૫. મઙ્ગલસુત્તવણ્ણના

નિક્ખેપપ્પયોજનં

ઇદાનિ કુમારપઞ્હાનન્તરં નિક્ખિત્તસ્સ મઙ્ગલસુત્તસ્સ અત્થવણ્ણનાક્કમો અનુપ્પત્તો, તસ્સ ઇધ નિક્ખેપપ્પયોજનં વત્વા અત્થવણ્ણનં કરિસ્સામ. સેય્યથિદં – ઇદઞ્હિ સુત્તં ઇમિના અનુક્કમેન ભગવતા અવુત્તમ્પિ ય્વાયં સરણગમનેહિ સાસનોતારો, સિક્ખાપદદ્વત્તિંસાકારકુમારપઞ્હેહિ ચ સીલસમાધિપઞ્ઞાપ્પભેદનયો દસ્સિતો, સબ્બોપેસ પરમમઙ્ગલભૂતો, યતો મઙ્ગલત્થિકેન એત્થેવ અભિયોગો કાતબ્બો, સો ચસ્સ મઙ્ગલભાવો ઇમિના સુત્તાનુસારેન વેદિતબ્બોતિ દસ્સનત્થં વુત્તં.

ઇદમસ્સ ઇધ નિક્ખેપપ્પયોજનં.

પઠમમહાસઙ્ગીતિકથા

એવં નિક્ખિત્તસ્સ પનસ્સ અત્થવણ્ણનત્થં અયં માતિકા –

‘‘વુત્તં યેન યદા યસ્મા, ચેતં વત્વા ઇમં વિધિં;

એવમિચ્ચાદિપાઠસ્સ, અત્થં નાનપ્પકારતો.

‘‘વણ્ણયન્તો સમુટ્ઠાનં, વત્વા યં યત્થ મઙ્ગલં;

વવત્થપેત્વા તં તસ્સ, મઙ્ગલત્તં વિભાવયે’’તિ.

તત્થ ‘‘વુત્તં યેન યદા યસ્મા, ચેતં વત્વા ઇમં વિધિ’’ન્તિ અયં તાવ અદ્ધગાથા યદિદં ‘‘એવં મે સુતં એકં સમયં ભગવા…પે… ભગવન્તં ગાથાય અજ્ઝભાસી’’તિ, ઇદં વચનં સન્ધાય વુત્તા. ઇદઞ્હિ અનુસ્સવવસેન વુત્તં, સો ચ ભગવા સયમ્ભૂ અનાચરિયકો, તસ્મા નેદં તસ્સ ભગવતો વચનં અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ. યતો વત્તબ્બમેતં ‘‘ઇદં વચનં કેન વુત્તં, કદા, કસ્મા ચ વુત્ત’’ન્તિ. વુચ્ચતે – આયસ્મતા આનન્દેન વુત્તં, તઞ્ચ પઠમમહાસઙ્ગીતિકાલે.

પઠમમહાસઙ્ગીતિ ચેસા સબ્બસુત્તનિદાનકોસલ્લત્થમાદિતો પભુતિ એવં વેદિતબ્બા. ધમ્મચક્કપ્પવત્તનઞ્હિ આદિં કત્વા યાવ સુભદ્દપરિબ્બાજકવિનયના, કતબુદ્ધકિચ્ચે કુસિનારાયં ઉપવત્તને મલ્લાનં સાલવને યમકસાલાનમન્તરે વિસાખપુણ્ણમદિવસે પચ્ચૂસસમયે અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બુતે, ભગવતિ લોકનાથે ભગવતો પરિનિબ્બાને સન્નિપતિતાનં સત્તન્નં ભિક્ખુસતસહસ્સાનં સઙ્ઘત્થેરો આયસ્મા મહાકસ્સપો સત્તાહપરિનિબ્બુતે ભગવતિ સુભદ્દેન વુડ્ઢપબ્બજિતેન ‘‘અલં, આવુસો, મા સોચિત્થ, મા પરિદેવિત્થ, સુમુત્તા મયં તેન મહાસમણેન, ઉપદ્દુતા ચ હોમ ‘ઇદં વો કપ્પતિ ઇદં વો ન કપ્પતી’તિ, ઇદાનિ પન મયં યં ઇચ્છિસ્સામ તં કરિસ્સામ, યં ન ઇચ્છિસ્સામ ન તં કરિસ્સામા’’તિ (ચૂળવ. ૪૩૭; દી. નિ. ૨.૨૩૨) વુત્તવચનમનુસ્સરન્તો ‘‘ઠાનં ખો પનેતં વિજ્જતિ યં પાપભિક્ખૂ ‘અતીતસત્થુકં પાવચન’ન્તિ મઞ્ઞમાના પક્ખં લભિત્વા ન ચિરસ્સેવ સદ્ધમ્મં અન્તરધાપેય્યું. યાવ ચ ધમ્મવિનયો તિટ્ઠતિ, તાવ અનતીતસત્થુકમેવ પાવચનં હોતિ. યથાહ ભગવા –

‘‘યો વો, આનન્દ, મયા ધમ્મો ચ વિનયો ચ દેસિતો પઞ્ઞત્તો, સો વો મમચ્ચયેન સત્થા’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૧૬).

‘‘યંનૂનાહં ધમ્મઞ્ચ વિનયઞ્ચ સઙ્ગાયેય્યં, યથયિદં સાસનં અદ્ધનિયં અસ્સ ચિરટ્ઠિતિકં’’.

યઞ્ચાહં ભગવતા –

‘‘ધારેસ્સસિ પન મે ત્વં, કસ્સપ, સાણાનિ પંસુકૂલાનિ નિબ્બસનાની’’તિ વત્વા ચીવરે સાધારણપરિભોગેન ચેવ –

‘‘અહં, ભિક્ખવે, યાવદે આકઙ્ખામિ વિવિચ્ચેવ કામેહિ…પે… પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરામિ, કસ્સપોપિ, ભિક્ખવે, યાવદેવ આકઙ્ખતિ વિવિચ્ચેવ કામેહિ…પે… પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિ –

એવમાદિના નયેન નવાનુપુબ્બવિહારછળભિઞ્ઞાપ્પભેદે ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મે અત્તના સમસમટ્ઠપનેન ચ અનુગ્ગહિતો, તસ્સ મે કિમઞ્ઞં આણણ્યં ભવિસ્સતિ? ‘‘નનુ મં ભગવા રાજા વિય સકકવચઇસ્સરિયાનુપ્પદાનેન અત્તનો કુલવંસપ્પતિટ્ઠાપકં પુત્તં ‘સદ્ધમ્મવંસપ્પતિટ્ઠાપકો મે અયં ભવિસ્સતી’તિ મન્ત્વા ઇમિના અસાધારણેન અનુગ્ગહેન અનુગ્ગહેસી’’તિ ચિન્તયન્તો ધમ્મવિનયસઙ્ગાયનત્થં ભિક્ખૂનં ઉસ્સાહં જનેસિ? યથાહ –

‘‘અથ ખો આયસ્મા મહાકસ્સપો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – એકમિદાહં, આવુસો, સમયં પાવાય કુસિનારં અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નો મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં પઞ્ચમત્તેહિ ભિક્ખુસતેહી’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૩૧; ચૂળવ. ૪૩૭) સબ્બં સુભદ્દકણ્ડં વિત્થારેતબ્બં.

તતો પરં આહ –

‘‘હન્દ મયં, આવુસો, ધમ્મઞ્ચ વિનયઞ્ચ સઙ્ગાયેય્યામ, પુરે અધમ્મો દિપ્પતિ, ધમ્મો પટિબાહિય્યતિ, અવિનયો દિપ્પતિ, વિનયો પટિબાહિય્યતિ, પુરે અધમ્મવાદિનો બલવન્તો હોન્તિ, ધમ્મવાદિનો દુબ્બલા હોન્તિ, અવિનયવાદિનો બલવન્તો હોન્તિ, વિનયવાદિનો દુબ્બલા હોન્તી’’તિ (ચૂળવ. ૪૩૭).

ભિક્ખૂ આહંસુ ‘‘તેન હિ, ભન્તે, થેરો ભિક્ખૂ ઉચ્ચિનતૂ’’તિ. થેરો સકલનવઙ્ગસત્થુસાસનપરિયત્તિધરે પુથુજ્જનસોતાપન્નસકદાગામિઅનાગામિસુક્ખવિપસ્સકખીણાસવભિક્ખૂ અનેકસતે અનેકસહસ્સે ચ વજ્જેત્વા તિપિટકસબ્બપરિયત્તિપ્પભેદધરે પટિસમ્ભિદાપ્પત્તે મહાનુભાવે યેભુય્યેન ભગવતા એતદગ્ગં આરોપિતે તેવિજ્જાદિભેદે ખીણાસવભિક્ખૂયેવ એકૂનપઞ્ચસતે પરિગ્ગહેસિ. યે સન્ધાય ઇદં વુત્તં ‘‘અથ ખો આયસ્મા મહાકસ્સપો એકેનૂનપઞ્ચઅરહન્તસતાનિ ઉચ્ચિની’’તિ (ચૂળવ. ૪૩૭).

કિસ્સ પન થેરો એકેનૂનમકાસીતિ? આયસ્મતો આનન્દત્થેરસ્સ ઓકાસકરણત્થં. તેન હાયસ્મતા સહાપિ વિનાપિ ન સક્કા ધમ્મસઙ્ગીતિ કાતું. સો હાયસ્મા સેખો સકરણીયો, તસ્મા સહ ન સક્કા, યસ્મા પનસ્સ કિઞ્ચિ દસબલદેસિતં સુત્તગેય્યાદિકં ભગવતો અસમ્મુખા પટિગ્ગહિતં નામ નત્થિ, તસ્મા વિનાપિ ન સક્કા. યદિ એવં સેખોપિ સમાનો ધમ્મસઙ્ગીતિયા બહૂકારત્તા થેરેન ઉચ્ચિનિતબ્બો અસ્સ, અથ કસ્મા ન ઉચ્ચિનિતોતિ? પરૂપવાદવિવજ્જનતો. થેરો હિ આયસ્મન્તે આનન્દે અતિવિય વિસ્સત્થો અહોસિ. તથા હિ નં સિરસ્મિં પલિતેસુ જાતેસુપિ ‘‘ન વાયં કુમારકો મત્તમઞ્ઞાસી’’તિ (સં. નિ. ૨.૧૫૪) કુમારકવાદેન ઓવદતિ. સક્યકુલપ્પસુતો ચાયં આયસ્મા તથાગતસ્સ ભાતા ચૂળપિતુ પુત્તો, તત્ર ભિક્ખૂ છન્દાગમનં વિય મઞ્ઞમાના ‘‘બહૂ અસેખપટિસમ્ભિદાપ્પત્તે ભિક્ખૂ ઠપેત્વા આનન્દં સેખપટિસમ્ભિદાપ્પત્તં થેરો ઉચ્ચિની’’તિ ઉપવદેય્યું. તં પરૂપવાદં પરિવિવજ્જેન્તો ‘‘આનન્દં વિના સઙ્ગીતિ ન સક્કા કાતું, ભિક્ખૂનંયેવ અનુમતિયા ગહેસ્સામી’’તિ ન ઉચ્ચિનિ.

અથ સયમેવ ભિક્ખૂ આનન્દસ્સત્થાય થેરં યાચિંસુ. યથાહ –

‘‘ભિક્ખૂ આયસ્મન્તં મહાકસ્સપં એતદવોચું – ‘અયં, ભન્તે, આયસ્મા આનન્દો કિઞ્ચાપિ સેખો, અભબ્બો છન્દા દોસા મોહા ભયા અગતિં ગન્તું, બહુ ચાનેન ભગવતો સન્તિકે ધમ્મો ચ વિનયો ચ પરિયત્તો, તેન હિ, ભન્તે, થેરો આયસ્મન્તમ્પિ આનન્દં ઉચ્ચિનતૂ’તિ. અથ ખો આયસ્મા મહાકસ્સપો આયસ્મન્તમ્પિ આનન્દં ઉચ્ચિની’’તિ (ચૂળવ. ૪૩૭).

એવં ભિક્ખૂનં અનુમતિયા ઉચ્ચિનિતેન તેનાયસ્મતા સદ્ધિં પઞ્ચથેરસતાનિ અહેસું.

અથ ખો થેરાનં ભિક્ખૂનં એતદહોસિ – ‘‘કત્થ નુ ખો મયં ધમ્મઞ્ચ વિનયઞ્ચ સઙ્ગાયેય્યામા’’તિ. અથ ખો થેરાનં ભિક્ખૂનં એતદહોસિ ‘‘રાજગહં ખો મહાગોચરં પહૂતસેનાસનં, યંનૂન મયં રાજગહે વસ્સં વસન્તા ધમ્મઞ્ચ વિનયઞ્ચ સઙ્ગાયેય્યામ, નઞ્ઞે ભિક્ખૂ રાજગહે વસ્સં ઉપગચ્છેય્યુ’’ન્તિ. કસ્મા પન નેસં એતદહોસિ? ઇદં અમ્હાકં થાવરકમ્મં, કોચિ વિસભાગપુગ્ગલો સઙ્ઘમજ્ઝં પવિસિત્વા ઉક્કોટેય્યાતિ. અથાયસ્મા મહાકસ્સપો ઞત્તિદુતિયેન કમ્મેન સાવેસિ. તં સઙ્ગીતિક્ખન્ધકે (ચૂળવ. ૪૩૭) વુત્તનયેનેવ ઞાતબ્બં.

અથ તથાગતસ્સ પરિનિબ્બાનતો સત્તસુ સાધુકીળનદિવસેસુ સત્તસુ ચ ધાતુપૂજાદિવસેસુ વીતિવત્તેસુ ‘‘અડ્ઢમાસો અતિક્કન્તો, ઇદાનિ ગિમ્હાનં દિયડ્ઢો માસો સેસો, ઉપકટ્ઠા વસ્સૂપનાયિકા’’તિ મન્ત્વા મહાકસ્સપત્થેરો ‘‘રાજગહં, આવુસો, ગચ્છામા’’તિ ઉપડ્ઢં ભિક્ખુસઙ્ઘં ગહેત્વા એકં મગ્ગં ગતો. અનુરુદ્ધત્થેરોપિ ઉપડ્ઢં ગહેત્વા એકં મગ્ગં ગતો, આનન્દત્થેરો પન ભગવતો પત્તચીવરં ગહેત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો સાવત્થિં ગન્ત્વા રાજગહં ગન્તુકામો યેન સાવત્થિ, તેન ચારિકં પક્કામિ. આનન્દત્થેરેન ગતગતટ્ઠાને મહાપરિદેવો અહોસિ, ‘‘ભન્તે આનન્દ, કુહિં સત્થારં ઠપેત્વા આગતોસી’’તિ? અનુપુબ્બેન સાવત્થિં અનુપ્પત્તે થેરે ભગવતો પરિનિબ્બાનસમયે વિય મહાપરિદેવો અહોસિ.

તત્ર સુદં આયસ્મા આનન્દો અનિચ્ચતાદિપટિસંયુત્તાય ધમ્મિયા કથાય તં મહાજનં સઞ્ઞાપેત્વા જેતવનં પવિસિત્વા દસબલેન વસિતગન્ધકુટિયા દ્વારં વિવરિત્વા મઞ્ચપીઠં નીહરિત્વા પપ્ફોટેત્વા ગન્ધકુટિં સમ્મજ્જિત્વા મિલાતમાલાકચવરં છડ્ડેત્વા મઞ્ચપીઠં અતિહરિત્વા પુન યથાઠાને ઠપેત્વા ભગવતો ઠિતકાલે કરણીયં વત્તં સબ્બમકાસિ. અથ થેરો ભગવતો પરિનિબ્બાનતો પભુતિ ઠાનનિસજ્જબહુલત્તા ઉસ્સન્નધાતુકં કાયં સમસ્સાસેતું દુતિયદિવસે ખીરવિરેચનં પિવિત્વા વિહારેયેવ નિસીદિ, યં સન્ધાય સુભેન માણવેન પહિતં માણવકં એતદવોચ –

‘‘અકાલો ખો, માણવક, અત્થિ મે અજ્જ ભેસજ્જમત્તા પીતા, અપ્પેવ નામ સ્વેપિ ઉપસઙ્કમેય્યામા’’તિ (દી. નિ. ૧.૪૪૭).

દુતિયદિવસે ચેતકત્થેરેન પચ્છાસમણેન ગન્ત્વા સુભેન માણવેન પુટ્ઠો દીઘનિકાયે સુભસુત્તં નામ દસમં સુત્તમભાસિ.

અથ ખો થેરો જેતવને વિહારે ખણ્ડફુલ્લપ્પટિસઙ્ખરણં કારાપેત્વા ઉપકટ્ઠાય વસ્સૂપનાયિકાય રાજગહં ગતો. તથા મહાકસ્સપત્થેરો અનુરુદ્ધત્થેરો ચ સબ્બં ભિક્ખુસઙ્ઘં ગહેત્વા રાજગહમેવ ગતા.

તેન ખો પન સમયેન રાજગહે અટ્ઠારસ મહાવિહારા હોન્તિ. તે સબ્બેપિ છડ્ડિતપતિતઉક્લાપા અહેસું. ભગવતો હિ પરિનિબ્બાને સબ્બે ભિક્ખૂ અત્તનો અત્તનો પત્તચીવરં ગહેત્વા વિહારે ચ પરિવેણે ચ છડ્ડેત્વા અગમંસુ. તત્થ થેરા ભગવતો વચનપૂજનત્થં તિત્થિયવાદપરિમોચનત્થઞ્ચ ‘‘પઠમં માસં ખણ્ડફુલ્લપ્પટિસઙ્ખરણં કરોમા’’તિ ચિન્તેસું. તિત્થિયા હિ વદેય્યું ‘‘સમણસ્સ ગોતમસ્સ સાવકા સત્થરિ ઠિતેયેવ વિહારે પટિજગ્ગિંસુ, પરિનિબ્બુતે છડ્ડેસુ’’ન્તિ. તેસં વાદપરિમોચનત્થઞ્ચ ચિન્તેસુન્તિ વુત્તં હોતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘અથ ખો થેરાનં ભિક્ખૂનં એતદહોસિ – ભગવતા ખો, આવુસો, ખણ્ડફુલ્લપ્પટિસઙ્ખરણં વણ્ણિતં, હન્દ મયં, આવુસો, પઠમં માસં ખણ્ડફુલ્લપ્પટિસઙ્ખરણં કરોમ, મજ્ઝિમં માસં સન્નિપતિત્વા ધમ્મઞ્ચ વિનયઞ્ચ સઙ્ગાયિસ્સામા’’તિ (ચૂળવ. ૪૩૮).

તે દુતિયદિવસે ગન્ત્વા રાજદ્વારે અટ્ઠંસુ. અજાતસત્તુ રાજા આગન્ત્વા વન્દિત્વા ‘‘અહં, ભન્તે, કિં કરોમિ, કેનત્થો’’તિ પવારેસિ. થેરા અટ્ઠારસમહાવિહારપ્પટિસઙ્ખરણત્થાય હત્થકમ્મં પટિવેદેસું. ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ રાજા હત્થકમ્મકારકે મનુસ્સે અદાસિ. થેરા પઠમં માસં સબ્બવિહારે પટિસઙ્ખરાપેસું.

અથ રઞ્ઞો આરોચેસું – ‘‘નિટ્ઠિતં, મહારાજ, વિહારપ્પટિસઙ્ખરણં, ઇદાનિ ધમ્મવિનયસઙ્ગહં કરોમા’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે, વિસ્સત્થા કરોથ, મય્હં આણાચક્કં, તુમ્હાકં ધમ્મચક્કં હોતુ. આણાપેથ, ભન્તે, કિં કરોમી’’તિ? ‘‘ધમ્મસઙ્ગહં કરોન્તાનં ભિક્ખૂનં સન્નિસજ્જટ્ઠાનં મહારાજા’’તિ. ‘‘કત્થ કરોમિ, ભન્તે’’તિ? ‘‘વેભારપબ્બતપસ્સે સત્તપણ્ણિગુહાદ્વારે કાતું યુત્તં મહારાજા’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ ખો, રાજા અજાતસત્તુ, વિસ્સકમ્મુના નિમ્મિતસદિસં સુવિભત્તભિત્તિથમ્ભસોપાનં નાનાવિધમાલાકમ્મલતાકમ્મવિચિત્રં મહામણ્ડપં કારાપેત્વા વિવિધકુસુમદામઓલમ્બકવિનિગ્ગલન્તચારુવિતાનં રતનવિચિત્રમણિકોટ્ટિમતલમિવ ચ નં નાનાપુપ્ફૂપહારવિચિત્રં સુપરિનિટ્ઠિતભૂમિકમ્મં બ્રહ્મવિમાનસદિસં અલઙ્કરિત્વા તસ્મિં મહામણ્ડપે પઞ્ચસતાનં ભિક્ખૂનં અનગ્ઘાનિ પઞ્ચકપ્પિયપચ્ચત્થરણસતાનિ પઞ્ઞાપેત્વા દક્ખિણભાગં નિસ્સાય ઉત્તરાભિમુખં થેરાસનં, મણ્ડપમજ્ઝે પુરત્થાભિમુખં બુદ્ધસ્સ ભગવતો આસનારહં ધમ્માસનં પઞ્ઞાપેત્વા દન્તખચિતં ચિત્તબીજનિઞ્ચેત્થ ઠપેત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ આરોચાપેસિ ‘‘નિટ્ઠિતં, ભન્તે, કિચ્ચ’’ન્તિ.

ભિક્ખૂ આયસ્મન્તં આનન્દં આહંસુ ‘‘સ્વે, આવુસો આનન્દ, સઙ્ઘસન્નિપાતો, ત્વઞ્ચ સેખો સકરણીયો, તેન તે ન યુત્તં સન્નિપાતં ગન્તું, અપ્પમત્તો હોહી’’તિ. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો ‘‘સ્વે સન્નિપાતો, ન ખો પન મેતં પતિરૂપં, ય્વાહં સેખો સમાનો સન્નિપાતં ગચ્છેય્ય’’ન્તિ બહુદેવ રત્તિં કાયગતાય સતિયા વીતિનામેત્વા રત્તિયા પચ્ચૂસસમયે ચઙ્કમા ઓરોહિત્વા વિહારં પવિસિત્વા ‘‘નિપજ્જિસ્સામી’’તિ કાયં આવજ્જેસિ. દ્વે પાદા ભૂમિતો મુત્તા, અપ્પત્તઞ્ચ સીસં બિમ્બોહનં, એતસ્મિં અન્તરે અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચિ. અયઞ્હિ આયસ્મા ચઙ્કમેન બહિ વીતિનામેત્વા વિસેસં નિબ્બત્તેતું અસક્કોન્તો ચિન્તેસિ ‘‘નનુ મં ભગવા એતદવોચ – ‘કતપુઞ્ઞોસિ ત્વં, આનન્દ, પધાનમનુયુઞ્જ, ખિપ્પં હોહિસિ અનાસવો’તિ (દી. નિ. ૨.૨૦૭). બુદ્ધાનઞ્ચ કથાદોસો નામ નત્થિ, મમ પન અચ્ચારદ્ધં વીરિયં, તેન મે ચિત્તં ઉદ્ધચ્ચાય સંવત્તતિ, હન્દાહં વીરિયસમતં યોજેમી’’તિ ચઙ્કમા ઓરોહિત્વા પાદધોવનટ્ઠાને ઠત્વા પાદે ધોવિત્વા વિહારં પવિસિત્વા મઞ્ચકે નિસીદિત્વા ‘‘થોકં વિસ્સમિસ્સામી’’તિ કાયં મઞ્ચકે ઉપનામેસિ. દ્વે પાદા ભૂમિતો મુત્તા, સીસઞ્ચ બિમ્બોહનમસમ્પત્તં, એતસ્મિં અન્તરે અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચિ. ચતુઇરિયાપથવિરહિતં થેરસ્સ અરહત્તં. તેન ‘‘ઇમસ્મિં સાસને અનિસિન્નો અનિપન્નો અટ્ઠિતો અચઙ્કમન્તો કો ભિક્ખુ અરહત્તં પત્તો’’તિ વુત્તે ‘‘આનન્દત્થેરો’’તિ વત્તું વટ્ટતિ.

અથ થેરા ભિક્ખૂ દુતિયદિવસે ભત્તકિચ્ચં કત્વા પત્તચીવરં પટિસામેત્વા ધમ્મસભાયં સન્નિપતિતા. આનન્દત્થેરો પન અત્તનો અરહત્તપ્પત્તિં ઞાપેતુકામો ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં ન ગતો. ભિક્ખૂ યથાવુડ્ઢં અત્તનો અત્તનો પત્તાસને નિસીદન્તા આનન્દત્થેરસ્સ આસનં ઠપેત્વા નિસિન્ના. તત્થ કેહિચિ ‘‘એતમાસનં કસ્સા’’તિ વુત્તે આનન્દસ્સાતિ. ‘‘આનન્દો પન કુહિં ગતો’’તિ. તસ્મિં સમયે થેરો ચિન્તેસિ ‘‘ઇદાનિ મય્હં ગમનકાલો’’તિ. તતો અત્તનો આનુભાવં દસ્સેન્તો પથવિયં નિમુજ્જિત્વા અત્તનો આસનેયેવ અત્તાનં દસ્સેસિ. આકાસેનાગન્ત્વા નિસીદીતિપિ એકે.

એવં નિસિન્ને તસ્મિં આયસ્મન્તે મહાકસ્સપત્થેરો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ, ‘‘આવુસો, કિં પઠમં સઙ્ગાયામ ધમ્મં વા વિનયં વા’’તિ? ભિક્ખૂ આહંસુ, ‘‘ભન્તે મહાકસ્સપ, વિનયોનામબુદ્ધસાસનસ્સ આયુ, વિનયે ઠિતે સાસનં ઠિતં હોતિ, તસ્મા પઠમં વિનયં સઙ્ગાયામા’’તિ. ‘‘કં ધુરં કત્વા વિનયો સઙ્ગાયિતબ્બો’’તિ? ‘‘આયસ્મન્તં ઉપાલિ’’ન્તિ. ‘‘કિં આનન્દો નપ્પહોતી’’તિ? ‘‘નો નપ્પહોતિ, અપિચ ખો પન સમ્માસમ્બુદ્ધો ધરમાનોયેવ વિનયપરિયત્તિં નિસ્સાય આયસ્મન્તં ઉપાલિં એતદગ્ગે ઠપેસિ – ‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં વિનયધરાનં યદિદં ઉપાલી’’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૨૮). તસ્મા ઉપાલિત્થેરં પુચ્છિત્વા વિનયં સઙ્ગાયામાતિ. તતો થેરો વિનયં પુચ્છનત્થાય અત્તનાવ અત્તાનં સમ્મન્નિ. ઉપાલિત્થેરોપિ વિસ્સજ્જનત્થાય સમ્મન્નિ. તત્રાયં પાળિ –

અથ ખો આયસ્મા મહાકસ્સપો સઙ્ઘં ઞાપેસિ –

‘‘સુણાતુ મે, આવુસો, સઙ્ઘો, યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, અહં ઉપાલિં વિનયં પુચ્છેય્ય’’ન્તિ.

આયસ્માપિ ઉપાલિ સઙ્ઘં ઞાપેસિ –

‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો, યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, અહં આયસ્મતા મહાકસ્સપેન વિનયં પુટ્ઠો વિસ્સજ્જેય્ય’’ન્તિ.

એવં અત્તનાવ અત્તાનં સમ્મન્નિત્વા આયસ્મા, ઉપાલિ, ઉટ્ઠાયાસના એકંસં ચીવરં કત્વા થેરે ભિક્ખૂ વન્દિત્વા ધમ્માસને નિસીદિ દન્તખચિતં બીજનિં ગહેત્વા. તતો મહાકસ્સપત્થેરો ઉપાલિત્થેરં પઠમપારાજિકં આદિં કત્વા સબ્બં વિનયં પુચ્છિ, ઉપાલિત્થેરો વિસ્સજ્જેસિ. સબ્બે પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ પઠમપારાજિકસિક્ખાપદં સનિદાનં કત્વા એકતો ગણસજ્ઝાયમકંસુ. એવં સેસાનિપીતિ સબ્બં વિનયટ્ઠકથાય ગહેતબ્બં. એતેન નયેન સઉભતોવિભઙ્ગં સખન્ધકપરિવારં સકલં વિનયપિટકં સઙ્ગાયિત્વા ઉપાલિત્થેરો દન્તખચિતં બીજનિં નિક્ખિપિત્વા ધમ્માસના ઓરોહિત્વા વુડ્ઢે ભિક્ખૂ વન્દિત્વા અત્તનો પત્તાસને નિસીદિ.

વિનયં સઙ્ગાયિત્વા ધમ્મં સઙ્ગાયિતુકામો આયસ્મા મહાકસ્સપત્થેરો ભિક્ખૂ પુચ્છિ – ‘‘ધમ્મં સઙ્ગાયન્તેહિ કં પુગ્ગલં ધુરં કત્વા ધમ્મો સઙ્ગાયિતબ્બો’’તિ? ભિક્ખૂ ‘‘આનન્દત્થેરં ધુરં કત્વા’’તિ આહંસુ.

અથ ખો આયસ્મા મહાકસ્સપો સઙ્ઘં ઞાપેસિ –

‘‘સુણાતુ મે, આવુસો, સઙ્ઘો, યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, અહં આનન્દં ધમ્મં પુચ્છેય્ય’’ન્તિ.

અથ ખો આયસ્મા આનન્દો સઙ્ઘં ઞાપેસિ –

‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો, યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, અહં આયસ્મતા મહાકસ્સપેન ધમ્મં પુટ્ઠો વિસ્સજ્જેય્ય’’ન્તિ.

અથ ખો આયસ્મા આનન્દો ઉટ્ઠાયાસના એકંસં ચીવરં કત્વા થેરે ભિક્ખૂ વન્દિત્વા ધમ્માસને નિસીદિ દન્તખચિતં બીજનિં ગહેત્વા. અથ મહાકસ્સપત્થેરો આનન્દત્થેરં ધમ્મં પુચ્છિ – ‘‘બ્રહ્મજાલં, આવુસો આનન્દ, કત્થ ભાસિત’’ન્તિ? ‘‘અન્તરા ચ, ભન્તે, રાજગહં અન્તરા ચ નાળન્દં રાજાગારકે અમ્બલટ્ઠિકાય’’ન્તિ. ‘‘કં આરબ્ભા’’તિ? ‘‘સુપ્પિયઞ્ચ પરિબ્બાજકં બ્રહ્મદત્તઞ્ચ માણવક’’ન્તિ. અથ ખો આયસ્મા મહાકસ્સપો આયસ્મન્તં આનન્દં બ્રહ્મજાલસ્સ નિદાનમ્પિ પુચ્છિ, પુગ્ગલમ્પિ પુચ્છિ. ‘‘સામઞ્ઞફલં; પનાવુસો આનન્દ, કત્થ ભાસિત’’ન્તિ? ‘‘રાજગહે, ભન્તે, જીવકમ્બવને’’તિ. ‘‘કેન સદ્ધિ’’ન્તિ? ‘‘અજાતસત્તુના વેદેહિપુત્તેન સદ્ધિ’’ન્તિ. અથ ખો આયસ્મા મહાકસ્સપો આયસ્મન્તં આનન્દં સામઞ્ઞફલસ્સ નિદાનમ્પિ પુચ્છિ, પુગ્ગલમ્પિ પુચ્છિ. એતેનેવ ઉપાયેન પઞ્ચપિ નિકાયે પુચ્છિ, પુટ્ઠો પુટ્ઠો આયસ્મા આનન્દો વિસ્સજ્જેસિ. અયં પઠમમહાસઙ્ગીતિ પઞ્ચહિ થેરસતેહિ કતા –

‘‘સતેહિ પઞ્ચહિ કતા, તેન પઞ્ચસતાતિ ચ;

થેરેહેવ કતત્તા ચ, થેરિકાતિ પવુચ્ચતી’’તિ.

ઇમિસ્સા પઠમમહાસઙ્ગીતિયા વત્તમાનાય સબ્બં દીઘનિકાયં મજ્ઝિમનિકાયાદિઞ્ચ પુચ્છિત્વા અનુપુબ્બેન ખુદ્દકનિકાયં પુચ્છન્તેન આયસ્મતા મહાકસ્સપેન ‘‘મઙ્ગલસુત્તં, આવુસો આનન્દ, કત્થ ભાસિત’’ન્તિ એવમાદિવચનાવસાને ‘‘નિદાનમ્પિ પુચ્છિ, પુગ્ગલમ્પિ પુચ્છી’’તિ એત્થ નિદાને પુચ્છિતે તં નિદાનં વિત્થારેત્વા યથા ચ ભાસિતં, યેન ચ સુતં, યદા ચ સુતં, યેન ચ ભાસિતં, યત્થ ચ ભાસિતં, યસ્સ ચ ભાસિતં, તં સબ્બં કથેતુકામેન ‘‘એવં ભાસિતં મયા સુતં, એકં સમયં સુતં, ભગવતા ભાસિતં, સાવત્થિયં ભાસિતં, દેવતાય ભાસિત’’ન્તિ એતમત્થં દસ્સેન્તેન આયસ્મતા આનન્દેન વુત્તં ‘‘એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે…પે… ભગવન્તં ગાથાય અજ્ઝભાસી’’તિ. એવમિદં આયસ્મતા આનન્દેન વુત્તં, તઞ્ચ પન પઠમમહાસઙ્ગીતિકાલે વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

ઇદાનિ ‘‘કસ્મા વુત્ત’’ન્તિ એત્થ વુચ્ચતે – યસ્મા અયમાયસ્મા મહાકસ્સપત્થેરેન નિદાનં પુટ્ઠો, તસ્માનેન તં નિદાનં આદિતો પભુતિ વિત્થારેતું વુત્તં. યસ્મા વા આનન્દં ધમ્માસને નિસિન્નં વસીગણપરિવુતં દિસ્વા એકચ્ચાનં દેવતાનં ચિત્તમુપ્પન્નં ‘‘અયમાયસ્મા વેદેહમુનિ પકતિયાપિ સક્યકુલમન્વયો ભગવતો દાયાદો, ભગવતાપિ પઞ્ચક્ખત્તું એતદગ્ગે નિદ્દિટ્ઠો, ચતૂહિ અચ્છરિયઅબ્ભુતધમ્મેહિ સમન્નાગતો, ચતુન્નં પરિસાનં પિયો મનાપો, ઇદાનિ મઞ્ઞે ભગવતો ધમ્મરજ્જદાયજ્જં પત્વા બુદ્ધો જાતો’’તિ. તસ્મા આયસ્મા આનન્દો તાસં દેવતાનં ચેતસા ચેતોપરિવિતક્કમઞ્ઞાય તં અભૂતગુણસમ્ભાવનં અનધિવાસેન્તો અત્તનો સાવકભાવમેવ દીપેતું આહ ‘‘એવં મે સુતં એકં સમયં ભગવા …પે… અજ્ઝભાસી’’તિ. એત્થન્તરે પઞ્ચ અરહન્તસતાનિ અનેકાનિ ચ દેવતાસહસ્સાનિ ‘‘સાધુ સાધૂ’’તિ આયસ્મન્તં આનન્દં અભિનન્દિંસુ, મહાભૂમિચાલો અહોસિ, નાનાવિધકુસુમવસ્સં અન્તલિક્ખતો પપતિ, અઞ્ઞાનિ ચ બહૂનિ અચ્છરિયાનિ પાતુરહેસું, બહૂનઞ્ચ દેવતાનં સંવેગો ઉપ્પજ્જિ ‘‘યં અમ્હેહિ ભગવતો સમ્મુખા સુતં, ઇદાનેવ તં પરોક્ખા જાત’’ન્તિ. એવમિદં આયસ્મતા આનન્દેન પઠમમહાસઙ્ગીતિકાલે વદન્તેનાપિ ઇમિના કારણેન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. એત્તાવતા ચ ‘‘વુત્તં યેન યદા યસ્મા, ચેતં વત્વા ઇમં વિધિ’’ન્તિ ઇમિસ્સા અદ્ધગાથાય અત્થો પકાસિતો હોતિ.

એવમિચ્ચાદિપાઠવણ્ણના

૧. ઇદાનિ ‘‘એવમિચ્ચાદિપાઠસ્સ, અત્થં નાનપ્પકારતો’’તિ એવમાદિમાતિકાય સઙ્ગહિતત્થપ્પકાસનત્થં વુચ્ચતે – એવન્તિ અયં સદ્દો ઉપમૂપદેસસમ્પહંસનગરહણવચનસમ્પટિગ્ગહાકારનિદસ્સનાવધારણાદીસુ અત્થેસુ દટ્ઠબ્બો. તથા હેસ ‘‘એવં જાતેન મચ્ચેન, કત્તબ્બં કુસલં બહુ’’ન્તિ એવમાદીસુ (ધ. પ. ૫૩) ઉપમાયં દિસ્સતિ. ‘‘એવં તે અભિક્કમિતબ્બં, એવં તે પટિક્કમિતબ્બ’’ન્તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૧૨૨) ઉપદેસે. ‘‘એવમેતં ભગવા, એવમેતં સુગતા’’તિ એવમાદીસુ (અ. નિ. ૩.૬૬) સમ્પહંસને. ‘‘એવમેવં પનાયં વસલી યસ્મિં વા તસ્મિં વા તસ્સ મુણ્ડકસ્સ સમણકસ્સ વણ્ણં ભાસતી’’તિ એવમાદીસુ (સં. નિ. ૧.૧૮૭) ગરહણે. ‘‘એવં, ભન્તેતિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસુ’’ન્તિ એવમાદીસુ (મ. નિ. ૧.૧) વચનસમ્પટિગ્ગહે. ‘‘એવં બ્યા ખો અહં, ભન્તે, ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામી’’તિ એવમાદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૯૮) આકારે. ‘‘એહિ ત્વં, માણવક, યેન સમણો આનન્દો તેનુપસઙ્કમ, ઉપસઙ્કમિત્વા મમ વચનેન સમણં આનન્દં અપ્પાબાધં અપ્પાતઙ્કં લહુટ્ઠાનં બલં ફાસુવિહારં પુચ્છ. ‘સુભો માણવો તોદેય્યપુત્તો ભવન્તં આનન્દં અપ્પાબાધં અપ્પાતઙ્કં લહુટ્ઠાનં બલં ફાસુવિહારં પુચ્છતી’તિ, એવઞ્ચ વદેહિ સાધુ કિર ભવં આનન્દો યેન સુભસ્સ માણવસ્સ તોદેય્યપુત્તસ્સ નિવેસનં, તેનુપસઙ્કમતુ અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’તિ એવમાદીસુ (દી. નિ. ૧.૪૪૫) નિદસ્સને. ‘‘તં કિં મઞ્ઞથ કાલામા, ઇમે ધમ્મા કુસલા વા અકુસલા વાતિ? અકુસલા, ભન્તે. સાવજ્જા વા અનવજ્જા વાતિ? સાવજ્જા, ભન્તે. વિઞ્ઞુગરહિતા વા વિઞ્ઞુપ્પસત્થા વાતિ? વિઞ્ઞુગરહિતા, ભન્તે. સમત્તા સમાદિન્ના અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તન્તિ નો વા, કથં વો એત્થ હોતીતિ? સમત્તા, ભન્તે, સમાદિન્ના અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તન્તિ, એવં નો એત્થ હોતી’’તિ એવમાદીસુ (અ. નિ. ૩.૬૬) અવધારણે. ઇધ પન આકારનિદસ્સનાવધારણેસુ દટ્ઠબ્બો.

તત્થ આકારત્થેન એવં-સદ્દેન એતમત્થં દીપેતિ – નાનાનયનિપુણમનેકજ્ઝાસયસમુટ્ઠાનં અત્થબ્યઞ્જનસમ્પન્નં વિવિધપાટિહારિયં ધમ્મત્થદેસનાપટિવેધગમ્ભીરં સબ્બસત્તાનં સકસકભાસાનુરૂપતો સોતપથમાગચ્છન્તં તસ્સ ભગવતો વચનં સબ્બપ્પકારેન કો સમત્થો વિઞ્ઞાતું, સબ્બથામેન પન સોતુકામતં જનેત્વાપિ એવં મે સુતં, મયાપિ એકેનાકારેન સુતન્તિ.

નિદસ્સનત્થેન ‘‘નાહં સયમ્ભૂ, ન મયા ઇદં સચ્છિકત’’ન્તિ અત્તાનં પરિમોચેન્તો ‘‘એવં મે સુતં, મયાપિ એવં સુત’’ન્તિ ઇદાનિ વત્તબ્બં સકલસુત્તં નિદસ્સેતિ.

અવધારણત્થેન ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં બહુસ્સુતાનં યદિદં આનન્દો, ગતિમન્તાનં, સતિમન્તાનં, ધિતિમન્તાનં, ઉપટ્ઠાકાનં યદિદં આનન્દો’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૧૯-૨૨૩) એવં ભગવતા પસત્થભાવાનુરૂપં અત્તનો ધારણબલં દસ્સેન્તો સત્તાનં સોતુકમ્યતં જનેતિ ‘‘એવં મે સુતં, તઞ્ચ ખો અત્થતો વા બ્યઞ્જનતો વા અનૂનમનધિકં, એવમેવ, ન અઞ્ઞથા દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ.

મે-સદ્દો તીસુ અત્થેસુ દિસ્સતિ. તથા હિસ્સ ‘‘ગાથાભિગીતં મે અભોજનેય્ય’’ન્તિ એવમાદીસુ (સુ. નિ. ૮૧) મયાતિ અત્થો. ‘‘સાધુ મે, ભન્તે, ભગવા સંખિત્તેન ધમ્મં દેસેતૂ’’તિ એવમાદીસુ (સં. નિ. ૪.૮૮) મય્હન્તિ અત્થો. ‘‘ધમ્મદાયાદા મે, ભિક્ખવે, ભવથા’’તિ એવમાદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૯) મમાતિ અત્થો. ઇધ પન ‘‘મયા સુત’’ન્તિ ચ ‘‘મમ સુત’’ન્તિ ચ અત્થદ્વયે યુજ્જતિ.

સુતન્તિ અયં સુતસદ્દો સઉપસગ્ગો અનુપસગ્ગો ચ ગમનખ્યાતરાગાભિભૂતૂપચિતાનુયોગસોતવિઞ્ઞેય્યસોતદ્વારવિઞ્ઞાતાદિઅનેકત્થપ્પભેદો. તથા હિસ્સ ‘‘સેનાય પસુતો’’તિ એવમાદીસુ ગચ્છન્તોતિ અત્થો. ‘‘સુતધમ્મસ્સ પસ્સતો’’તિ એવમાદીસુ ખ્યાતધમ્મસ્સાતિ અત્થો. ‘‘અવસ્સુતા અવસ્સુતસ્સા’’તિ એવમાદીસુ (પાચિ. ૬૫૭) રાગાભિભૂતા રાગાભિભૂતસ્સાતિ અત્થો. ‘‘તુમ્હેહિ પુઞ્ઞં પસુતં અનપ્પક’’ન્તિ એવમાદીસુ (ખુ. પા. ૭.૧૨) ઉપચિતન્તિ અત્થો. ‘‘યે ઝાનપ્પસુતા ધીરા’’તિ એવમાદીસુ (ધ. પ. ૧૮૧) ઝાનાનુયુત્તાતિ અત્થો. ‘‘દિટ્ઠં સુતં મુત’’ન્તિ એવમાદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૪૧) સોતવિઞ્ઞેય્યન્તિ અત્થો. ‘‘સુતધરો સુતસન્નિચયો’’તિ એવમાદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૩૯) સોતદ્વારાનુસારવિઞ્ઞાતધરોતિ અત્થો. ઇધ પન સુતન્તિ સોતવિઞ્ઞાણપુબ્બઙ્ગમાય વિઞ્ઞાણવીથિયા ઉપધારિતન્તિ વા ઉપધારણન્તિ વાતિ અત્થો. તત્થ યદા મે-સદ્દસ્સ મયાતિ અત્થો, તદા ‘‘એવં મયા સુતં, સોતવિઞ્ઞાણપુબ્બઙ્ગમાય વિઞ્ઞાણવીથિયા ઉપધારિત’’ન્તિ યુજ્જતિ. યદા મે-સદ્દસ્સ મમાતિ અત્થો, તદા ‘‘એવં મમ સુતં સોતવિઞ્ઞાણપુબ્બઙ્ગમાય વિઞ્ઞાણવીથિયા ઉપધારણ’’ન્તિ યુજ્જતિ.

એવમેતેસુ તીસુ પદેસુ એવન્તિ સોતવિઞ્ઞાણકિચ્ચનિદસ્સનં. મેતિ વુત્તવિઞ્ઞાણસમઙ્ગીપુગ્ગલનિદસ્સનં. સુતન્તિ અસ્સવનભાવપ્પટિક્ખેપતો અનૂનાનધિકાવિપરીતગ્ગહણનિદસ્સનં. તથા એવન્તિ સવનાદિચિત્તાનં નાનપ્પકારેન આરમ્મણે પવત્તભાવનિદસ્સનં. મેતિ અત્તનિદસ્સનં. સુતન્તિ ધમ્મનિદસ્સનં.

તથા એવન્તિ નિદ્દિસિતબ્બધમ્મનિદસ્સનં. મેતિ પુગ્ગલનિદસ્સનં. સુતન્તિ પુગ્ગલકિચ્ચનિદસ્સનં.

તથા એવન્તિ વીથિચિત્તાનં આકારપઞ્ઞત્તિવસેન નાનપ્પકારનિદ્દેસો. મેતિ કત્તારનિદ્દેસો. સુતન્તિ વિસયનિદ્દેસો.

તથા એવન્તિ પુગ્ગલકિચ્ચનિદ્દેસો. સુતન્તિ વિઞ્ઞાણકિચ્ચનિદ્દેસો. મેતિ ઉભયકિચ્ચયુત્તપુગ્ગલનિદ્દેસો.

તથા એવન્તિ ભાવનિદ્દેસો. મેતિ પુગ્ગલનિદ્દેસો. સુતન્તિ તસ્સ કિચ્ચનિદ્દેસો.

તત્થ એવન્તિ ચ મેતિ ચ સચ્છિકટ્ઠપરમત્થવસેન અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ. સુતન્તિ વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ. તથા એવન્તિ ચ મેતિ ચ તં તં ઉપાદાય વત્તબ્બતો ઉપાદાપઞ્ઞત્તિ. સુતન્તિ દિટ્ઠાદીનિ ઉપનિધાય વત્તબ્બતો ઉપનિધાપઞ્ઞત્તિ.

એત્થ ચ એવન્તિ વચનેન અસમ્મોહં દીપેતિ, સુતન્તિ વચનેન સુતસ્સ અસમ્મોસં. તથા એવન્તિ વચનેન યોનિસોમનસિકારં દીપેતિ અયોનિસો મનસિકરોતો નાનપ્પકારપ્પટિવેધાભાવતો. સુતન્તિ વચનેન અવિક્ખેપં દીપેતિ વિક્ખિત્તચિત્તસ્સ સવનાભાવતો. તથા હિ વિક્ખિત્તચિત્તો પુગ્ગલો સબ્બસમ્પત્તિયા વુચ્ચમાનોપિ ‘‘ન મયા સુતં, પુન ભણથા’’તિ ભણતિ. યોનિસોમનસિકારેન ચેત્થ અત્તસમ્માપણિધિં પુબ્બે કતપુઞ્ઞતઞ્ચ સાધેતિ, અવિક્ખેપેન સદ્ધમ્મસ્સવનં સપ્પુરિસૂપનિસ્સયઞ્ચ. એવન્તિ ચ ઇમિના ભદ્દકેન આકારેન પચ્છિમચક્કદ્વયસમ્પત્તિં અત્તનો દીપેતિ, સુતન્તિ સવનયોગેન પુરિમચક્કદ્વયસમ્પત્તિં. તથા આસયસુદ્ધિં પયોગસુદ્ધિઞ્ચ, તાય ચ આસયસુદ્ધિયા અધિગમબ્યત્તિં, પયોગસુદ્ધિયા આગમબ્યત્તિં.

એવન્તિ ચ ઇમિના નાનપ્પકારપટિવેધદીપકેન વચનેન અત્તનો અત્થપટિભાનપટિસમ્ભિદાસમ્પદં દીપેતિ. સુતન્તિ ઇમિના સોતબ્બભેદપટિવેધદીપકેન ધમ્મનિરુત્તિપટિસમ્ભિદાસમ્પદં દીપેતિ. એવન્તિ ચ ઇદં યોનિસોમનસિકારદીપકં વચનં ભણન્તો ‘‘એતે મયા ધમ્મા મનસાનુપેક્ખિતા દિટ્ઠિયા સુપ્પટિવિદ્ધા’’તિ ઞાપેતિ. સુતન્તિ ઇદં સવનયોગદીપકવચનં ભણન્તો ‘‘બહૂ મયા ધમ્મા સુતા ધાતા વચસા પરિચિતા’’તિ ઞાપેતિ. તદુભયેનપિ અત્થબ્યઞ્જનપારિપૂરિં દીપેન્તો સવને આદરં જનેતિ.

એવં મે સુતન્તિ ઇમિના પન સકલેનપિ વચનેન આયસ્મા આનન્દો તથાગતપ્પવેદિતં ધમ્મં અત્તનો અદહન્તો અસપ્પુરિસભૂમિં, અતિક્કમતિ, સાવકત્તં પટિજાનન્તો સપ્પુરિસભૂમિં ઓક્કમતિ. તથા અસદ્ધમ્મા ચિત્તં વુટ્ઠાપેતિ, સદ્ધમ્મે ચિત્તં પતિટ્ઠાપેતિ. ‘‘કેવલં સુતમેવેતં મયા, તસ્સેવ તુ ભગવતો વચનં અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સા’’તિ ચ દીપેન્તો અત્તાનં પરિમોચેતિ, સત્થારં અપદિસતિ, જિનવચનં અપ્પેતિ, ધમ્મનેત્તિં પતિટ્ઠાપેતિ.

અપિચ ‘‘એવં મે સુત’’ન્તિ અત્તના ઉપ્પાદિતભાવં અપ્પટિજાનન્તો પુરિમસ્સવનં વિવરન્તો ‘‘સમ્મુખા પટિગ્ગહિતમિદં મયા તસ્સ ભગવતો ચતુવેસારજ્જવિસારદસ્સ દસબલધરસ્સ આસભટ્ઠાનટ્ઠાયિનો સીહનાદનાદિનો સબ્બસત્તુત્તમસ્સ ધમ્મિસ્સરસ્સ ધમ્મરાજસ્સ ધમ્માધિપતિનો ધમ્મદીપસ્સ ધમ્મપ્પટિસરણસ્સ સદ્ધમ્મવરચક્કવત્તિનો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ. ન એત્થ અત્થે વા ધમ્મે વા પદે વા બ્યઞ્જને વા કઙ્ખા વા વિમતિ વા કાતબ્બા’’તિ સબ્બદેવમનુસ્સાનં ઇમસ્મિં ધમ્મે અસ્સદ્ધિયં વિનાસેતિ, સદ્ધાસમ્પદં ઉપ્પાદેતીતિ વેદિતબ્બો. હોતિ ચેત્થ –

‘‘વિનાસયતિ અસ્સદ્ધં, સદ્ધં વડ્ઢેતિ સાસને;

એવં મે સુતમિચ્ચેવં, વદં ગોતમસાવકો’’તિ.

એકન્તિ ગણનપરિચ્છેદનિદ્દેસો. સમયન્તિ પરિચ્છિન્નનિદ્દેસો. એકં સમયન્તિ અનિયમિતપરિદીપનં. તત્થ સમયસદ્દો –

સમવાયે ખણે કાલે, સમૂહે હેતુદિટ્ઠિસુ;

પટિલાભે પહાને ચ, પટિવેધે ચ દિસ્સતિ.

તથા હિસ્સ ‘‘અપ્પેવ નામ સ્વેપિ ઉપસઙ્કમેય્યામ કાલઞ્ચ સમયઞ્ચ ઉપાદાયા’’તિ એવમાદીસુ (દી. નિ. ૧.૪૪૭) સમવાયો અત્થો. ‘‘એકોવ ખો, ભિક્ખવે, ખણો ચ સમયો ચ બ્રહ્મચરિયવાસાયા’’તિ એવમાદીસુ (અ. નિ. ૮.૨૯) ખણો. ‘‘ઉણ્હસમયો પરિળાહસમયો’’તિ એવમાદીસુ (પાચિ. ૩૫૮) કાલો. ‘‘મહાસમયો પવનસ્મિ’’ન્તિ એવમાદીસુ સમૂહો. ‘‘સમયોપિ ખો તે, ભદ્દાલિ, અપ્પટિવિદ્ધો અહોસિ, ભગવા ખો સાવત્થિયં વિહરતિ, સોપિ મં જાનિસ્સતિ, ‘ભદ્દાલિ, નામ ભિક્ખુ સત્થુસાસને સિક્ખાય અપરિપૂરકારી’તિ, અયમ્પિ ખો તે ભદ્દાલિ સમયો અપ્પટિવિદ્ધો અહોસી’’તિ એવમાદીસુ (મ. નિ. ૨.૧૩૫) હેતુ. ‘‘તેન ખો પન સમયેન ઉગ્ગાહમાનો પરિબ્બાજકો સમણમુણ્ડિકાપુત્તો સમયપ્પવાદકે તિન્દુકાચીરે એકસાલકે મલ્લિકાય આરામે પટિવસતી’’તિ એવમાદીસુ (મ. નિ. ૨.૨૬૦) દિટ્ઠિ.

‘‘દિટ્ઠે ધમ્મે ચ યો અત્થો, યો ચત્થો સમ્પરાયિકો;

અત્થાભિસમયા ધીરો, પણ્ડિતોતિ પવુચ્ચતી’’તિ. (સં. નિ. ૧.૧૨૯) –

એવમાદીસુ પટિલાભો. ‘‘સમ્મા માનાભિસમયા અન્તમકાસિ દુક્ખસ્સા’’તિ એવમાદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૮) પહાનં. ‘‘દુક્ખસ્સ પીળનટ્ઠો સઙ્ખતટ્ઠો સન્તાપટ્ઠો વિપરિણામટ્ઠો અભિસમયટ્ઠો’’તિ એવમાદીસુ (પટિ. મ. ૨.૮) પટિવેધો. ઇધ પનસ્સ કાલો અત્થો. તેન એકં સમયન્તિ સંવચ્છરઉતુમાસઅડ્ઢમાસરત્તિદિવપુબ્બણ્હમજ્ઝન્હિકસાયન્હપઠમમજ્ઝિમ- પચ્છિમયામમુહુત્તાદીસુ કાલખ્યેસુ સમયેસુ એકં સમયન્તિ દીપેતિ.

યે વા ઇમે ગબ્ભોક્કન્તિસમયો જાતિસમયો સંવેગસમયો અભિનિક્ખમનસમયો દુક્કરકારિકસમયો મારવિજયસમયો અભિસમ્બોધિસમયો દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારસમયો દેસનાસમયો પરિનિબ્બાનસમયોતિ એવમાદયો ભગવતો દેવમનુસ્સેસુ અતિવિય પકાસા અનેકકાલખ્યા એવ સમયા. તેસુ સમયેસુ દેસનાસમયસઙ્ખાતં એકં સમયન્તિ વુત્તં હોતિ. યો ચાયં ઞાણકરુણાકિચ્ચસમયેસુ કરુણાકિચ્ચસમયો, અત્તહિતપરહિતપ્પટિપત્તિસમયેસુ પરહિતપ્પટિપત્તિસમયો, સન્નિપતિતાનં કરણીયદ્વયસમયેસુ ધમ્મીકથાસમયો, દેસનાપટિપત્તિસમયેસુ દેસનાસમયો, તેસુપિ સમયેસુ યં કિઞ્ચિ સન્ધાય ‘‘એકં સમય’’ન્તિ વુત્તં હોતિ.

એત્થાહ – અથ કસ્મા યથા અભિધમ્મે ‘‘યસ્મિં સમયે કામાવચર’’ન્તિ ચ ઇતો અઞ્ઞેસુ સુત્તપદેસુ ‘‘યસ્મિં સમયે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહી’’તિ ચ ભુમ્મવચનેન નિદ્દેસો કતો, વિનયે ચ ‘‘તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા’’તિ કરણવચનેન, તથા અકત્વા ઇધ ‘‘એકં સમય’’ન્તિ ઉપયોગવચનનિદ્દેસો કતોતિ. તત્થ તથા, ઇધ ચ અઞ્ઞથા અત્થસમ્ભવતો. તત્થ હિ અભિધમ્મે ઇતો અઞ્ઞેસુ સુત્તપદેસુ ચ અધિકરણત્થો ભાવેનભાવલક્ખણત્થો ચ સમ્ભવતિ. અધિકરણઞ્હિ કાલત્થો સમૂહત્થો ચ સમયો, તત્થ વુત્તાનં ફસ્સાદિધમ્માનં ખણસમવાયહેતુસઙ્ખાતસ્સ ચ સમયસ્સ ભાવેન તેસં ભાવો લક્ખીયતિ, તસ્મા તદત્થજોતનત્થં તત્થ ભુમ્મવચનનિદ્દેસો કતો.

વિનયે ચ હેત્વત્થો કરણત્થો ચ સમ્ભવતિ. યો હિ સો સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિસમયો સારિપુત્તાદીહિપિ દુબ્બિઞ્ઞેય્યો, તેન સમયેન હેતુભૂતેન કરણભૂતેન ચ સિક્ખાપદાનિ પઞ્ઞપેન્તો સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિહેતુઞ્ચ અપેક્ખમાનો ભગવા તત્થ તત્થ વિહાસિ, તસ્મા તદત્થજોતનત્થં તત્થ કરણવચનનિદ્દેસો કતો.

ઇધ પન અઞ્ઞસ્મિઞ્ચ એવંજાતિકે સુત્તન્તપાઠે અચ્ચન્તસંયોગત્થો સમ્ભવતિ. યઞ્હિ સમયં ભગવા ઇમં અઞ્ઞં વા સુત્તન્તં દેસેસિ, અચ્ચન્તમેવ તં સમયં કરુણાવિહારેન વિહાસિ. તસ્મા તદત્થજોતનત્થં ઇધ ઉપયોગવચનનિદ્દેસો કતોતિ વિઞ્ઞેય્યો. હોતિ ચેત્થ –

‘‘તં તં અત્થમપેક્ખિત્વા, ભુમ્મેન કરણેન ચ;

અઞ્ઞત્ર સમયો વુત્તો, ઉપયોગેન સો ઇધા’’તિ.

ભગવાતિ ગુણવિસિટ્ઠસત્તુત્તમગરુગારવાધિવચનમેતં. યથાહ –

‘‘ભગવાતિ વચનં સેટ્ઠં, ભગવાતિ વચનમુત્તમં;

ગરુ ગારવયુત્તો સો, ભગવા તેન વુચ્ચતી’’તિ.

ચતુબ્બિધઞ્હિ નામં આવત્થિકં, લિઙ્ગિકં, નેમિત્તકં, અધિચ્ચસમુપ્પન્નન્તિ. અધિચ્ચસમુપ્પન્નં નામ ‘‘યદિચ્છક’’ન્તિ વુત્તં હોતિ. તત્થ વચ્છો દમ્મો બલિબદ્ધોતિ એવમાદિ આવત્થિકં, દણ્ડી છત્તી સિખી કરીતિ એવમાદિ લિઙ્ગિકં, તેવિજ્જો છળભિઞ્ઞોતિ એવમાદિ નેમિત્તકં, સિરિવડ્ઢકો ધનવડ્ઢકોતિ એવમાદિ વચનત્થમનપેક્ખિત્વા પવત્તં અધિચ્ચસમુપ્પન્નં. ઇદં પન ભગવાતિ નામં ગુણનેમિત્તકં, ન મહામાયાય, ન સુદ્ધોદનમહારાજેન, ન અસીતિયા ઞાતિસહસ્સેહિ કતં, ન સક્કસન્તુસિતાદીહિ દેવતાવિસેસેહિ કતં. યથાહ આયસ્મા સારિપુત્તત્થેરો ‘‘ભગવાતિ નેતં નામં માતરા કતં…પે… સચ્છિકા પઞ્ઞત્તિ યદિદં ભગવા’’તિ (મહાનિ. ૮૪).

યં ગુણનેમિત્તકઞ્ચેતં નામં, તેસં ગુણાનં પકાસનત્થં ઇમં ગાથં વદન્તિ –

‘‘ભગી ભજી ભાગી વિભત્તવા ઇતિ,

અકાસિ ભગ્ગન્તિ ગરૂતિ ભાગ્યવા;

બહૂહિ ઞાયેહિ સુભાવિતત્તનો,

ભવન્તગો સો ભગવાતિ વુચ્ચતી’’તિ.

નિદ્દેસાદીસુ (મહાનિ. ૮૪; ચૂળનિ. અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૨) વુત્તનયેનેવ ચસ્સ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

અયં પન અપરો પરિયાયો –

‘‘ભાગ્યવા ભગ્ગવા યુત્તો, ભગેહિ ચ વિભત્તવા;

ભત્તવા વન્તગમનો, ભવેસુ ભગવા તતો’’તિ.

તત્થ ‘‘વણ્ણાગમો વણ્ણવિપરિયાયો’’તિ એવં નિરુત્તિલક્ખણં ગહેત્વા સદ્દનયેન વા પિસોદરાદિપક્ખેપલક્ખણં ગહેત્વા યસ્મા લોકિયલોકુત્તરસુખાભિનિબ્બત્તકં દાનસીલાદિપારપ્પત્તં ભાગ્યમસ્સ અત્થિ, તસ્મા ભાગ્યવાતિ વત્તબ્બે ભગવાતિ વુચ્ચતીતિ ઞાતબ્બં. યસ્મા પન લોભદોસમોહવિપરીતમનસિકારઅહિરિકાનોત્તપ્પકોધૂપનાહમક્ખપલા- ઇસ્સામચ્છરિયમાયાસાઠેય્યથમ્ભસારમ્ભમાનાતિમાનમદપમાદતણ્હાવિજ્જાતિવિધાકુસલમૂલદુચ્ચરિત- સંકિલેસમલવિસમસઞ્ઞાવિતક્કપપઞ્ચચતુબ્બિધવિપરિયેસઆસવગન્થઓઘયોગઅગતિતણ્હુપાદાન- પઞ્ચચેતોખિલવિનિબન્ધનીવરણાભિનન્દનછવિવાદમૂલતણ્હાકાયસત્તાનુસય- અટ્ઠમિચ્છત્તનવતણ્હામૂલકદસાકુસલકમ્મપથદ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિગત- અટ્ઠસતતણ્હાવિચરિતપ્પભેદસબ્બદરથપરિળાહકિલેસસતસહસ્સાનિ, સઙ્ખેપતો વા પઞ્ચ કિલેસક્ખન્ધઅભિસઙ્ખારમચ્ચુદેવપુત્તમારે અભઞ્જિ, તસ્મા ભગ્ગત્તા એતેસં પરિસ્સયાનં ભગ્ગવાતિ વત્તબ્બે ભગવાતિ વુચ્ચતિ. આહ ચેત્થ –

‘‘ભગ્ગરાગો ભગ્ગદોસો, ભગ્ગમોહો અનાસવો;

ભગ્ગાસ્સ પાપકા ધમ્મા, ભગવા તેન વુચ્ચતી’’તિ.

ભાગ્યવતાય ચસ્સ સતપુઞ્ઞલક્ખણધરસ્સ રૂપકાયસમ્પત્તિ દીપિતા હોતિ, ભગ્ગદોસતાય ધમ્મકાયસમ્પત્તિ. તથા લોકિયસરિક્ખકાનં બહુમાનભાવો, ગહટ્ઠપબ્બજિતેહિ અભિગમનીયતા. તથા અભિગતાનઞ્ચ નેસં કાયચિત્તદુક્ખાપનયને પટિબલભાવો, આમિસદાનધમ્મદાનેહિ ઉપકારિતા. લોકિયલોકુત્તરસુખેહિ ચ સંયોજનસમત્થતા દીપિતા હોતિ.

યસ્મા ચ લોકે ઇસ્સરિયધમ્મયસસિરિકામપયત્તેસુ છસુ ધમ્મેસુ ભગસદ્દો વત્તતિ, પરમઞ્ચસ્સ સકચિત્તે ઇસ્સરિયં, અણિમાલઘિમાદિકં વા લોકિયસમ્મતં સબ્બાકારપરિપૂરં અત્થિ, તથા લોકુત્તરો ધમ્મો, લોકત્તયબ્યાપકો યથાભુચ્ચગુણાધિગતો અતિવિય પરિસુદ્ધો યસો, રૂપકાયદસ્સનબ્યાવટજનનયનમનપ્પસાદજનનસમત્થા સબ્બાકારપરિપૂરા સબ્બઙ્ગપચ્ચઙ્ગસિરી, યં યં અનેન ઇચ્છિતં પત્થિતં અત્તહિતં પરહિતં વા, તસ્સ તસ્સ તથેવ અભિનિપ્ફન્નત્તા ઇચ્છિતત્થનિપ્ફત્તિસઞ્ઞિતો કામો, સબ્બલોકગરુભાવપ્પત્તિહેતુભૂતો સમ્માવાયામસઙ્ખાતો પયત્તો ચ અત્થિ, તસ્મા ઇમેહિ ભગેહિ યુત્તત્તાપિ ભગા અસ્સ સન્તીતિ ઇમિના અત્થેન ‘‘ભગવા’’તિ વુચ્ચતિ.

યસ્મા પન કુસલાદિભેદેહિ સબ્બધમ્મે, ખન્ધાયતનધાતુસચ્ચઇન્દ્રિયપટિચ્ચસમુપ્પાદાદીહિ વા કુસલાદિધમ્મે, પીળનસઙ્ખતસન્તાપવિપરિણામટ્ઠેન વા દુક્ખમરિયસચ્ચં, આયૂહનનિદાનસંયોગપલિબોધટ્ઠેન સમુદયં, નિસ્સરણવિવેકાસઙ્ખતઅમતટ્ઠેન નિરોધં, નિય્યાનિકહેતુદસ્સનાધિપતેય્યટ્ઠેન મગ્ગં વિભત્તવા, વિભજિત્વા વિવરિત્વા દેસિતવાતિ વુત્તં હોતિ, તસ્મા વિભત્તવાતિ વત્તબ્બે ‘‘ભગવા’’તિ વુચ્ચતિ.

યસ્મા ચ એસ દિબ્બબ્રહ્મઅરિયવિહારે કાયચિત્તઉપધિવિવેકે સુઞ્ઞતાપ્પણિહિતાનિમિત્તવિમોક્ખે અઞ્ઞે ચ લોકિયલોકુત્તરે ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મે ભજિ સેવિ બહુલમકાસિ, તસ્મા ભત્તવાતિ વત્તબ્બે ‘‘ભગવા’’તિ વુચ્ચતિ.

યસ્મા પન તીસુ ભવેસુ તણ્હાસઙ્ખાતં ગમનં અનેન વન્તં, તસ્મા ભવેસુ વન્તગમનોતિ વત્તબ્બે ભવસદ્દતો ભકારં ગમનસદ્દતો ગકારં વન્તસદ્દતો વકારઞ્ચ દીઘં કત્વા આદાય ‘‘ભગવા’’તિ વુચ્ચતિ, યથા લોકે ‘‘મેહનસ્સ ખસ્સ માલા’’તિ વત્તબ્બે ‘‘મેખલા’’તિ.

એત્તાવતા ચેત્થ એવં મે સુતન્તિ વચનેન યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં દેસેન્તો પચ્ચક્ખં કત્વા ભગવતો ધમ્મસરીરં પકાસેતિ, તેન ‘‘નયિદં અતીતસત્થુકં પાવચનં, અયં વો સત્થા’’તિ ભગવતો અદસ્સનેન ઉક્કણ્ઠિતજનં સમસ્સાસેતિ.

એકં સમયં ભગવાતિ વચનેન તસ્મિં સમયે ભગવતો અવિજ્જમાનભાવં દસ્સેન્તો રૂપકાયપરિનિબ્બાનં દસ્સેતિ. તેન ‘‘એવંવિધસ્સ ઇમસ્સ અરિયધમ્મસ્સ દેસેતા દસબલધરો વજિરસઙ્ઘાતકાયો સોપિ ભગવા પરિનિબ્બુતો, તત્થ કેનઞ્ઞેન જીવિતે આસા જનેતબ્બા’’તિ જીવિતમદમત્તં જનં સંવેજેતિ, સદ્ધમ્મે ચસ્સ ઉસ્સાહં જનેતિ.

એવન્તિ ચ ભણન્તો દેસનાસમ્પત્તિં નિદ્દિસતિ, મે સુતન્તિ સાવકસમ્પત્તિં, એકં સમયન્તિ કાલસમ્પત્તિં, ભગવાતિ દેસકસમ્પત્તિં.

સાવત્થિયં વિહરતીતિ એત્થ સાવત્થીતિ સવત્થસ્સ ઇસિનો નિવાસટ્ઠાનભૂતં નગરં, યથા કાકન્દી માકન્દીતિ, એવં ઇત્થિલિઙ્ગવસેન સાવત્થીતિ વુચ્ચતિ, એવં અક્ખરચિન્તકા. અટ્ઠકથાચરિયા પન ભણન્તિ ‘‘યંકિઞ્ચિ મનુસ્સાનં ઉપભોગપરિભોગં સબ્બમેત્થ અત્થી’’તિ સાવત્થી. સત્થસમાયોગે ચ ‘‘કિં ભણ્ડમત્થી’’તિ પુચ્છિતે ‘‘સબ્બમત્થી’’તિ વચનમુપાદાય સાવત્થી.

‘‘સબ્બદા સબ્બૂપકરણં, સાવત્થિયં સમોહિતં;

તસ્મા સબ્બમુપાદાય, સાવત્થીતિ પવુચ્ચતિ.

‘‘કોસલાનં પુરં રમ્મં, દસ્સનેય્યં મનોરમં;

દસહિ સદ્દેહિ અવિવિત્તં, અન્નપાનસમાયુતં.

‘‘વુડ્ઢિં વેપુલ્લતં પત્તં, ઇદ્ધં ફીતં મનોરમં;

આળકમન્દાવ દેવાનં, સાવત્થિપુરમુત્તમ’’ન્તિ. (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૪);

તસ્સં સાવત્થિયં. સમીપત્થે ભુમ્મવચનં.

વિહરતીતિ અવિસેસેન ઇરિયાપથદિબ્બબ્રહ્મઅરિયવિહારેસુ અઞ્ઞતરવિહારસમઙ્ગિપરિદીપનમેતં. ઇધ પન ઠાનગમનાસનસયનપ્પભેદેસુ ઇરિયાપથેસુ અઞ્ઞતરઇરિયાપથસમાયોગપરિદીપનં, તેન ઠિતોપિ ગચ્છન્તોપિ નિસિન્નોપિ સયાનોપિ ભગવા વિહરતિચ્ચેવ વેદિતબ્બો. સો હિ એકં ઇરિયાપથબાધનં અપરેન ઇરિયાપથેન વિચ્છિન્દિત્વા અપરિપતન્તં અત્તભાવં હરતિ પવત્તેતિ. તસ્મા વિહરતીતિ વુચ્ચતિ.

જેતવનેતિ એત્થ અત્તનો પચ્ચત્થિકજનં જિનાતીતિ જેતો, રઞ્ઞા વા અત્તનો પચ્ચત્થિકજને જિતે જાતોતિ જેતો, મઙ્ગલકમ્યતાય વા તસ્સ એવં નામમેવ કતન્તિપિ જેતો. વનયતીતિ વનં, અત્તસમ્પદાય સત્તાનં ભત્તિં કારેતિ, અત્તનિ સિનેહં ઉપ્પાદેતીતિ અત્થો. વનુતે ઇતિ વા વનં, નાનાવિધકુસુમગન્ધસમ્મોદમત્તકોકિલાદિવિહઙ્ગવિરુતેહિ મન્દમાલુતચલિતરુક્ખસાખાવિટપપુપ્ફફલપલ્લવપલાસેહિ ચ ‘‘એથ મં પરિભુઞ્જથા’’તિ પાણિનો યાચતિ વિયાતિ અત્થો. જેતસ્સ વનં જેતવનં. તઞ્હિ જેતેન રાજકુમારેન રોપિતં સંવડ્ઢિતં પરિપાલિતં, સો ચ તસ્સ સામી અહોસિ, તસ્મા જેતવનન્તિ વુચ્ચતિ. તસ્મિં જેતવને.

અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામેતિ એત્થ સુદત્તો નામ સો ગહપતિ માતાપિતૂહિ કતનામવસેન, સબ્બકામસમિદ્ધિતાય તુ વિગતમલમચ્છેરતાય કરુણાદિગુણસમઙ્ગિતાય ચ નિચ્ચકાલં અનાથાનં પિણ્ડં અદાસિ, તેન અનાથપિણ્ડિકોતિ સઙ્ખ્યં ગતો. આરમન્તિ એત્થ પાણિનો, વિસેસેન વા પબ્બજિતાતિ આરામો, તસ્સ પુપ્ફફલપલ્લવાદિસોભનતાય નાતિદૂરનાચ્ચાસન્નતાદિપઞ્ચવિધસેનાસનઙ્ગસમ્પત્તિયા ચ તતો તતો આગમ્મ રમન્તિ અભિરમન્તિ અનુક્કણ્ઠિતા હુત્વા નિવસન્તીતિ અત્થો. વુત્તપ્પકારાય વા સમ્પત્તિયા તત્થ તત્થ ગતેપિ અત્તનો અબ્ભન્તરંયેવ આનેત્વા રમેતીતિ આરામો. સો હિ અનાથપિણ્ડિકેન ગહપતિના જેતસ્સ રાજકુમારસ્સ હત્થતો અટ્ઠારસહિરઞ્ઞકોટિસન્થારેન કિણિત્વા અટ્ઠારસહિરઞ્ઞકોટીહિ સેનાસનં કારાપેત્વા અટ્ઠારસહિરઞ્ઞકોટીહિ વિહારમહં નિટ્ઠાપેત્વા એવં ચતુપઞ્ઞાસાય હિરઞ્ઞકોટિપરિચ્ચાગેન બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ નિય્યાતિતો, તસ્મા ‘‘અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામો’’તિ વુચ્ચતિ. તસ્મિં અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે.

એત્થ ચ ‘‘જેતવને’’તિ વચનં પુરિમસામિપરિકિત્તનં, ‘‘અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે’’તિ પચ્છિમસામિપરિકિત્તનં. કિમેતેસં પરિકિત્તને પયોજનન્તિ? વુચ્ચતે – અધિકારતો તાવ ‘‘કત્થ ભાસિત’’ન્તિ પુચ્છાનિયામકરણં અઞ્ઞેસં પુઞ્ઞકામાનં દિટ્ઠાનુગતિઆપજ્જને નિયોજનઞ્ચ. તત્થ હિ દ્વારકોટ્ઠકપાસાદમાપને ભૂમિવિક્કયલદ્ધા અટ્ઠારસ હિરઞ્ઞકોટિયો અનેકકોટિઅગ્ઘનકા રુક્ખા ચ જેતસ્સ પરિચ્ચાગો, ચતુપઞ્ઞાસ કોટિયો અનાથપિણ્ડિકસ્સ. યતો તેસં પરિકિત્તનેન ‘‘એવં પુઞ્ઞકામા પુઞ્ઞાનિ કરોન્તી’’તિ દસ્સેન્તો આયસ્મા આનન્દો અઞ્ઞેપિ પુઞ્ઞકામે તેસં દિટ્ઠાનુગતિઆપજ્જને નિયોજેતિ. એવમેત્થ પુઞ્ઞકામાનં દિટ્ઠાનુગતિઆપજ્જને નિયોજનં પયોજનન્તિ વેદિતબ્બં.

એત્થાહ – ‘‘યદિ તાવ ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ, ‘જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે’તિ ન વત્તબ્બં. અથ તત્થ વિહરતિ, ‘સાવત્થિય’ન્તિ ન વત્તબ્બં. ન હિ સક્કા ઉભયત્થ એકં સમયં વિહરિતુ’’ન્તિ. વુચ્ચતે – નનુ વુત્તમેતં ‘‘સમીપત્થે ભુમ્મવચન’’ન્તિ, યતો યથા ગઙ્ગાયમુનાદીનં સમીપે ગોયૂથાનિ ચરન્તાનિ ‘‘ગઙ્ગાય ચરન્તિ, યમુનાય ચરન્તી’’તિ વુચ્ચન્તિ, એવમિધાપિ યદિદં સાવત્થિયા સમીપે જેતવનં અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામો, તત્થ વિહરન્તો વુચ્ચતિ ‘‘સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે’’તિ વેદિતબ્બો. ગોચરગામનિદસ્સનત્થં હિસ્સ સાવત્થિવચનં, પબ્બજિતાનુરૂપનિવાસટ્ઠાનનિદસ્સનત્થં સેસવચનં.

તત્થ સાવત્થિકિત્તનેન ભગવતો ગહટ્ઠાનુગ્ગહકરણં દસ્સેતિ, જેતવનાદિકિત્તનેન પબ્બજિતાનુગ્ગહકરણં. તથા પુરિમેન પચ્ચયગ્ગહણતો અત્તકિલમથાનુયોગવિવજ્જનં, પચ્છિમેન વત્થુકામપ્પહાનતો કામસુખલ્લિકાનુયોગવજ્જનૂપાયદસ્સનં. પુરિમેન ચ ધમ્મદેસનાભિયોગં, પચ્છિમેન વિવેકાધિમુત્તિં. પુરિમેન કરુણાય ઉપગમનં, પચ્છિમેન ચ પઞ્ઞાય અપગમનં. પુરિમેન સત્તાનં હિતસુખનિપ્ફાદનાધિમુત્તિતં, પચ્છિમેન પરહિતસુખકરણે નિરુપલેપતં. પુરિમેન ધમ્મિકસુખાપરિચ્ચાગનિમિત્તં ફાસુવિહારં, પચ્છિમેન ઉત્તરિમનુસ્સધમ્માનુયોગનિમિત્તં. પુરિમેન મનુસ્સાનં ઉપકારબહુલતં, પચ્છિમેન દેવાનં. પુરિમેન લોકે જાતસ્સ લોકે સંવડ્ઢભાવં, પચ્છિમેન લોકેન અનુપલિત્તતન્તિ એવમાદિ.

અથાતિ અવિચ્છેદત્થે, ખોતિ અધિકારન્તરનિદસ્સનત્થે નિપાતો. તેન અવિચ્છિન્નેયેવ તત્થ ભગવતો વિહારે ઇદમધિકારન્તરં ઉદપાદીતિ દસ્સેતિ. કિં તન્તિ? અઞ્ઞતરા દેવતાતિઆદિ. તત્થ અઞ્ઞતરાતિ અનિયમિતનિદ્દેસો. સા હિ નામગોત્તતો અપાકટા, તસ્મા ‘‘અઞ્ઞતરા’’તિ વુત્તા. દેવો એવ દેવતા, ઇત્થિપુરિસસાધારણમેતં. ઇધ પન પુરિસો એવ, સો દેવપુત્તો કિન્તુ, સાધારણનામવસેન દેવતાતિ વુત્તો.

અભિક્કન્તાય રત્તિયાતિ એત્થ અભિક્કન્તસદ્દો ખયસુન્દરાભિરૂપઅબ્ભનુમોદનાદીસુ દિસ્સતિ. તત્થ ‘‘અભિક્કન્તા, ભન્તે, રત્તિ, નિક્ખન્તો પઠમો યામો, ચિરનિસિન્નો ભિક્ખુસઙ્ઘો, ઉદ્દિસતુ, ભન્તે, ભગવા ભિક્ખૂનં પાતિમોક્ખ’’ન્તિ એવમાદીસુ (ચૂળવ. ૩૮૩; અ. નિ. ૮.૨૦) ખયે દિસ્સતિ. ‘‘અયં ઇમેસં ચતુન્નં પુગ્ગલાનં અભિક્કન્તતરો ચ પણીતતરો ચા’’તિ એવમાદીસુ (અ. નિ. ૪.૧૦૦) સુન્દરે.

‘‘કો મે વન્દતિ પાદાનિ, ઇદ્ધિયા યસસા જલં;

અભિક્કન્તેન વણ્ણેન, સબ્બા ઓભાસયં દિસા’’તિ. (વિ. વ. ૮૫૭); –

એવમાદીસુ અભિરૂપે. ‘‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ, અભિક્કન્તં, ભો ગોતમા’’તિ એવમાદીસુ (અ. નિ. ૨.૧૬; પારા. ૧૫) અબ્ભનુમોદને. ઇધ પન ખયે. તેન અભિક્કન્તાય રત્તિયાતિ પરિક્ખીણાય રત્તિયાતિ વુત્તં હોતિ.

અભિક્કન્તવણ્ણાતિ એત્થ અભિક્કન્તસદ્દો અભિરૂપે, વણ્ણસદ્દો પન છવિથુતિકુલવગ્ગકારણસણ્ઠાનપમાણરૂપાયતનાદીસુ દિસ્સતિ. તત્થ ‘‘સુવણ્ણવણ્ણોસિ ભગવા’’તિ એવમાદીસુ (મ. નિ. ૨.૩૯૯; સુ. નિ. ૫૫૩) છવિયં. ‘‘કદા સઞ્ઞૂળ્હા પન તે ગહપતિ ઇમે સમણસ્સ ગોતમસ્સ વણ્ણા’’તિ એવમાદીસુ (મ. નિ. ૨.૭૭) થુતિયં. ‘‘ચત્તારોમે, ભો ગોતમ, વણ્ણા’’તિ એવમાદીસુ (દી. નિ. ૩.૧૧૫) કુલવગ્ગે. ‘‘અથ કેન નુ વણ્ણેન, ગન્ધથેનોતિ વુચ્ચતી’’તિ એવમાદીસુ (સં. નિ. ૧.૨૩૪) કારણે. ‘‘મહન્તં હત્થિરાજવણ્ણં અભિનિમ્મિનિત્વા’’તિ એવમાદીસુ (સં. નિ. ૧.૧૩૮) સણ્ઠાને. ‘‘તયો પત્તસ્સ વણ્ણા’’તિ એવમાદીસુ પમાણે. ‘‘વણ્ણો ગન્ધો રસો ઓજા’’તિ એવમાદીસુ રૂપાયતને. સો ઇધ છવિયં દટ્ઠબ્બો. તેન અભિક્કન્તવણ્ણાતિ અભિરૂપચ્છવીતિ વુત્તં હોતિ.

કેવલકપ્પન્તિ એત્થ કેવલસદ્દો અનવસેસયેભુય્યઅબ્યામિસ્સાનતિરેકદળ્હત્થવિસંયોગાદિઅનેકત્થો. તથા હિસ્સ ‘‘કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિય’’ન્તિ એવમાદીસુ (પારા. ૧) અનવસેસતા અત્થો. ‘‘કેવલકપ્પા ચ અઙ્ગમાગધા પહૂતં ખાદનીયં ભોજનીયં આદાય ઉપસઙ્કમિસ્સન્તી’’તિ એવમાદીસુ (મહાવ. ૪૩) યેભુય્યતા. ‘‘કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતી’’તિ એવમાદીસુ (વિભ. ૨૨૫) અબ્યામિસ્સતા. ‘‘કેવલં સદ્ધામત્તકં નૂન અયમાયસ્મા’’તિ એવમાદીસુ (મહાવ. ૨૪૪) અનતિરેકતા. ‘‘આયસ્મતો, ભન્તે, અનુરુદ્ધસ્સ બાહિયો નામ સદ્ધિવિહારિકો કેવલકપ્પં સઙ્ઘભેદાય ઠિતો’’તિ એવમાદીસુ (અ. નિ. ૪.૨૪૩) દળ્હત્થતા. ‘‘કેવલી વુસિતવા ઉત્તમપુરિસોતિ વુચ્ચતી’’તિ એવમાદીસુ (સં. નિ. ૩.૫૭) વિસંયોગો. ઇધ પનસ્સ અનવસેસત્તમત્થો અધિપ્પેતો.

કપ્પસદ્દો પનાયં અભિસદ્દહનવોહારકાલપઞ્ઞત્તિછેદનવિકપ્પલેસસમન્તભાવાદિઅનેકત્થો. તથા હિસ્સ ‘‘ઓકપ્પનીયમેતં ભોતો ગોતમસ્સ, યથા તં અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સા’’તિ એવમાદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૮૭) અભિસદ્દહનમત્થો. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પઞ્ચહિ સમણકપ્પેહિ ફલં પરિભુઞ્જિતુ’’ન્તિ એવમાદીસુ (ચૂળવ. ૨૫૦) વોહારો. ‘‘યેન સુદં નિચ્ચકપ્પં વિહરામી’’તિ એવમાદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૮૭) કાલો. ‘‘ઇચ્ચાયસ્મા કપ્પો’’તિ એવમાદીસુ (સુ. નિ. ૧૦૯૮; ચૂળનિ. કપ્પમાણવપુચ્છા ૧૧૭, કપ્પમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૬૧) પઞ્ઞત્તિ. ‘‘અલઙ્કતો કપ્પિતકેસમસ્સૂ’’તિ એવમાદીસુ (જા. ૨.૨૨.૧૩૬૮) છેદનં. ‘‘કપ્પતિ દ્વઙ્ગુલકપ્પો’’તિ એવમાદીસુ (ચૂળવ. ૪૪૬) વિકપ્પો. ‘‘અત્થિ કપ્પો નિપજ્જિતુ’’ન્તિ એવમાદીસુ (અ. નિ. ૮.૮૦) લેસો. ‘‘કેવલકપ્પં વેળુવનં ઓભાસેત્વા’’તિ એવમાદીસુ (સં. નિ. ૧.૯૪) સમન્તભાવો. ઇધ પનસ્સ સમન્તભાવો અત્થો અધિપ્પેતો. યતો કેવલકપ્પં જેતવનન્તિ એત્થ અનવસેસં સમન્તતો જેતવનન્તિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો.

ઓભાસેત્વાતિ આભાય ફરિત્વા, ચન્દિમા વિય સૂરિયો વિય ચ એકોભાસં એકપજ્જોતં કરિત્વાતિ અત્થો.

યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમીતિ ભુમ્મત્થે કરણવચનં. યતો યત્થ ભગવા, તત્થ ઉપસઙ્કમીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. યેન વા કારણેન ભગવા દેવમનુસ્સેહિ ઉપસઙ્કમિતબ્બો, તેનેવ કારણેન ઉપસઙ્કમીતિ એવમ્પેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. કેન ચ કારણેન ભગવા ઉપસઙ્કમિતબ્બો? નાનપ્પકારગુણવિસેસાધિગમાધિપ્પાયેન, સાદુરસફલૂપભોગાધિપ્પાયેન દિજગણેહિ નિચ્ચફલિતમહારુક્ખો વિય. ઉપસઙ્કમીતિ ચ ગતાતિ વુત્તં હોતિ. ઉપસઙ્કમિત્વાતિ ઉપસઙ્કમનપરિયોસાનદીપનં. અથ વા એવં ગતા તતો આસન્નતરં ઠાનં ભગવતો સમીપસઙ્ખાતં ગન્ત્વાતિ વુત્તં હોતિ. ભગવન્તં અભિવાદેત્વાતિ ભગવન્તં વન્દિત્વા પણમિત્વા નમસ્સિત્વા.

એકમન્તન્તિ ભાવનપુંસકનિદ્દેસો એકોકાસં એકપસ્સન્તિ વુત્તં હોતિ. ભુમ્મત્થે વા ઉપયોગવચનં. અટ્ઠાસીતિ નિસજ્જાદિપટિક્ખેપો, ઠાનં કપ્પેસિ, ઠિતા અહોસીતિ અત્થો.

કથં ઠિતા પન સા એકમન્તં ઠિતા અહૂતિ?

‘‘ન પચ્છતો ન પુરતો, નાપિ આસન્નદૂરતો;

ન કચ્છે નોપિ પટિવાતે, ન ચાપિ ઓણતુણ્ણતે;

ઇમે દોસે વિવજ્જેત્વા, એકમન્તં ઠિતા અહૂ’’તિ.

કસ્મા પનાયં અટ્ઠાસિ એવ, ન નિસીદીતિ? લહું નિવત્તિતુકામતાય. દેવતાયો હિ કઞ્ચિદેવ અત્થવસં પટિચ્ચ સુચિપુરિસો વિય વચ્ચટ્ઠાનં મનુસ્સલોકં આગચ્છન્તિ. પકતિયા પન તાસં યોજનસતતો પભુતિ મનુસ્સલોકો દુગ્ગન્ધતાય પટિકૂલો હોતિ, ન એત્થ અભિરમન્તિ, તેન સા આગતકિચ્ચં કત્વા લહું નિવત્તિતુકામતાય ન નિસીદિ. યસ્સ ચ ગમનાદિઇરિયાપથપરિસ્સમસ્સ વિનોદનત્થં નિસીદન્તિ, સો દેવાનં પરિસ્સમો નત્થિ, તસ્માપિ ન નિસીદિ. યે ચ મહાસાવકા ભગવન્તં પરિવારેત્વા ઠિતા, તે પતિમાનેતિ, તસ્માપિ ન નિસીદિ. અપિચ ભગવતિ ગારવેનેવ ન નિસીદિ. દેવતાનઞ્હિ નિસીદિતુકામાનં આસનં નિબ્બત્તતિ, તં અનિચ્છમાના નિસજ્જાય ચિત્તમ્પિ અકત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ.

એકમન્તં ઠિતા ખો સા દેવતાતિ એવં ઇમેહિ કારણેહિ એકમન્તં ઠિતા ખો સા દેવતા. ભગવન્તં ગાથાય અજ્ઝભાસીતિ ભગવન્તં અક્ખરપદનિયમિતગન્થિતેન વચનેન અભાસીતિ અત્થો. કથં? બહૂ દેવા મનુસ્સા ચ…પે… બ્રૂહિ મઙ્ગલમુત્તમન્તિ.

મઙ્ગલપઞ્હસમુટ્ઠાનકથા

તત્થ યસ્મા ‘‘એવમિચ્ચાદિપાઠસ્સ, અત્થં નાનપ્પકારતો. વણ્ણયન્તો સમુટ્ઠાનં, વત્વા’’તિ માતિકા ઠપિતા, તસ્સ ચ સમુટ્ઠાનસ્સ અયં વત્તબ્બતાય ઓકાસો, તસ્મા મઙ્ગલપઞ્હસમુટ્ઠાનં તાવ વત્વા પચ્છા ઇમેસં ગાથાપદાનમત્થં વણ્ણયિસ્સામિ. કિઞ્ચ મઙ્ગલપઞ્હસમુટ્ઠાનં? જમ્બુદીપે કિર તત્થ તત્થ નગરદ્વારસન્થાગારસભાદીસુ મહાજનો સન્નિપતિત્વા હિરઞ્ઞસુવણ્ણં દત્વા નાનપ્પકારં સીતાહરણાદિકથં કથાપેતિ, એકેકા કથા ચતુમાસચ્ચયેન નિટ્ઠાતિ. તત્થ એકદિવસં મઙ્ગલકથા સમુટ્ઠાસિ ‘‘કિં નુ ખો મઙ્ગલં, કિં દિટ્ઠં મઙ્ગલં, સુતં મઙ્ગલં, મુતં મઙ્ગલં, કો મઙ્ગલં જાનાતી’’તિ.

અથ દિટ્ઠમઙ્ગલિકો નામેકો પુરિસો આહ ‘‘અહં મઙ્ગલં જાનામિ, દિટ્ઠં લોકે મઙ્ગલં દિટ્ઠં નામ અભિમઙ્ગલસમ્મતં રૂપં. સેય્યથિદં – ઇધેકચ્ચો કાલસ્સેવ વુટ્ઠાય ચાતકસકુણં વા પસ્સતિ, બેલુવલટ્ઠિં વા ગબ્ભિનિં વા કુમારકે વા અલઙ્કતપટિયત્તે પુણ્ણઘટે વા અલ્લરોહિતમચ્છં વા આજઞ્ઞં વા આજઞ્ઞરથં વા ઉસભં વા ગાવિં વા કપિલં વા, યં વા પનઞ્ઞમ્પિ કિઞ્ચિ એવરૂપં અભિમઙ્ગલસમ્મતં રૂપં પસ્સતિ, ઇદં વુચ્ચતિ દિટ્ઠમઙ્ગલ’’ન્તિ. તસ્સ વચનં એકચ્ચે અગ્ગહેસું, એકચ્ચે ન અગ્ગહેસું. યે ન અગ્ગહેસું, તે તેન સહ વિવદિંસુ.

અથ સુતમઙ્ગલિકો નામ એકો પુરિસો આહ – ‘‘ચક્ખુનામેતં, ભો, સુચિમ્પિ પસ્સતિ અસુચિમ્પિ, તથા સુન્દરમ્પિ, અસુન્દરમ્પિ, મનાપમ્પિ, અમનાપમ્પિ. યદિ તેન દિટ્ઠં મઙ્ગલં સિયા, સબ્બમ્પિ મઙ્ગલં સિયા. તસ્મા ન દિટ્ઠં મઙ્ગલં, અપિચ ખો પન સુતં મઙ્ગલં. સુતં નામ અભિમઙ્ગલસમ્મતો સદ્દો. સેય્યથિદં? ઇધેકચ્ચો કાલસ્સેવ વુટ્ઠાય વડ્ઢાતિ વા વડ્ઢમાનાતિ વા પુણ્ણાતિ વા ફુસ્સાતિ વા સુમનાતિ વા સિરીતિ વા સિરિવડ્ઢાતિ વા અજ્જ સુનક્ખત્તં સુમુહુત્તં સુદિવસં સુમઙ્ગલન્તિ એવરૂપં વા યંકિઞ્ચિ અભિમઙ્ગલસમ્મતં સદ્દં સુણાતિ, ઇદં વુચ્ચતિ સુતમઙ્ગલ’’ન્તિ. તસ્સાપિ વચનં એકચ્ચે અગ્ગહેસું, એકચ્ચે ન અગ્ગહેસું. યે ન અગ્ગહેસું, તે તેન સહ વિવદિંસુ.

અથ મુતમઙ્ગલિકો નામેકો પુરિસો આહ ‘‘સોતમ્પિ હિ નામેતં, ભો, સાધુમ્પિ અસાધુમ્પિ મનાપમ્પિ અમનાપમ્પિ સદ્દં સુણાતિ. યદિ તેન સુતં મઙ્ગલં સિયા, સબ્બમ્પિ મઙ્ગલં સિયા. તસ્મા ન સુતં મઙ્ગલં, અપિચ ખો પન મુતં મઙ્ગલં. મુતં નામ અભિમઙ્ગલસમ્મતં ગન્ધરસફોટ્ઠબ્બં. સેય્યથિદં – ઇધેકચ્ચો કાલસ્સેવ વુટ્ઠાય પદુમગન્ધાદિપુપ્ફગન્ધં વા ઘાયતિ, ફુસ્સદન્તકટ્ઠં વા ખાદતિ, પથવિં વા આમસતિ, હરિતસસ્સં વા અલ્લગોમયં વા કચ્છપં વા તિલં વા પુપ્ફં વા ફલં વા આમસતિ, ફુસ્સમત્તિકાય વા સમ્મા લિમ્પતિ, ફુસ્સસાટકં વા નિવાસેતિ, ફુસ્સવેઠનં વા ધારેતિ. યં વા પનઞ્ઞમ્પિ કિઞ્ચિ એવરૂપં અભિમઙ્ગલસમ્મતં ગન્ધં વા ઘાયતિ, રસં વા સાયતિ, ફોટ્ઠબ્બં વા ફુસતિ, ઇદં વુચ્ચતિ મુતમઙ્ગલ’’ન્તિ. તસ્સાપિ વચનં એકચ્ચે અગ્ગહેસું, એકચ્ચે ન અગ્ગહેસું.

તત્થ ન દિટ્ઠમઙ્ગલિકો સુતમુતમઙ્ગલિકે અસક્ખિ ઞાપેતું, ન તેસં અઞ્ઞતરો ઇતરે દ્વે. તેસુ ચ મનુસ્સેસુ યે દિટ્ઠમઙ્ગલિકસ્સ વચનં ગણ્હિંસુ, તે ‘‘દિટ્ઠંયેવ મઙ્ગલ’’ન્તિ ગતા. યે સુતમુતમઙ્ગલિકાનં, તે ‘‘સુતંયેવ મુતંયેવ મઙ્ગલ’’ન્તિ ગતા. એવમયં મઙ્ગલકથા સકલજમ્બુદીપે પાકટા જાતા.

અથ સકલજમ્બુદીપે મનુસ્સા ગુમ્બગુમ્બા હુત્વા ‘‘કિં નુ ખો મઙ્ગલ’’ન્તિ મઙ્ગલાનિ ચિન્તયિંસુ. તેસં મનુસ્સાનં આરક્ખદેવતા તં કથં સુત્વા તથેવ મઙ્ગલાનિ ચિન્તયિંસુ. તાસં દેવતાનં ભુમ્મદેવતા મિત્તા હોન્તિ, અથ તતો સુત્વા ભુમ્મદેવતાપિ તથેવ મઙ્ગલાનિ ચિન્તયિંસુ, તાસં દેવતાનં આકાસટ્ઠદેવતા મિત્તા હોન્તિ, આકાસટ્ઠદેવતાનં ચતુમહારાજિકા દેવતા મિત્તા હોન્તિ, એતેનુપાયેન યાવ સુદસ્સીદેવતાનં અકનિટ્ઠદેવતા મિત્તા હોન્તિ, અથ તતો સુત્વા અકનિટ્ઠદેવતાપિ તથેવ ગુમ્બગુમ્બા હુત્વા મઙ્ગલાનિ ચિન્તયિંસુ. એવં યાવ દસસહસ્સચક્કવાળેસુ સબ્બત્થ મઙ્ગલચિન્તા ઉદપાદિ. ઉપ્પન્ના ચ ‘‘ઇદં મઙ્ગલં ઇદં મઙ્ગલ’’ન્તિ વિનિચ્છયમાનાપિ અપ્પત્તા એવ વિનિચ્છયં દ્વાદસ વસ્સાનિ અટ્ઠાસિ. સબ્બે મનુસ્સા ચ દેવા ચ બ્રહ્માનો ચ ઠપેત્વા અરિયસાવકે દિટ્ઠસુતમુતવસેન તિધા ભિન્ના. એકોપિ ‘‘ઇદમેવ મઙ્ગલ’’ન્તિ યથાભુચ્ચતો નિટ્ઠઙ્ગતો નાહોસિ, મઙ્ગલકોલાહલં લોકે ઉપ્પજ્જિ.

કોલાહલં નામ પઞ્ચવિધં કપ્પકોલાહલં, ચક્કવત્તિકોલાહલં, બુદ્ધકોલાહલં, મઙ્ગલકોલાહલં, મોનેય્યકોલાહલન્તિ. તત્થ કામાવચરદેવા મુત્તસિરા વિકિણ્ણકેસા રુદમ્મુખા અસ્સૂનિ હત્થેહિ પુઞ્છમાના રત્તવત્થનિવત્થા અતિવિય વિરૂપવેસધારિનો હુત્વા ‘‘વસ્સસતસહસ્સચ્ચયેન કપ્પુટ્ઠાનં હોહિતિ, અયં લોકો વિનસ્સિસ્સતિ, મહાસમુદ્દો સુસ્સિસ્સતિ, અયઞ્ચ મહાપથવી સિનેરુ ચ પબ્બતરાજા ઉડ્ઢય્હિસ્સતિ વિનસ્સિસ્સતિ, યાવ બ્રહ્મલોકા લોકવિનાસો ભવિસ્સતિ, મેત્તં મારિસા ભાવેથ, કરુણં મુદિતં ઉપેક્ખં મારિસા ભાવેથ, માતરં ઉપટ્ઠહથ, પિતરં ઉપટ્ઠહથ, કુલે જેટ્ઠાપચાયિનો હોથ, જાગરથ મા પમાદત્થા’’તિ મનુસ્સપથે વિચરિત્વા આરોચેન્તિ. ઇદં કપ્પકોલાહલં નામ.

કામાવચરદેવાયેવ ‘‘વસ્સસતસ્સચ્ચયેન ચક્કવત્તિરાજા લોકે ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ મનુસ્સપથે વિચરિત્વા આરોચેન્તિ. ઇદં ચક્કવત્તિકોલાહલં નામ. સુદ્ધાવાસા પન દેવા બ્રહ્માભરણેન અલઙ્કરિત્વા બ્રહ્મવેઠનં સીસે કત્વા પીતિસોમનસ્સજાતા બુદ્ધગુણવાદિનો ‘‘વસ્સસહસ્સચ્ચયેન બુદ્ધો લોકે ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ મનુસ્સપથે વિચરિત્વા આરોચેન્તિ. ઇદં બુદ્ધકોલાહલં નામ. સુદ્ધાવાસા એવ દેવા દેવમનુસ્સાનં ચિત્તં ઞત્વા ‘‘દ્વાદસન્નં વસ્સાનં અચ્ચયેન સમ્માસમ્બુદ્ધો મઙ્ગલં કથેસ્સતી’’તિ મનુસ્સપથે વિચરિત્વા આરોચેન્તિ. ઇદં મઙ્ગલકોલાહલં નામ. સુદ્ધાવાસા એવ દેવા ‘‘સત્તન્નં વસ્સાનં અચ્ચયેન અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ ભગવતા સદ્ધિં સમાગમ્મ મોનેય્યપ્પટિપદં પુચ્છિસ્સતી’’તિ મનુસ્સપથે વિચરિત્વા આરોચેન્તિ. ઇદં મોનેય્યકોલાહલં નામ. ઇમેસુ પઞ્ચસુ કોલાહલેસુ દેવમનુસ્સાનં ઇદં મઙ્ગલકોલાહલં લોકે ઉપ્પજ્જિ.