિ, તથા પઠિતબ્બં. યથા પન ‘‘સુખેન ફુટ્ઠો અથ વા દુખેન (ધ. પ. ૮૩), દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતી’’તિ એવમાદીસુ કત્થચિ દુખન્તિ ચ કત્થચિ દુક્ખન્તિ ચ વુચ્ચતિ, એવં કત્થચિ એકન્તિ, કત્થચિ એક્કન્તિ વુચ્ચતિ. ઇધ પન એકં નામાતિ અયમેવ પાઠો.

દ્વે નામ કિન્તિપઞ્હવણ્ણના

એવં ઇમિના પઞ્હબ્યાકરણેન આરદ્ધચિત્તો સત્થા પુરિમનયેનેવ ઉત્તરિં પઞ્હં પુચ્છતિ દ્વે નામ કિન્તિ? થેરો દ્વેતિ પચ્ચનુભાસિત્વા ‘‘નામઞ્ચ રૂપઞ્ચા’’તિ ધમ્માધિટ્ઠાનાય દેસનાય વિસ્સજ્જેતિ. તત્થ આરમ્મણાભિમુખં નમનતો, ચિત્તસ્સ ચ નતિહેતુતો સબ્બમ્પિ અરૂપં ‘‘નામ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ઇધ પન નિબ્બિદાહેતુત્તા સાસવધમ્મમેવ અધિપ્પેતં રુપ્પનટ્ઠેન ચત્તારો ચ મહાભૂતા, સબ્બઞ્ચ તદુપાદાય પવત્તમાનં રૂપં ‘‘રૂપ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, તં સબ્બમ્પિ ઇધાધિપ્પેતં. અધિપ્પાયવસેનેવ ચેત્થ ‘‘દ્વે નામ નામઞ્ચ રૂપઞ્ચા’’તિ વુત્તં, ન અઞ્ઞેસં દ્વિન્નમભાવતો. યથાહ –

‘‘દ્વીસુ, ભિક્ખવે, ધમ્મેસુ ભિક્ખુ સમ્મા નિબ્બિન્દમાનો…પે… દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ. કતમેસુ દ્વીસુ? નામે ચ રૂપે ચ. ઇમેસુ ખો, ભિક્ખવે, દ્વીસુ ધમ્મેસુ ભિક્ખુ સમ્મા નિબ્બિન્દમાનો…પે… દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ. ‘દ્વે પઞ્હા, દ્વે ઉદ્દેસા, દ્વે વેય્યાકરણાની’તિ ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્ત’’ન્તિ (અ. નિ. ૧૦.૨૭).

એત્થ ચ નામરૂપમત્તદસ્સનેન અત્તદિટ્ઠિં પહાય અનત્તાનુપસ્સનામુખેનેવ નિબ્બિન્દમાનો અનુપુબ્બેન દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ, પરમત્થવિસુદ્ધિં પાપુણાતીતિ વેદિતબ્બો. યથાહ –

‘‘સબ્બે ધમ્મા અનત્તાતિ, યદા પઞ્ઞાય પસ્સતિ;

અથ નિબ્બિન્દતિ દુક્ખે, એસ મગ્ગો વિસુદ્ધિયા’’તિ. (ધ. પ. ૨૭૯);

તીણિ નામ કિન્તિપઞ્હવણ્ણના

ઇદાનિ ઇમિનાપિ પઞ્હબ્યાકરણેન આરદ્ધચિત્તો સત્થા પુરિમનયેનેવ ઉત્તરિં પઞ્હં પુચ્છતિ તીણિ નામ કિન્તિ? થેરો તીણીતિ પચ્ચનુભાસિત્વા પુન બ્યાકરિતબ્બસ્સ અત્થસ્સ લિઙ્ગાનુરૂપં સઙ્ખ્યં દસ્સેન્તો ‘‘તિસ્સો વેદના’’તિ વિસ્સજ્જેતિ. અથ વા ‘‘યા ભગવતા ‘તિસ્સો વેદના’તિ વુત્તા, ઇમાસમત્થમહં તીણીતિ પચ્ચેમી’’તિ દસ્સેન્તો આહાતિ એવમ્પેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. અનેકમુખા હિ દેસના પટિસમ્ભિદાપભેદેન દેસનાવિલાસપ્પત્તાનં. કેચિ પનાહુ ‘‘તીણીતિ અધિકપદમિદ’’ન્તિ. પુરિમનયેનેવ ચેત્થ ‘‘તિસ્સો વેદના’’તિ વુત્તં, ન અઞ્ઞેસં તિણ્ણમભાવતો. યથાહ –

‘‘તીસુ, ભિક્ખવે, ધમ્મેસુ ભિક્ખુ સમ્મા નિબ્બિન્દમાનો…પે… દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ. કતમેસુ તીસુ? તીસુ વેદનાસુ. ઇમેસુ ખો, ભિક્ખવે, તીસુ ધમ્મેસુ ભિક્ખુ સમ્મા નિબ્બિન્દમાનો…પે… દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ. ‘તયો પઞ્હા, તયો ઉદ્દેસા, તીણિ વેય્યાકરણાની’તિ ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્ત’’ન્તિ (અ. નિ. ૧૦.૨૭).

એત્થ ચ ‘‘યંકિઞ્ચિ વેદયિતં, સબ્બં તં દુક્ખસ્મિન્તિ વદામી’’તિ (સં. નિ. ૪.૨૫૯) વુત્તસુત્તાનુસારેન વા. –

‘‘યો સુખં દુક્ખતો અદ્દ, દુક્ખમદ્દક્ખિ સલ્લતો;

અદુક્ખમસુખં સન્તં, અદ્દક્ખિ નં અનિચ્ચતો’’તિ. (ઇતિવુ. ૫૩) –

એવં દુક્ખદુક્ખતાવિપરિણામદુક્ખતાસઙ્ખારદુક્ખતાનુસારેન વા તિસ્સન્નં વેદનાનં દુક્ખભાવદસ્સનેન સુખસઞ્ઞં પહાય દુક્ખાનુપસ્સનામુખેન નિબ્બિન્દમાનો અનુપુબ્બેન દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ, પરમત્થવિસુદ્ધિં પાપુણાતીતિ વેદિતબ્બો. યથાહ –

‘‘સબ્બે સઙ્ખારા દુક્ખાતિ, યદા પઞ્ઞાય પસ્સતિ;

અથ નિબ્બિન્દતિ દુક્ખે, એસ મગ્ગો વિસુદ્ધિયા’’તિ. (ધ. પ. ૨૭૮);

ચત્તારિ નામ કિન્તિપઞ્હવણ્ણના

એવં ઇમિનાપિ પઞ્હબ્યાકરણેન આરદ્ધચિત્તો સત્થા પુરિમનયેનેવ ઉત્તરિં પઞ્હં પુચ્છતિ ચત્તારિ નામ કિન્તિ? તત્થ ઇમસ્સ પઞ્હસ્સ બ્યાકરણપક્ખે કત્થચિ પુરિમનયેનેવ ચત્તારો આહારા અધિપ્પેતા. યથાહ –

‘‘ચતૂસુ, ભિક્ખવે, ધમ્મેસુ ભિક્ખુ સમ્મા નિબ્બિન્દમાનો…પે… દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ. કતમેસુ ચતૂસુ? ચતૂસુ આહારેસુ. ઇમેસુ ખો, ભિક્ખવે, ચતૂસુ ધમ્મેસુ ભિક્ખુ સમ્મા નિબ્બિન્દમાનો…પે… દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ. ‘ચત્તારો પઞ્હા ચત્તારો ઉદ્દેસા ચત્તારિ વેય્યાકરણાની’તિ ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્ત’’ન્તિ (અ. નિ. ૧૦.૨૭).

કત્થચિ યેસુ સુભાવિતચિત્તો અનુપુબ્બેન દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ, તાનિ ચત્તારિ સતિપટ્ઠાનાનિ. યથાહ કજઙ્ગલા ભિક્ખુની –

‘‘ચતૂસુ, આવુસો, ધમ્મેસુ ભિક્ખુ સમ્મા સુભાવિતચિત્તો સમ્મા પરિયન્તદસ્સાવી સમ્મત્તં અભિસમેચ્ચ દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ. કતમેસુ ચતૂસુ? ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ. ઇમેસુ ખો, આવુસો, ચતૂસુ ધમ્મેસુ ભિક્ખુ સમ્મા સુભાવિતચિત્તો…પે… દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ. ‘ચત્તારો પઞ્હા ચત્તારો ઉદ્દેસા ચત્તારિ વેય્યાકરણાની’તિ ઇતિ યં તં વુત્તં ભગવતા, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્ત’’ન્તિ (અ. નિ. ૧૦.૨૮).

ઇધ પન યેસં ચતુન્નં અનુબોધપ્પટિવેધતો ભવતણ્હાછેદો હોતિ, યસ્મા તાનિ ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ અધિપ્પેતાનિ. યસ્મા વા ઇમિના પરિયાયેન બ્યાકતં સુબ્યાકતમેવ હોતિ, તસ્મા થેરો ચત્તારીતિ પચ્ચનુભાસિત્વા ‘‘અરિયસચ્ચાની’’તિ વિસ્સજ્જેતિ. તત્થ ચત્તારીતિ ગણનપરિચ્છેદો. અરિયસચ્ચાનીતિ અરિયાનિ સચ્ચાનિ, અવિતથાનિ અવિસંવાદકાનીતિ અત્થો. યથાહ –

‘‘ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ તથાનિ અવિતથાનિ અનઞ્ઞથાનિ, તસ્મા અરિયસચ્ચાનીતિ વુચ્ચન્તી’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૦૯૭).

યસ્મા વા સદેવકેન લોકેન અરણીયતો અભિગમનીયતોતિ વુત્તં હોતિ, વાયમિતબ્બટ્ઠાનસઞ્ઞિતે અયે વા ઇરિયનતો, અનયે વા ન ઇરિયનતો, સત્તતિંસબોધિપક્ખિયઅરિયધમ્મસમાયોગતો વા અરિયસમ્મતા બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધબુદ્ધસાવકા એતાનિ પટિવિજ્ઝન્તિ, તસ્માપિ ‘‘અરિયસચ્ચાની’’તિ વુચ્ચન્તિ. યથાહ –

‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, અરિયસચ્ચાનિ…પે… ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ, અરિયા ઇમાનિ પટિવિજ્ઝન્તિ, તસ્મા અરિયસચ્ચાનીતિ વુચ્ચન્તી’’તિ.

અપિચ અરિયસ્સ ભગવતો સચ્ચાનીતિપિ અરિયસચ્ચાનિ. યથાહ –

‘‘સદેવકે, ભિક્ખવે…પે… સદેવમનુસ્સાય તથાગતો અરિયો, તસ્મા અરિયસચ્ચાનીતિ વુચ્ચન્તી’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૦૯૮).

અથ વા એતેસં અભિસમ્બુદ્ધત્તા અરિયભાવસિદ્ધિતોપિ અરિયસચ્ચાનિ. યથાહ –

‘‘ઇમેસં ખો, ભિક્ખવે, ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં યથાભૂતં અભિસમ્બુદ્ધત્તા તથાગતો અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધોતિ વુચ્ચતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૦૯૩).

અયમેતેસં પદત્થો. એતેસં પન અરિયસચ્ચાનં અનુબોધપ્પટિવેધતો ભવતણ્હાછેદો હોતિ. યથાહ –

‘‘તયિદં, ભિક્ખવે, દુક્ખં અરિયસચ્ચં અનુબુદ્ધં પટિવિદ્ધં…પે… દુક્ખનિરોધગામિનિપટિપદા અરિયસચ્ચં અનુબુદ્ધં પટિવિદ્ધં, ઉચ્છિન્ના ભવતણ્હા, ખીણા ભવનેત્તિ, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૦૯૧).

પઞ્ચ નામ કિન્તિપઞ્હવણ્ણના

ઇમિનાપિ પઞ્હબ્યાકરણેન આરદ્ધચિત્તો સત્થા પુરિમનયેનેવ ઉત્તરિં પઞ્હં પુચ્છતિ પઞ્ચ નામ કિન્તિ? થેરો પઞ્ચાતિ પચ્ચનુભાસિત્વા ‘‘ઉપાદાનક્ખન્ધા’’તિ વિસ્સજ્જેતિ. તત્થ પઞ્ચાતિ ગણનપરિચ્છેદો. ઉપાદાનજનિતા ઉપાદાનજનકા વા ખન્ધા ઉપાદાનક્ખન્ધા. યંકિઞ્ચિ રૂપં, વેદના, સઞ્ઞા, સઙ્ખારા, વિઞ્ઞાણઞ્ચ સાસવા ઉપાદાનિયા, એતેસમેતં અધિવચનં. પુબ્બનયેનેવ ચેત્થ ‘‘પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા’’તિ વુત્તં, ન અઞ્ઞેસં પઞ્ચન્નમભાવતો. યથાહ –

‘‘પઞ્ચસુ, ભિક્ખવે, ધમ્મેસુ ભિક્ખુ સમ્મા નિબ્બિન્દમાનો…પે… દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ. કતમેસુ પઞ્ચસુ? પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ. ઇમેસુ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચસુ ધમ્મેસુ ભિક્ખુ સમ્મા નિબ્બિન્દમાનો…પે… દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ. ‘પઞ્ચ પઞ્હા, પઞ્ચ ઉદ્દેસા, પઞ્ચ વેય્યાકરણાની’તિ ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્ત’’ન્તિ (અ. નિ. ૧૦.૨૭).

એત્થ ચ પઞ્ચક્ખન્ધે ઉદયબ્બયવસેન સમ્મસન્તો વિપસ્સનામતં લદ્ધા અનુપુબ્બેન નિબ્બાનામતં સચ્છિકરોતિ. યથાહ –

‘‘યતો યતો સમ્મસતિ, ખન્ધાનં ઉદયબ્બયં;

લભતી પીતિપામોજ્જં, અમતં તં વિજાનત’’ન્તિ. (ધ. પ. ૩૭૪);

છ નામ કિન્તિપઞ્હવણ્ણના

એવં ઇમિનાપિ પઞ્હબ્યાકરણેન આરદ્ધચિત્તો સત્થા પુરિમનયેનેવ ઉત્તરિં પઞ્હં પુચ્છતિ ‘‘છ નામ કિ’’ન્તિ? થેરો છઇતિ પચ્ચનુભાસિત્વા ‘અજ્ઝત્તિકાનિ આયતનાની’તિ વિસ્સજ્જેતિ. તત્થ છઇતિ ગણનપરિચ્છેદો, અજ્ઝત્તે નિયુત્તાનિ, અત્તાનં વા અધિકત્વા પવત્તાનિ અજ્ઝત્તિકાનિ. આયતનતો, આયસ્સ વા તનનતો, આયતસ્સ વા સંસારદુક્ખસ્સ નયનતો આયતનાનિ, ચક્ખુસોતઘાનજિવ્હાકાયમનાનમેતં અધિવચનં. પુબ્બનયેન ચેત્થ ‘‘છ અજ્ઝત્તિકાનિ આયતનાની’’તિ વુત્તં, ન અઞ્ઞેસં છન્નમભાવતો. યથાહ –

‘‘છસુ, ભિક્ખવે, ધમ્મેસુ ભિક્ખુ સમ્મા નિબ્બિન્દમાનો…પે… દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ. કતમેસુ છસુ? છસુ અજ્ઝત્તિકેસુ આયતનેસુ. ઇમેસુ ખો, ભિક્ખવે, છસુ ધમ્મેસુ ભિક્ખુ સમ્મા નિબ્બિન્દમાનો…પે… દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ. ‘છ પઞ્હા છ ઉદ્દેસા છ વેય્યાકરણાની’તિ ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્ત’’ન્તિ (અ. નિ. ૧૦.૨૭).

એત્થ ચ છ અજ્ઝત્તિકાનિ આયતનાનિ, ‘‘સુઞ્ઞો ગામોતિ ખો, ભિક્ખવે, છન્નેતં અજ્ઝત્તિકાનં આયતનાનં અધિવચન’’ન્તિ (સં. નિ. ૪.૨૩૮) વચનતો સુઞ્ઞતો પુબ્બુળકમરીચિકાદીનિ વિય અચિરટ્ઠિતિકતો તુચ્છતો વઞ્ચનતો ચ સમનુપસ્સં નિબ્બિન્દમાનો અનુપુબ્બેન દુક્ખસ્સન્તં કત્વા મચ્ચુરાજસ્સ અદસ્સનં ઉપેતિ. યથાહ –

‘‘યથા પુબ્બુળકં પસ્સે, યથા પસ્સે મરીચિકં;

એવં લોકં અવેક્ખન્તં, મચ્ચુરાજા ન પસ્સતી’’તિ. (ધ. પ. ૧૭૦);

સત્ત નામ કિન્તિપઞ્હવણ્ણના

ઇમિનાપિ પઞ્હબ્યાકરણેન આરદ્ધચિત્તો સત્થા ઉત્તરિં પઞ્હં પુચ્છતિ સત્ત નામ કિન્તિ? થેરો કિઞ્ચાપિ મહાપઞ્હબ્યાકરણે સત્ત વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો વુત્તા, અપિચ ખો પન યેસુ ધમ્મેસુ સુભાવિતચિત્તો ભિક્ખુ દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ, તે દસ્સેન્તો ‘‘સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા’’તિ વિસ્સજ્જેતિ. અયમ્પિ ચત્થો ભગવતા અનુમતો એવ. યથાહ –

‘‘પણ્ડિતા ગહપતયો કજઙ્ગલિકા ભિક્ખુની, મહાપઞ્ઞા ગહપતયો કજઙ્ગલિકા ભિક્ખુની, મઞ્ચેપિ તુમ્હે ગહપતયો ઉપસઙ્કમિત્વા એતમત્થં પટિપુચ્છેય્યાથ, અહમ્પિ ચેતં એવમેવ બ્યાકરેય્યં, યથા તં કજઙ્ગલિકાય ભિક્ખુનિયા બ્યાકત’’ન્તિ (અ. નિ. ૧૦.૨૮).

તાય ચ એવં બ્યાકતં –

‘‘સત્તસુ, આવુસો, ધમ્મેસુ ભિક્ખુ સમ્મા સુભાવિતચિત્તો…પે… દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ. કતમેસુ સત્તસુ? સત્તસુ બોજ્ઝઙ્ગેસુ. ઇમેસુ ખો, આવુસો, સત્તસુ ધમ્મેસુ ભિક્ખુ સમ્મા સુભાવિતચિત્તો…પે… દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ. ‘સત્ત પઞ્હા સત્ત ઉદ્દેસા સત્ત વેય્યાકરણાની’તિ ઇતિ યં તં વુત્તં ભગવતા, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્ત’’ન્તિ (અ. નિ. ૧૦.૨૮).

એવમયમત્થો ભગવતા અનુમતો એવાતિ વેદિતબ્બો.

તત્થ સત્તાતિ ઊનાધિકનિવારણગણનપરિચ્છેદો. બોજ્ઝઙ્ગાતિ સતિઆદીનં ધમ્માનમેતં અધિવચનં. તત્રાયં પદત્થો – એતાય લોકિયલોકુત્તરમગ્ગક્ખણે ઉપ્પજ્જમાનાય લીનુદ્ધચ્ચપતિટ્ઠાનાયૂહનકામસુખત્તકિલમથાનુયોગઉચ્છેદસસ્સતાભિનિવેસાદિ- અનેકુપદ્દવપ્પટિપક્ખભૂતાય સતિધમ્મવિચયવીરિયપીતિપ્પસ્સદ્ધિસમાધુપેક્ખાસઙ્ખાતાય ધમ્મસામગ્ગિયા અરિયસાવકો બુજ્ઝતીતિ કત્વા બોધિ, કિલેસસન્તાનનિદ્દાય ઉટ્ઠહતિ, ચત્તારિ વા અરિયસચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝતિ, નિબ્બાનમેવ વા સચ્છિકરોતીતિ વુત્તં હોતિ. યથાહ – ‘‘સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે ભાવેત્વા અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો’’તિ. યથાવુત્તપ્પકારાય વા એતાય ધમ્મસામગ્ગિયા બુજ્ઝતીતિ કત્વા અરિયસાવકોપિ બોધિ. ઇતિ તસ્સા ધમ્મસામગ્ગિસઙ્ખાતાય બોધિયા અઙ્ગભૂતત્તા બોજ્ઝઙ્ગા ઝાનઙ્ગમગ્ગઙ્ગાનિ વિય, તસ્સ વા બોધીતિ લદ્ધવોહારસ્સ અરિયસાવકસ્સ અઙ્ગભૂતત્તાપિ બોજ્ઝઙ્ગા સેનઙ્ગરથઙ્ગાદયો વિય.

અપિચ ‘‘બોજ્ઝઙ્ગાતિ કેનટ્ઠેન બોજ્ઝઙ્ગા? બોધાય સંવત્તન્તીતિ બોજ્ઝઙ્ગા, બુજ્ઝન્તીતિ બોજ્ઝઙ્ગા, અનુબુજ્ઝન્તીતિ બોજ્ઝઙ્ગા, પટિબુજ્ઝન્તીતિ બોજ્ઝઙ્ગા, સમ્બુજ્ઝન્તીતિ બોજ્ઝઙ્ગા’’તિ (પટિ. મ. ૨.૧૭) ઇમિનાપિ પટિસમ્ભિદાયં વુત્તેન વિધિના બોજ્ઝઙ્ગાનં બોજ્ઝઙ્ગટ્ઠો વેદિતબ્બો. એવમિમે સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે ભાવેન્તો બહુલીકરોન્તો ન ચિરસ્સેવ એકન્તનિબ્બિદાદિગુણપટિલાભી હોતિ, તેન દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખસ્સન્તકરો હોતીતિ વુચ્ચતિ. વુત્તઞ્ચેતં ભગવતા –

‘‘સત્તિમે, ભિક્ખવે, બોજ્ઝઙ્ગા ભાવિતા બહુલીકતા એકન્તનિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય ઉપસમાય અભિઞ્ઞાય સમ્બોધાય નિબ્બાનાય સંવત્તન્તી’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૦૧).

અટ્ઠ નામ કિન્તિપઞ્હવણ્ણના

એવં ઇમિનાપિ પઞ્હબ્યાકરણેન આરદ્ધચિત્તો સત્થા ઉત્તરિં પઞ્હં પુચ્છતિ અટ્ઠ નામ કિન્તિ? થેરો કિઞ્ચાપિ મહાપઞ્હબ્યાકરણે અટ્ઠ લોકધમ્મા વુત્તા, અપિચ ખો પન યેસુ ધમ્મેસુ સુભાવિતચિત્તો ભિક્ખુ દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ, તે દસ્સેન્તો ‘‘અરિયાનિ અટ્ઠ મગ્ગઙ્ગાની’’તિ અવત્વા યસ્મા અટ્ઠઙ્ગવિનિમુત્તો મગ્ગો નામ નત્થિ, અટ્ઠઙ્ગમત્તમેવ તુ મગ્ગો, તસ્મા તમત્થં સાધેન્તો દેસનાવિલાસેન અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગોતિ વિસ્સજ્જેતિ. ભગવતાપિ ચાયમત્થો દેસનાનયો ચ અનુમતો એવ. યથાહ –

‘‘પણ્ડિતા ગહપતયો કજઙ્ગલિકા ભિક્ખુની…પે… અહમ્પિ એવમેવ બ્યાકરેય્યં, યથા તં કજઙ્ગલિકાય ભિક્ખુનિયા બ્યાકત’’ન્તિ (અ. નિ. ૧૦.૨૮).

તાય ચ એવં બ્યાકતં –

‘‘અટ્ઠસુ, આવુસો, ધમ્મેસુ ભિક્ખુ સમ્મા સુભાવિતચિત્તો…પે… દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ. ‘અટ્ઠ પઞ્હા, અટ્ઠ ઉદ્દેસા, અટ્ઠ વેય્યાકરણાની’તિ ઇતિ યં તં વુત્તં ભગવતા, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્ત’’ન્તિ (અ. નિ. ૧૦.૨૮).

એવમયં અત્થો ચ દેસનાનયો ચ ભગવતા અનુમતો એવાતિ વેદિતબ્બો.

તત્થ અરિયોતિ નિબ્બાનત્થિકેહિ અભિગન્તબ્બો, અપિચ આરકા કિલેસેહિ વત્તનતો, અરિયભાવકરણતો, અરિયફલપટિલાભતો ચાપિ અરિયોતિ વેદિતબ્બો. અટ્ઠ અઙ્ગાનિ અસ્સાતિ અટ્ઠઙ્ગિકો. સ્વાયં ચતુરઙ્ગિકા વિય સેના, પઞ્ચઙ્ગિકં વિય ચ તૂરિયં અઙ્ગવિનિબ્ભોગેન અનુપલબ્ભસભાવતો અઙ્ગમત્તમેવાતિ વેદિતબ્બો. મગ્ગતિ ઇમિના નિબ્બાનં, સયં વા મગ્ગતિ, કિલેસે મારેન્તો વા ગચ્છતીતિ મગ્ગો.

એવમટ્ઠપ્પભેદઞ્ચિમં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ભાવેન્તો ભિક્ખુ અવિજ્જં ભિન્દતિ, વિજ્જં ઉપ્પાદેતિ, નિબ્બાનં સચ્છિકરોતિ, તેન દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખસ્સન્તકરો હોતીતિ વુચ્ચતિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, સાલિસૂકં વા યવસૂકં વા સમ્મા પણિહિતં હત્થેન વા પાદેન વા અક્કન્તં હત્થં વા પાદં વા ભેચ્છતિ, લોહિતં વા ઉપ્પાદેસ્સતીતિ ઠાનમેતં વિજ્જતિ. તં કિસ્સ હેતુ? સમ્મા પણિહિતત્તા, ભિક્ખવે, સૂકસ્સ, એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, સો વત ભિક્ખુ સમ્મા પણિહિતાય દિટ્ઠિયા સમ્મા પણિહિતાય મગ્ગભાવનાય અવિજ્જં ભેચ્છતિ, વિજ્જં ઉપ્પાદેસ્સતિ, નિબ્બાનં સચ્છિકરિસ્સતીતિ ઠાનમેતં વિજ્જતી’’તિ (અ. નિ. ૧.૪૨).

નવ નામ કિન્તિપઞ્હવણ્ણના

ઇમિનાપિ પઞ્હબ્યાકરણેન આરદ્ધચિત્તો સત્થા ઉત્તરિં પઞ્હં પુચ્છતિ નવ નામ કિન્તિ? થેરો નવઇતિ પચ્ચનુભાસિત્વા ‘‘સત્તાવાસા’’તિ વિસ્સજ્જેતિ. તત્થ નવાતિ ગણનપરિચ્છેદો. સત્તાતિ જીવિતિન્દ્રિયપ્પટિબદ્ધે ખન્ધે ઉપાદાય પઞ્ઞત્તા પાણિનો પણ્ણત્તિ વા. આવાસાતિ આવસન્તિ એતેસૂતિ આવાસા, સત્તાનં આવાસા સત્તાવાસા. એસ દેસનામગ્ગો, અત્થતો પન નવવિધાનં સત્તાનમેતં અધિવચનં. યથાહ –

‘‘સન્તાવુસો, સત્તા નાનત્તકાયા નાનત્તસઞ્ઞિનો, સેય્યથાપિ મનુસ્સા એકચ્ચે ચ દેવા એકચ્ચે ચ વિનિપાતિકા, અયં પઠમો સત્તાવાસો. સન્તાવુસો, સત્તા નાનત્તકાયા એકત્તસઞ્ઞિનો, સેય્યથાપિ, દેવા બ્રહ્મકાયિકા, પઠમાભિનિબ્બત્તા, અયં દુતિયો સત્તાવાસો. સન્તાવુસો, સત્તા એકત્તકાયા નાનત્તસઞ્ઞિનો, સેય્યથાપિ, દેવા આભસ્સરા, અયં તતિયો સત્તાવાસો. સન્તાવુસો, સત્તા એકત્તકાયા એકત્તસઞ્ઞિનો, સેય્યથાપિ, દેવા સુભકિણ્હા, અયં ચતુત્થો સત્તાવાસો. સન્તાવુસો, સત્તા અસઞ્ઞિનો અપ્પટિસંવેદિનો, સેય્યથાપિ, દેવા અસઞ્ઞસત્તા, અયં પઞ્ચમો સત્તાવાસો. સન્તાવુસો, સત્તા સબ્બસો રૂપસઞ્ઞાનં…પે… આકાસાનઞ્ચાયતનૂપગા, અયં છટ્ઠો સત્તાવાસો. સન્તાવુસો, સત્તા…પે… વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનૂપગા, અયં સત્તમો સત્તાવાસો. સન્તાવુસો, સત્તા…પે… આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનૂપગા, અયં અટ્ઠમો સત્તાવાસો. સન્તાવુસો, સત્તા…પે… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનૂપગા, અયં નવમો સત્તાવાસો’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૪૧).

પુરિમનયેનેવ ચેત્થ ‘‘નવ સત્તાવાસા’’તિ વુત્તં, ન અઞ્ઞેસં નવન્નમભાવતો. યથાહ –

‘‘નવસુ, ભિક્ખવે, ધમ્મેસુ ભિક્ખુ સમ્મા નિબ્બિન્દમાનો…પે… દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ. કતમેસુ નવસુ? નવસુ સત્તાવાસેસુ. ઇમેસુ ખો, ભિક્ખવે, નવસુ ધમ્મેસુ ભિક્ખુ સમ્મા નિબ્બિન્દમાનો…પે… દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ. ‘નવ પઞ્હા, નવ ઉદ્દેસા, નવ વેય્યાકરણાની’તિ ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્ત’’ન્તિ (અ. નિ. ૧૦.૨૭).

એત્થ ચ ‘‘નવ ધમ્મા પરિઞ્ઞેય્યા. કતમે નવ? નવ સત્તાવાસા’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૫૯) વચનતો નવસુ સત્તાવાસેસુ ઞાતપરિઞ્ઞાય ધુવસુભસુખત્તભાવદસ્સનં પહાય સુદ્ધસઙ્ખારપુઞ્જમત્તદસ્સનેન નિબ્બિન્દમાનો તીરણપરિઞ્ઞાય અનિચ્ચાનુપસ્સનેન વિરજ્જમાનો દુક્ખાનુપસ્સનેન વિમુચ્ચમાનો અનત્તાનુપસ્સનેન સમ્મા પરિયન્તદસ્સાવી પહાનપરિઞ્ઞાય સમ્મત્તમભિસમેચ્ચ દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ. તેનેતં વુત્તં –

‘‘નવસુ, ભિક્ખવે, ધમ્મેસુ ભિક્ખુ સમ્મા નિબ્બિન્દમાનો…પે… દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ. કતમેસુ નવસુ? નવસુ સત્તાવાસેસૂ’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૨૭).

દસ નામ કિન્તિપઞ્હવણ્ણના

એવં ઇમિનાપિ પઞ્હબ્યાકરણેન આરદ્ધચિત્તો સત્થા ઉત્તરિં પઞ્હં પુચ્છતિ દસ નામ કિન્તિ? તત્થ કિઞ્ચાપિ ઇમસ્સ પઞ્હસ્સ ઇતો અઞ્ઞત્ર વેય્યાકરણેસુ દસ અકુસલકમ્મપથા વુત્તા. યથાહ –

‘‘દસસુ, ભિક્ખવે, ધમ્મેસુ ભિક્ખુ સમ્મા નિબ્બિન્દમાનો…પે… દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ. કતમેસુ દસસુ? દસસુ અકુસલકમ્મપથેસુ. ઇમેસુ ખો, ભિક્ખવે, દસસુ ધમ્મેસુ ભિક્ખુ સમ્મા નિબ્બિન્દમાનો…પે. … દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ. ‘દસ પઞ્હા દસ ઉદ્દેસા દસ વેય્યાકરણાની’તિ ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્ત’’ન્તિ (અ. નિ. ૧૦.૨૭).

ઇધ પન યસ્મા અયમાયસ્મા અત્તાનં અનુપનેત્વા અઞ્ઞં બ્યાકાતુકામો, યસ્મા વા ઇમિના પરિયાયેન બ્યાકતં સુબ્યાકતમેવ હોતિ, તસ્મા યેહિ દસહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતો અરહાતિ પવુચ્ચતિ, તેસં અધિગમં દીપેન્તો દસહઙ્ગેહિ સમન્નાગતો અરહાતિ પવુચ્ચતીતિ પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય દેસનાય વિસ્સજ્જેતિ. યતો એત્થ યેહિ દસહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતો અરહાતિ પવુચ્ચતિ, તાનિ દસઙ્ગાનિ ‘‘દસ નામ કિ’’ન્તિ પુટ્ઠેન થેરેન નિદ્દિટ્ઠાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. તાનિ ચ દસ –

‘‘અસેખો અસેખોતિ, ભન્તે, વુચ્ચતિ, કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, ભિક્ખુ અસેખો હોતીતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અસેખાય સમ્માદિટ્ઠિયા સમન્નાગતો હોતિ, અસેખેન સમ્માસઙ્કપ્પેન સમન્નાગતો હોતિ, અસેખાય સમ્માવાચાય સમન્નાગતો હોતિ, અસેખેન સમ્માકમ્મન્તેન સમન્નાગતો હોતિ, અસેખેન સમ્માઆજીવેન સમન્નાગતો હોતિ, અસેખેન સમ્માવાયામેન સમન્નાગતો હોતિ, અસેખાય સમ્માસતિયા સમન્નાગતો હોતિ, અસેખેન સમ્માસમાધિના સમન્નાગતો હોતિ, અસેખેન સમ્માઞાણેન સમન્નાગતો હોતિ, અસેખાય સમ્માવિમુત્તિયા સમન્નાગતો હોતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અસેખો હોતી’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૧૧૧). –

એવમાદીસુ સુત્તેસુ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાનીતિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દકપાઠ-અટ્ઠકથાય

કુમારપઞ્હવણ્ણના નિટ્ઠિતા.