૧૨. સમ્પન્નસીલસુત્તવણ્ણના

૧૧૧. દ્વાદસમે સમ્પન્નસીલાતિ એત્થ તિવિધં સમ્પન્નં પરિપુણ્ણસમઙ્ગીમધુરવસેન. તેસુ –

‘‘સમ્પન્નં સાલિકેદારં, સુવા ભુઞ્જન્તિ કોસિય;

પટિવેદેમિ તે બ્રહ્મે, ન ને વારેતુમુસ્સહે’’તિ. (જા. ૧.૧૪.૧) –

એત્થ પરિપુણ્ણત્થો સમ્પન્નસદ્દો. ‘‘ઇમિના પાતિમોક્ખસંવરેન ઉપેતો હોતિ સમુપેતો ઉપગતો સમુપગતો સમ્પન્નો સમન્નાગતો’’તિ (વિભ. ૫૧૧) એત્થ સમઙ્ગિભાવત્થો સમ્પન્નસદ્દો. ‘‘ઇમિસ્સા, ભન્તે, મહાપથવિયા હેટ્ઠિમતલં સમ્પન્નં – સેય્યથાપિ ખુદ્દમધું અનીલકં, એવમસ્સાદ’’ન્તિ (પારા. ૧૭) એત્થ મધુરત્થો સમ્પન્નસદ્દો. ઇધ પન પરિપુણ્ણત્થેપિ સમઙ્ગિભાવેપિ વટ્ટતિ, તસ્મા સમ્પન્નસીલાતિ પરિપુણ્ણસીલા હુત્વાતિપિ, સીલસમઙ્ગિનો હુત્વાતિપિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

તત્થ ‘‘પરિપુણ્ણસીલા’’તિ ઇમિના અત્થેન ખેત્તદોસવિગમેન ખેત્તપારિપૂરિ વિય પરિપુણ્ણં નામ હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘ખેત્તદોસવિગમેન ખેત્તપારિપૂરિ વિય સીલદોસવિગમેન સીલપારિપૂરિ વુત્તા’’તિ. ‘‘સીલસમઙ્ગિનો’’તિ ઇમિના પન અત્થેન સીલેન સમઙ્ગીભૂતા સમોધાનગતા સમન્નાગતા હુત્વા વિહરથાતિ વુત્તં હોતિ. તત્થ દ્વીહિ કારણેહિ સમ્પન્નસીલતા હોતિ સીલવિપત્તિયા આદીનવદસ્સનેન, સીલસમ્પત્તિયા આનિસંસદસ્સનેન ચ. તદુભયમ્પિ વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૦-૨૧) વુત્તનયેન વેદિતબ્બં. તત્થ ‘‘સમ્પન્નસીલા’’તિ એત્તાવતા કિર ભગવા ચતુપારિસુદ્ધિસીલં ઉદ્દિસિત્વા ‘‘પાતિમોક્ખસંવરસંવુતા’’તિ ઇમિના જેટ્ઠકસીલં દસ્સેતીતિઆદિના એત્થ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તમેવ. કિમસ્સ ઉત્તરિ કરણીયન્તિ એવં સમ્પન્નસીલાનં વિહરતં તુમ્હાકં કિન્તિ સિયા ઉત્તરિ કાતબ્બં, પટિપજ્જિતબ્બન્તિ ચેતિ અત્થો.

એવં ‘‘સમ્પન્નસીલા, ભિક્ખવે, વિહરથા’’તિઆદિના સમ્પાદનૂપાયેન સદ્ધિં સીલસમ્પદાય ભિક્ખૂ નિયોજેન્તો અનેકપુગ્ગલાધિટ્ઠાનં કત્વા દેસનં આરભિત્વા ઇદાનિ યસ્મા એકપુગ્ગલાધિટ્ઠાનવસેન પવત્તિતાપિ ભગવતો દેસના અનેકપુગ્ગલાધિટ્ઠાનાવ હોતિ સબ્બસાધારણત્તા, તસ્મા તં એકપુગ્ગલાધિટ્ઠાનવસેન દસ્સેન્તો ‘‘ચરતો ચેપિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો’’તિઆદિમાહ.

તત્થ અભિજ્ઝાયતિ એતાયાતિ અભિજ્ઝા, પરભણ્ડાભિજ્ઝાયનલક્ખણસ્સ લોભસ્સેતં અધિવચનં. બ્યાપજ્જતિ પૂતિભવતિ ચિત્તં એતેનાતિ બ્યાપાદો, ‘‘અનત્થં મે અચરી’’તિઆદિનયપ્પવત્તસ્સ એકૂનવીસતિઆઘાતવત્થુવિસયસ્સ દોસસ્સેતં અધિવચનં. ઉભિન્નમ્પિ ‘‘તત્થ કતમો કામચ્છન્દો? યો કામેસુ કામચ્છન્દો કામસ્નેહો કામપિપાસા કામપરિળાહો કામમુચ્છા કામજ્ઝોસાન’’ન્તિ (ધ. સ. ૧૧૫૯), તથા ‘‘લોભો લુબ્ભના લુબ્ભિતત્તં સારાગો સારજ્જના સારજ્જિતત્તં અભિજ્ઝા લોભો અકુસલમૂલ’’ન્તિઆદિના (ધ. સ. ૩૯૧), ‘‘દોસો દુસ્સના દુસ્સિતત્તં બ્યાપત્તિ બ્યાપજ્જના બ્યાપજ્જિતત્તં વિરોધો પટિવિરોધો ચણ્ડિક્કં અસુરોપો અનત્તમનતા ચિત્તસ્સા’’તિઆદિના (ધ. સ. ૪૧૮, ૧૨૩૭) ચ વિત્થારો વેદિતબ્બો. વિગતો હોતીતિ અયઞ્ચ અભિજ્ઝા, અયઞ્ચ બ્યાપાદો વિગતો હોતિ અપગતો, પહીનો હોતીતિ અત્થો. એત્તાવતા કામચ્છન્દનીવરણસ્સ ચ બ્યાપાદનીવરણસ્સ ચ પહાનં દસ્સિતં હોતિ.

થિનમિદ્ધન્તિ થિનઞ્ચેવ મિદ્ધઞ્ચ. તેસુ ચિત્તસ્સ અકમ્મઞ્ઞતા થિનં, આલસિયસ્સેતં અધિવચનં, વેદનાદીનં તિણ્ણં ખન્ધાનં અકમ્મઞ્ઞતા મિદ્ધં, પચલાયિકભાવસ્સેતં અધિવચનં. ઉભિન્નમ્પિ ‘‘તત્થ કતમં થિનં? યા ચિત્તસ્સ અકલ્લતા અકમ્મઞ્ઞતા ઓલીયના સલ્લીયના. તત્થ કતમં મિદ્ધં? યા કાયસ્સ અકલ્લતા અકમ્મઞ્ઞતા ઓનાહો પરિયોનાહો’’તિઆદિના (ધ. સ. ૧૧૬૨-૧૧૬૩) નયેન વિત્થારો વેદિતબ્બો.

ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચન્તિ ઉદ્ધચ્ચઞ્ચેવ કુક્કુચ્ચઞ્ચ. તત્થ ઉદ્ધચ્ચં નામ ચિત્તસ્સ ઉદ્ધતાકારો, કુક્કુચ્ચં નામ અકતકલ્યાણસ્સ કતપાપસ્સ તપ્પચ્ચયા વિપ્પટિસારો. ઉભિન્નમ્પિ ‘‘તત્થ કતમં ઉદ્ધચ્ચં? યં ચિત્તસ્સ ઉદ્ધચ્ચં અવૂપસમો ચેતસો વિક્ખેપો ભન્તત્તં ચિત્તસ્સા’’તિઆદિના (ધ. સ. ૧૧૬૫) વિત્થારો. ‘‘અકતં વત મે કલ્યાણં, અકતં કુસલં, અકતં ભીરુત્તાનં; કતં પાપં, કતં લુદ્દં, કતં કિબ્બિસ’’ન્તિઆદિના (મ. નિ. ૩.૨૪૮; નેત્તિ. ૧૨૦) પવત્તિઆકારો વેદિતબ્બો.

વિચિકિચ્છાતિ બુદ્ધાદીસુ સંસયો. તસ્સા ‘‘સત્થરિ કઙ્ખતિ વિચિકિચ્છતિ, નાધિમુચ્ચતિ ન સમ્પસીદતી’’તિઆદિના (વિભ. ૯૧૫), ‘‘તત્થ કતમા વિચિકિચ્છા? યા કઙ્ખા કઙ્ખાયના કઙ્ખાયિતત્તં વિમતિ વિચિકિચ્છા દ્વેળ્હકં દ્વેધાપથો સંસયો અનેકંસગ્ગાહો આસપ્પના પરિસપ્પના અપરિયોગાહના છમ્ભિતત્તં ચિત્તસ્સ મનોવિલેખો’’તિઆદિના (ધ. સ. ૧૦૦૮) ચ નયેન વિત્થારો વેદિતબ્બો.

એત્થ ચ અભિજ્ઝાબ્યાપાદાદીનં વિગમવસેન ચ પહાનવસેન ચ તેસં વિક્ખમ્ભનમેવ વેદિતબ્બં. યં સન્ધાય વુત્તં –

‘‘સો અભિજ્ઝં લોકે પહાય વિગતાભિજ્ઝેન ચેતસા વિહરતિ, અભિજ્ઝાય ચિત્તં પરિસોધેતિ. બ્યાપાદપદોસં પહાય અબ્યાપન્નચિત્તો વિહરતિ, બ્યાપાદપદોસા ચિત્તં પરિસોધેતિ. થિનમિદ્ધં પહાય વિગતથિનમિદ્ધો વિહરતિ આલોકસઞ્ઞી સતો સમ્પજાનો, થિનમિદ્ધા ચિત્તં પરિસોધેતિ. ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં પહાય અનુદ્ધતો વિહરતિ અજ્ઝત્તં ઉપસન્તચિત્તો ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચા ચિત્તં પરિસોધેતિ. વિચિકિચ્છં પહાય તિણ્ણવિચિકિચ્છો વિહરતિ અકથંકથી કુસલેસુ ધમ્મેસુ, વિચિકિચ્છાય ચિત્તં પરિસોધેતી’’તિ (વિભ. ૫૦૮).

તત્થ યથા નીવરણાનં પહાનં હોતિ, તં વેદિતબ્બં. કથઞ્ચ નેસં પહાનં હોતિ? કામચ્છન્દસ્સ તાવ અસુભનિમિત્તે યોનિસોમનસિકારેન પહાનં હોતિ, સુભનિમિત્તે અયોનિસોમનસિકારેનસ્સ ઉપ્પત્તિ. તેનાહ ભગવા –

‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, સુભનિમિત્તં. તત્થ અયોનિસોમનસિકારબહુલીકારો અયમાહારો અનુપ્પન્નસ્સ વા કામચ્છન્દસ્સ ઉપ્પાદાય, ઉપ્પન્નસ્સ વા કામચ્છન્દસ્સ ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાયા’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૩૨).

એવં સુભનિમિત્તે અયોનિસોમનસિકારેન ઉપ્પજ્જન્તસ્સ કામચ્છન્દસ્સ તપ્પટિપક્ખતો અસુભનિમિત્તે યોનિસોમનસિકારેન પહાનં હોતિ. તત્થ અસુભનિમિત્તં નામ અસુભમ્પિ અસુભારમ્મણમ્પિ, યોનિસોમનસિકારો નામ ઉપાયમનસિકારો, પથમનસિકારો, અનિચ્ચે અનિચ્ચન્તિ વા, દુક્ખે દુક્ખન્તિ વા, અનત્તનિ અનત્તાતિ વા, અસુભે અસુભન્તિ વા મનસિકારો. તં તત્થ બહુલં પવત્તયતો કામચ્છન્દો પહીયતિ. તેનાહ ભગવા –

‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, અસુભનિમિત્તં. તત્થ યોનિસોમનસિકારબહુલીકારો – અયમાહારો અનુપ્પન્નસ્સ વા કામચ્છન્દસ્સ અનુપ્પાદાય, ઉપ્પન્નસ્સ વા કામચ્છન્દસ્સ પહાનાયા’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૩૨).

અપિચ છ ધમ્મા કામચ્છન્દસ્સ પહાનાય સંવત્તન્તિ – અસુભનિમિત્તસ્સ ઉગ્ગહો, અસુભભાવનાનુયોગો, ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારતા, ભોજને મત્તઞ્ઞુતા, કલ્યાણમિત્તતા, સપ્પાયકથાતિ. દસવિધઞ્હિ અસુભનિમિત્તં ઉગ્ગણ્હન્તસ્સપિ કામચ્છન્દો પહીયતિ, ભાવેન્તસ્સપિ, ઇન્દ્રિયેસુ પિહિતદ્વારસ્સપિ ચતુન્નં પઞ્ચન્નં આલોપાનં ઓકાસે સતિ ઉદકં પિવિત્વા યાપનસીલતાય ભોજને મત્તઞ્ઞુનોપિ. તેન વુત્તં –

‘‘ચત્તારો પઞ્ચ આલોપે, અભુત્વા ઉદકં પિવે;

અલં ફાસુવિહારાય, પહિતત્તસ્સ ભિક્ખુનો’’તિ. (થેરગા. ૯૮૩);

અસુભકમ્મિકતિસ્સત્થેરસદિસે કલ્યાણમિત્તે સેવન્તસ્સપિ કામચ્છન્દો પહીયતિ, ઠાનનિસજ્જાદીસુ દસઅસુભનિસ્સિતસપ્પાયકથાયપિ પહીયતિ. તેન વુત્તં ‘‘છ ધમ્મા કામચ્છન્દસ્સ પહાનાય સંવત્તન્તી’’તિ.

પટિઘનિમિત્તે આયોનિસોમનસિકારેન બ્યાપાદસ્સ ઉપ્પાદો હોતિ. તત્થ પટિઘમ્પિ પટિઘનિમિત્તં, પટિઘારમ્મણમ્પિ પટિઘનિમિત્તં. અયોનિસોમનસિકારો સબ્બત્થ એકલક્ખણો એવ. તં તસ્મિં નિમિત્તે બહુલં પવત્તયતો બ્યાપાદો ઉપ્પજ્જતિ. તેનાહ ભગવા –

‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, પટિઘનિમિત્તં. તત્થ અયોનિસોમનસિકારબહુલીકારો – અયમાહારો અનુપ્પન્નસ્સ વા બ્યાપાદસ્સ ઉપ્પાદાય, ઉપ્પન્નસ્સ વા બ્યાપાદસ્સ ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાયા’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૩૨).

મેત્તાય પન ચેતોવિમુત્તિયા યોનિસોમનસિકારેનસ્સ પહાનં હોતિ. તત્થ ‘‘મેત્તા’’તિ વુત્તે અપ્પનાપિ ઉપચારોપિ વટ્ટતિ, ‘‘ચેતોવિમુત્તી’’તિ પન અપ્પનાવ. યોનિસોમનસિકારો વુત્તલક્ખણોવ. તં તત્થ બહુલં પવત્તયતો બ્યાપાદો પહીયતિ. તેનાહ ભગવા –

‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, મેત્તાચેતોવિમુત્તિ. તત્થ યોનિસોમનસિકારબહુલીકારો અયમાહારો અનુપ્પન્નસ્સ વા બ્યાપાદસ્સ અનુપ્પાદાય ઉપ્પન્નસ્સ વા બ્યાપાદસ્સ પહાનાયા’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૩૨).

અપિચ છ ધમ્મા બ્યાપાદસ્સ પહાનાય સંવત્તન્તિ – મેત્તાનિમિત્તસ્સ ઉગ્ગહો, મેત્તાભાવના, કમ્મસ્સકતાપચ્ચવેક્ખણા, પટિસઙ્ખાનબહુલતા, કલ્યાણમિત્તતા, સપ્પાયકથાતિ. ઓધિસકાનોધિસકદિસાફરણાનઞ્હિ અઞ્ઞતરવસેન મેત્તં ઉગ્ગણ્હન્તસ્સપિ બ્યાપાદો પહીયતિ, ઓધિસો અનોધિસો દિસાફરણવસેન મેત્તં ભાવેન્તસ્સપિ બ્યાપાદો પહીયતિ, ‘‘ત્વં એતસ્સ કુદ્ધો કિં કરિસ્સસિ, કિમસ્સ સીલાદીનિ વિનાસેતું સક્ખિસ્સસિ નનુ ત્વં અત્તનો કમ્મેન આગન્ત્વા અત્તનો કમ્મેનેવ ગમિસ્સસિ, પરસ્સ કુજ્ઝનં નામ વીતચ્ચિકઙ્ગારતત્તઅયસલાકગૂથાદીનિ ગહેત્વા પરં પહરિતુકામતા વિય હોતિ. એસોપિ તવ કુદ્ધો કિં કરિસ્સતિ, કિં તે સીલાદીનિ વિનાસેતું સક્ખિસ્સતિ એસ અત્તનો કમ્મેન આગન્ત્વા અત્તનો કમ્મેનેવ ગમિસ્સતિ, અપ્પટિચ્છિતપહેણકં વિય, પટિવાતં ખિત્તરજોમુટ્ઠિ વિય ચ એતસ્સેવ એસ કોધો મત્થકે પતિસ્સતી’’તિ એવં અત્તનો ચ પરસ્સ ચાતિ ઉભયેસં કમ્મસ્સકતં પચ્ચવેક્ખતોપિ, પચ્ચવેક્ખિત્વા પટિસઙ્ખાને ઠિતસ્સપિ, અસ્સગુત્તત્થેરસદિસે મેત્તાભાવનારતે કલ્યાણમિત્તે સેવન્તસ્સાપિ બ્યાપાદો પહીયતિ, ઠાનનિસજ્જાદીસુ મેત્તાનિસ્સિતસપ્પાયકથાયપિ પહીયતિ. તેન વુત્તં ‘‘છ ધમ્મા બ્યાપાદસ્સ પહાનાય સંવત્તન્તી’’તિ.

અરતિઆદીસુ અયોનિસોમનસિકારેન થિનમિદ્ધસ્સ ઉપ્પાદો હોતિ. અરતિ નામ ઉક્કણ્ઠિતતા, તન્દી નામ કાયાલસિયં, વિજમ્ભિતા નામ કાયવિનમના, ભત્તસમ્મદો નામ ભત્તમુચ્છા ભત્તપરિળાહો, ચેતસો લીનત્તં નામ ચિત્તસ્સ લીનાકારો. ઇમેસુ અરતિઆદીસુ અયોનિસોમનસિકારં બહુલં પવત્તયતો થિનમિદ્ધં ઉપ્પજ્જતિ. તેનાહ ભગવા –

‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, અરતિ તન્દી વિજમ્ભિતા ભત્તસમ્મદો ચેતસો લીનત્તં. તત્થ અયોનિસોમનસિકારબહુલીકારો – અયમાહારો અનુપ્પન્નસ્સ વા થિનમિદ્ધસ્સ ઉપ્પાદાય, ઉપ્પન્નસ્સ વા થિનમિદ્ધસ્સ ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાયા’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૩૨).

આરમ્ભધાતુઆદીસુ પન યોનિસોમનસિકારેન થિનમિદ્ધસ્સ પહાનં હોતિ. આરમ્ભધાતુ નામ પઠમારમ્ભવીરિયં, નિક્કમધાતુ નામ કોસજ્જતો નિક્ખન્તતાય તતો બલવતરં, પરક્કમધાતુ નામ પરં પરં ઠાનં અક્કમનતો તતોપિ બલવતરં. ઇમસ્મિં તિપ્પભેદે વીરિયે યોનિસોમનસિકારં બહુલં પવત્તયતો થિનમિદ્ધં પહીયતિ. તેનાહ –

‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, આરમ્ભધાતુ, નિક્કમધાતુ, પરક્કમધાતુ. તત્થ યોનિસોમનસિકારબહુલીકારો – અયમાહારો અનુપ્પન્નસ્સ વા થિનમિદ્ધસ્સ અનુપ્પાદાય, ઉપ્પન્નસ્સ વા થિનમિદ્ધસ્સ પહાનાયા’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૩૨).

અપિચ છ ધમ્મા થિનમિદ્ધસ્સ પહાનાય સંવત્તન્તિ, અતિભોજને નિમિત્તગ્ગાહો – ઇરિયાપથસમ્પરિવત્તનતા, આલોકસઞ્ઞામનસિકારો, અબ્ભોકાસવાસો, કલ્યાણમિત્તતા, સપ્પાયકથાતિ. આહરહત્થકભુત્તવમિતકતત્થવટ્ટકઅલંસાટકકાકમાસકભોજનં ભુઞ્જિત્વા રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાને નિસિન્નસ્સ હિ સમણધમ્મં કરોતો થિનમિદ્ધં મહાહત્થી વિય ઓત્થરન્તં આગચ્છતિ, ચતુપઞ્ચઆલોપઓકાસં પન ઠપેત્વા પાનીયં પિવિત્વા યાપનસીલસ્સ ભિક્ખુનો તં ન હોતિ. એવં અતિભોજને નિમિત્તં ગણ્હન્તસ્સપિ થિનમિદ્ધં પહીયતિ. યસ્મિં ઇરિયાપથે થિનમિદ્ધં ઓક્કમતિ, તતો અઞ્ઞં પરિવત્તેન્તસ્સપિ, રત્તિં ચન્દાલોકં દીપાલોકં ઉક્કાલોકં દિવા સૂરિયાલોકં મનસિકરોન્તસ્સપિ, અબ્ભોકાસે વસન્તસ્સપિ મહાકસ્સપત્થેરસદિસે વિગતથિનમિદ્ધે કલ્યાણમિત્તે સેવન્તસ્સપિ થિનમિદ્ધં પહીયતિ, ઠાનનિસજ્જાદીસુ ધુતઙ્ગનિસ્સિતસપ્પાયકથાયપિ પહીયતિ. તેન વુત્તં ‘‘છ ધમ્મા થિનમિદ્ધસ્સ પહાનાય સંવત્તન્તી’’તિ.

ચેતસો અવૂપસમે અયોનિસોમનસિકારેન ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચસ્સ ઉપ્પાદો હોતિ. અવૂપસમો નામ અવૂપસન્તાકારો, અત્થતો તં ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચમેવ. તત્થ અયોનિસોમનસિકારં બહુલં પવત્તયતો ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં ઉપ્પજ્જતિ. તેનાહ –

‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, ચેતસો અવૂપસમો. તત્થ અયોનિસોમનસિકારબહુલીકારો – અયમાહારો અનુપ્પન્નસ્સ વા ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચસ્સ ઉપ્પાદાય, ઉપ્પન્નસ્સ વા ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચસ્સ ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાયા’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૩૨).

સમાધિસઙ્ખાતે પન ચેતસો વૂપસમે યોનિસોમનસિકારેનસ્સ પહાનં હોતિ. તેનાહ –

‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, ચેતસો વૂપસમો. તત્થ યોનિસોમનસિકારબહુલીકારો – અયમાહારો અનુપ્પન્નસ્સ વા ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચસ્સ અનુપ્પાદાય, ઉપ્પન્નસ્સ વા ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચસ્સ પહાનાયા’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૩૨).

અપિચ છ ધમ્મા ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચસ્સ પહાનાય સંવત્તન્તિ – બહુસ્સુતતા, પરિપુચ્છકતા, વિનયે પકતઞ્ઞુતા, વુડ્ઢસેવિતા, કલ્યાણમિત્તતા, સપ્પાયકથાતિ. બાહુસચ્ચેનપિ હિ એકં વા દ્વે વા તયો વા ચત્તારો વા પઞ્ચ વા નિકાયે પાળિવસેન ચ અત્થવસેન ચ ઉગ્ગણ્હન્તસ્સપિ ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં પહીયતિ, કપ્પિયાકપ્પિયપરિપુચ્છાબહુલસ્સપિ, વિનયપઞ્ઞત્તિયં ચિણ્ણવસીભાવતાય પકતઞ્ઞુનોપિ, વુડ્ઢે મહલ્લકત્થેરે ઉપસઙ્કમન્તસ્સપિ, ઉપાલિત્થેરસદિસે વિનયધરે કલ્યાણમિત્તે સેવન્તસ્સપિ ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં પહીયતિ, ઠાનનિસજ્જાદીસુ કપ્પિયાકપ્પિયનિસ્સિતસપ્પાયકથાયપિ પહીયતિ. તેન વુત્તં ‘‘છ ધમ્મા ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચસ્સ પહાનાય સંવત્તન્તી’’તિ.

વિચિકિચ્છાટ્ઠાનિયેસુ ધમ્મેસુ અયોનિસોમનસિકારેન વિચિકિચ્છાય ઉપ્પાદો હોતિ. વિચિકિચ્છાટ્ઠાનિયા ધમ્મા નામ પુનપ્પુનં વિચિકિચ્છાય કારણત્તા વિચિકિચ્છાવ. તત્થ અયોનિસોમનસિકારં બહુલં પવત્તયતો વિચિકિચ્છા ઉપ્પજ્જતિ. તેનાહ –

‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, વિચિકિચ્છાટ્ઠાનિયા ધમ્મા. તત્થ અયોનિસોમનસિકારબહુલીકારો – અયમાહારો અનુપ્પન્નાય વા વિચિકિચ્છાય ઉપ્પાદાય, ઉપ્પન્નાય વા વિચિકિચ્છાય ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાયા’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૩૨).

કુસલાદિધમ્મેસુ પન યોનિસોમનસિકારેન વિચિકિચ્છાય પહાનં હોતિ. તેનાહ –

‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, કુસલાકુસલા ધમ્મા, સાવજ્જાનવજ્જા ધમ્મા, સેવિતબ્બાસેવિતબ્બા ધમ્મા, હીનપણીતા ધમ્મા, કણ્હસુક્કસપ્પટિભાગા ધમ્મા. તત્થ યોનિસોમનસિકારબહુલીકારો અયમાહારો અનુપ્પન્નાય વા વિચિકિચ્છાય અનુપ્પાદાય, ઉપ્પન્નાય વા વિચિકિચ્છાય પહાનાયા’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૩૨).

અપિચ છ ધમ્મા વિચિકિચ્છાય પહાનાય સંવત્તન્તિ બહુસ્સુતતા, પરિપુચ્છકતા, વિનયે પકતઞ્ઞુતા, અધિમોક્ખબહુલતા, કલ્યાણમિત્તતા, સપ્પાયકથાતિ. બાહુસચ્ચવસેનપિ હિ એકં વા…પે… પઞ્ચ વા નિકાયે પાળિવસેન ચ અત્થવસેન ચ ઉગ્ગણ્હન્તસ્સપિ વિચિકિચ્છા પહીયતિ, તીણિ રતનાનિ આરબ્ભ કુસલાદિભેદેસુ ધમ્મેસુ પરિપુચ્છાબહુલસ્સપિ, વિનયે ચિણ્ણવસીભાવસ્સપિ, તીસુ રતનેસુ ઓકપ્પનીય, સદ્ધાસઙ્ખાત, અધિમોક્ખબહુલસ્સપિ, સદ્ધાધિમુત્તે વક્કલિત્થેરસદિસે કલ્યાણમિત્તે સેવન્તસ્સપિ વિચિકિચ્છા પહીયતિ, ઠાનનિસજ્જાદીસુ તિણ્ણં રતનાનં ગુણનિસ્સિતસપ્પાયકથાયપિ પહીયતિ. તેન વુત્તં ‘‘છ ધમ્મા વિચિકિચ્છાય પહાનાય સંવત્તન્તી’’તિ.

એત્થ ચ યથાવુત્તેહિ તેહિ તેહિ ધમ્મેહિ વિક્ખમ્ભનવસેન પહીનાનં ઇમેસં નીવરણાનં કામચ્છન્દનીવરણસ્સ તાવ અરહત્તમગ્ગેન અચ્ચન્તપ્પહાનં હોતિ, તથા થિનમિદ્ધનીવરણસ્સ ઉદ્ધચ્ચનીવરણસ્સ ચ. બ્યાપાદનીવરણસ્સ પન કુક્કુચ્ચનીવરણસ્સ ચ અનાગામિમગ્ગેન, વિચિકિચ્છાનીવરણસ્સ સોતાપત્તિમગ્ગેન અચ્ચન્તપ્પહાનં હોતિ. તસ્મા તેસં તથા પહાનાય ઉપકારધમ્મે દસ્સેતું ‘‘આરદ્ધં હોતિ વીરિય’’ન્તિઆદિ આરદ્ધં. ઇદમેવ વા યથાવુત્તં અભિજ્ઝાદીનં નીવરણાનં પહાનં, યસ્મા હીનવીરિયતાય કુસીતેન, અનુપટ્ઠિતસ્સતિતાય મુટ્ઠસ્સતિના, અપટિપ્પસ્સદ્ધદરથતાય સારદ્ધકાયેન, અસમાહિતતાય વિક્ખિત્તચિત્તેન ન કદાચિપિ તે સક્કા નિબ્બત્તેતું, પગેવ ઇતરં, તસ્મા યથા પટિપન્નસ્સ સો અભિજ્ઝાદીનં વિગમો પહાનં સમ્ભવતિ, તં દસ્સેતું ‘‘આરદ્ધં હોતિ વીરિય’’ન્તિઆદિ આરદ્ધં. તસ્સત્થો – તેસં નીવરણાનં પહાનાય સબ્બેસમ્પિ વા સંકિલેસધમ્માનં સમુચ્છિન્દનત્થાય વીરિયં આરદ્ધં હોતિ, પગ્ગહિતં અસિથિલપ્પવત્તન્તિ વુત્તં હોતિ. આરદ્ધત્તા એવ ચ અન્તરા સઙ્કોચસ્સ અનાપજ્જનતો અસલ્લીનં.

ઉપટ્ઠિતા સતિ અસમ્મુટ્ઠાતિ ન કેવલઞ્ચ વીરિયમેવ, સતિપિ આરમ્મણાભિમુખભાવેન ઉપટ્ઠિતા હોતિ, તથા ઉપટ્ઠિતત્તા એવ ચ ચિરકતચિરભાસિતાનં સરણસમત્થતાય અસમ્મુટ્ઠા. પસ્સદ્ધોતિ કાયચિત્તદરથપ્પસ્સમ્ભનેન કાયોપિસ્સ પસ્સદ્ધો હોતિ. તત્થ યસ્મા નામકાયે પસ્સદ્ધે રૂપકાયોપિસ્સ પસ્સદ્ધો એવ હોતિ, તસ્મા ‘‘નામકાયો રૂપકાયો’’તિ અવિસેસેત્વા ‘‘પસ્સદ્ધો કાયો’’તિ વુત્તં. અસારદ્ધોતિ સો ચ પસ્સદ્ધત્તા એવ અસારદ્ધો, વિગતદરથોતિ વુત્તં હોતિ. સમાહિતં ચિત્તં એકગ્ગન્તિ ચિત્તમ્પિસ્સ સમ્મા આહિતં સુટ્ઠુ ઠપિતં અપ્પિતં વિય હોતિ, સમાહિતત્તા એવ ચ એકગ્ગં અચલં નિપ્ફન્દનં નિરિઞ્જનન્તિ.

એત્તાવતા ઝાનમગ્ગાનં પુબ્બભાગપટિપદા કથિતા. તેનેવાહ –

‘‘ચરમ્પિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવંભૂતો આતાપી ઓત્તાપી સતતં સમિતં આરદ્ધવીરિયો પહિતત્તોતિ વુચ્ચતી’’તિ (ઇતિવુ. ૧૧૦).

તસ્સત્થો હેટ્ઠા વુત્તો એવ.

ગાથાસુ યતં ચરેતિ યતમાનો ચરેય્ય, ચઙ્કમનાદિવસેન ગમનં કપ્પેન્તોપિ ‘‘અનુપ્પન્નાનં પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં અનુપ્પાદાય છન્દં જનેતિ વાયમતી’’તિઆદિના (સં. નિ. ૫.૬૫૧-૬૬૨; વિભ. ૩૯૦) નયેન વુત્તસમ્મપ્પધાનવીરિયવસેન યતન્તો ઘટેન્તો વાયમન્તો યથા અકુસલા ધમ્મા પહીયન્તિ, કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ, એવં ગમનં કપ્પેય્યાતિ અત્થો. એસ નયો સેસેસુપિ. કેચિ પન ‘‘યત’’ન્તિ એતસ્સ સંયતોતિ અત્થં વદન્તિ. તિટ્ઠેતિ તિટ્ઠેય્ય ઠાનં કપ્પેય્ય. અચ્છેતિ નિસીદેય્ય. સયેતિ નિપજ્જેય્ય. યતમેનં પસારયેતિ એતં પસારેતબ્બં હત્થપાદાદિં યતં યતમાનો યથાવુત્તવીરિયસમઙ્ગીયેવ હુત્વા પસારેય્ય, સબ્બત્થ પમાદં વિજહેય્યાતિ અધિપ્પાયો.

ઇદાનિ યથા પટિપજ્જન્તો યતં યતમાનો નામ હોતિ, તં પટિપદં દસ્સેતું ‘‘ઉદ્ધ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઉદ્ધન્તિ ઉપરિ. તિરિયન્તિ તિરિયતો, પુરત્થિમદિસાદિવસેન સમન્તતો દિસાભાગેસૂતિ અત્થો. અપાચીનન્તિ હેટ્ઠા. યાવતા જગતો ગતીતિ યત્તકા સત્તસઙ્ખારભેદસ્સ લોકસ્સ પવત્તિ, તત્થ સબ્બત્થાતિ અત્થો. એત્તાવતા અનવસેસતો સમ્મસનઞાણસ્સ વિસયં સઙ્ગહેત્વા દસ્સેતિ. સમવેક્ખિતાતિ સમ્મા હેતુના ઞાયેન અવેક્ખિતા, અનિચ્ચાદિવસેન વિપસ્સકોતિ વુત્તં હોતિ. ધમ્માનન્તિ સત્તસુઞ્ઞાનં. ખન્ધાનન્તિ રૂપાદીનં પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં. ઉદયબ્બયન્તિ ઉદયઞ્ચ વયઞ્ચ. ઇદં વુત્તં હોતિ – ઉપરિ તિરિયં અધોતિ તિસઙ્ગહે સબ્બસ્મિં લોકે અતીતાદિભેદભિન્નાનં પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધસઙ્ખાતાનં સબ્બેસં રૂપારૂપધમ્માનં અનિચ્ચતાદિસમ્મસનાધિગતેન ઉદયબ્બયઞાણેન પઞ્ચવીસતિયા આકારેહિ ઉદયં, પઞ્ચવીસતિયા આકારેહિ વયઞ્ચ સમવેક્ખિતા સમનુપસ્સિતા ભવેય્યાતિ.

ચેતોસમથસામીચિન્તિ ચિત્તસંકિલેસાનં અચ્ચન્તવૂપસમનતો ચેતોસમથસઙ્ખાતસ્સ અરિયમગ્ગસ્સ અનુચ્છવિકપટિપદં ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિં. સિક્ખમાનન્તિ પટિપજ્જમાનં ભાવેન્તં ઞાણપરમ્પરં નિબ્બત્તેન્તં. સદાતિ સબ્બકાલં, રત્તિઞ્ચેવ દિવા ચ. સતન્તિ ચતુસમ્પજઞ્ઞેન સમન્નાગતાય સતિયા સતોકારિં. સતતં પહિતત્તોતિ સબ્બકાલં પહિતત્તો નિબ્બાનં પટિપેસિતત્તોતિ તથાવિધં ભિક્ખું બુદ્ધાદયો અરિયા આહુ આચિક્ખન્તિ કથેન્તિ. સેસં વુત્તનયમેવ.

દ્વાદસમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.