૧૩. લોકસુત્તવણ્ણના

૧૧૨. તેરસમે લોકોતિ લુજ્જનપલુજ્જનટ્ઠેન લોકો, અત્થતો પુરિમં અરિયસચ્ચદ્વયં ઇધ પન દુક્ખં અરિયસચ્ચં વેદિતબ્બં. સ્વાયં સત્તલોકો, સઙ્ખારલોકો, ઓકાસલોકોતિ વિભાગતો સરૂપતો ચ હેટ્ઠા વુત્તોયેવ. અપિચ ખન્ધલોકાદિવસેન ચ અનેકવિધો લોકો. યથાહ –

‘‘લોકોતિ ખન્ધલોકો, ધાતુલોકો, આયતનલોકો, વિપત્તિભવલોકો, વિપત્તિસમ્ભવલોકો, સમ્પત્તિભવલોકો, સમ્પત્તિસમ્ભવલોકો, એકો લોકો સબ્બે સત્તા અહારટ્ઠિતિકા, દ્વે લોકા નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ, તયો લોકા તિસ્સો વેદના, ચત્તારો લોકા ચત્તારો આહારા, પઞ્ચ લોકા પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા, છ લોકા છ અજ્ઝત્તિકાનિ આયતનાનિ, સત્ત લોકા સત્ત વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો, અટ્ઠ લોકા અટ્ઠ લોકધમ્મા, નવ લોકા નવ સત્તાવાસા, દસ લોકા દસાયતનાનિ, દ્વાદસ લોકા દ્વાદસાયતનાનિ, અટ્ઠારસ લોકા અટ્ઠારસ ધાતુયો’’તિ (મહાનિ. ૩; ચૂળનિ. અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૨).

એવમનેકધા વિભત્તોપિ લોકો પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ એવ સઙ્ગહં સમોસરણં ગચ્છતિ, ઉપાદાનક્ખન્ધા ચ દુક્ખં અરિયસચ્ચં જાતિપિ દુક્ખા …પે… સંખિત્તેન પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધાપિ દુક્ખાતિ. તેન વુત્તં ‘‘અત્થતો પુરિમં અરિયસચ્ચદ્વયં, ઇધ પન દુક્ખં અરિયસચ્ચં વેદિતબ્બ’’ન્તિ. નનુ ચ લુજ્જનપલુજ્જનટ્ઠો અવિસેસેન પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ સમ્ભવતીતિ? સચ્ચં સમ્ભવતિ. યં પન ન લુજ્જતીતિ ગહિતં, તં તથા ન હોતિ, એકંસેનેવ લુજ્જતિ પલુજ્જતીતિ સો લોકોતિ ઉપાદાનક્ખન્ધેસ્વેવ લોકસદ્દો નિરૂળ્હોતિ વેદિતબ્બો. તસ્મા લોકોતિ દુક્ખં અરિયસચ્ચં એવ.

યદિપિ તથાગત-સદ્દસ્સ હેટ્ઠા તથાગતસુત્તે નાનાનયેહિ વિત્થારતો અત્થો વિભત્તો, તથાપિ પાળિયા અત્થસંવણ્ણનામુખેન અયમત્થવિભાવના – અભિસમ્બુદ્ધોતિ ‘‘અભિઞ્ઞેય્યતો પરિઞ્ઞેય્યતો’’તિ પુબ્બે વુત્તવિભાગેન વા અવિસેસતો તાવ આસયાનુસયચરિયાધિમુત્તિઆદિભેદતો કુસલાકુસલાદિવિભાગતો વટ્ટપ્પમાણસણ્ઠાનાદિભેદતો, વિસેસતો વા પન ‘‘અયં સસ્સતાસયો, અયં ઉચ્છેદાસયો’’તિઆદિના ‘‘કક્ખળલક્ખણા પથવીધાતુ, પગ્ઘરણલક્ખણા આપોધાતૂ’’તિઆદિના ચ અભિવિસિટ્ઠેન સયમ્ભુઞાણેન સમ્મા અવિપરીતં યો યો અત્થો યથા યથા બુજ્ઝિતબ્બો, તથા તથા બુદ્ધો ઞાતો અત્તપચ્ચક્ખો કતોતિ અભિસમ્બુદ્ધો.

લોકસ્માતિ યથાવુત્તલોકતો. વિસંયુત્તોતિ વિસંસટ્ઠો, તપ્પટિબદ્ધાનં સબ્બેસં સંયોજનાનં સમ્મદેવ સમુચ્છિન્નત્તા તતો વિપ્પમુત્તોતિ અત્થો. લોકસમુદયોતિ સુત્તન્તનયેન તણ્હા, અભિધમ્મનયેન પન અભિસઙ્ખારેહિ સદ્ધિં દિયડ્ઢકિલેસસહસ્સં. પહીનોતિ બોધિમણ્ડે અરહત્તમગ્ગઞાણેન સમુચ્છેદપ્પહાનવસેન સવાસનં પહીનો. લોકનિરોધોતિ નિબ્બાનં. સચ્છિકતોતિ અત્તપચ્ચક્ખો કતો. લોકનિરોધગામિની પટિપદાતિ સીલાદિક્ખન્ધત્તયસઙ્ગહો અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો. સો હિ લોકનિરોધં નિબ્બાનં ગચ્છતિ અધિગચ્છતિ, તદત્થં અરિયેહિ પટિપજ્જીયતિ ચાતિ લોકનિરોધગામિની પટિપદાતિ વુચ્ચતિ.

એત્તાવતા તથાનિ અભિસમ્બુદ્ધો યાથાવતો ગતોતિ તથાગતોતિ અયમત્થો દસ્સિતો હોતિ. ચત્તારિ હિ અરિયસચ્ચાનિ તથાનિ નામ. યથાહ –

‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, તથાનિ અવિતથાનિ અનઞ્ઞથાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? ઇદં દુક્ખન્તિ, ભિક્ખવે, તથમેતં અવિતથમેતં, અનઞ્ઞથમેત’’ન્તિ (સં. નિ. ૫.૧૦૯૦) વિત્થારો.

અપિચ તથાય ગતોતિ તથાગતો, તથં ગતોતિ તથાગતો, ગતોતિ ચ અવગતો અતીતો પત્તો પટિપન્નોતિ અત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યસ્મા ભગવા સકલલોકં તીરણપરિઞ્ઞાય તથાય અવિપરીતાય ગતો અવગતો, તસ્મા લોકો તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધોતિ તથાગતો. લોકસમુદયં પહાનપરિઞ્ઞાય તથાય ગતો અતીતોતિ તથાગતો. લોકનિરોધં સચ્છિકિરિયાય તથાય ગતો પત્તોતિ તથાગતો. લોકનિરોધગામિનિં પટિપદં તથં અવિપરીતં ગતો પટિપન્નોતિ તથાગતોતિ. એવં ઇમિસ્સા પાળિયા ભગવતો તથાગતભાવદીપનવસેન અત્થો વેદિતબ્બો.

ઇતિ ભગવા ચતુસચ્ચાભિસમ્બોધનવસેન અત્તનો તથાગતભાવં પકાસેત્વા ઇદાનિ તત્થ દિટ્ઠાદિઅભિસમ્બોધિવસેનપિ તં દસ્સેતું ‘‘યં, ભિક્ખવે’’તિઆદિમાહ. અઙ્ગુત્તરટ્ઠકથાયં (અ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૪.૨૩) પન ‘‘ચતૂહિ સચ્ચેહિ અત્તનો બુદ્ધભાવં કથેત્વા’’તિઆદિ વુત્તં. તં તથાગતસદ્દ-બુદ્ધસદ્દાનં અત્થતો નિન્નાનાકરણતં દસ્સેતું વુત્તં. તથા ચેવ હિ પાળિ પવત્તાતિ. તત્થ દિટ્ઠન્તિ રૂપાયતનં. સુતન્તિ સદ્દાયતનં. મુતન્તિ પત્વા ગહેતબ્બતો ગન્ધાયતનં, રસાયતનં, ફોટ્ઠબ્બાયતનઞ્ચ. વિઞ્ઞાતન્તિ સુખદુક્ખાદિધમ્મારમ્મણં. પત્તન્તિ પરિયેસિત્વા વા અપરિયેસિત્વા વા પત્તં. પરિયેસિતન્તિ પત્તં વા અપ્પત્તં વા પરિયેસિતં. અનુવિચરિતં મનસાતિ ચિત્તેન અનુસઞ્ચરિતં. કસ્સ પન અનુવિચરિતં મનસાતિ? સદેવકસ્સ…પે… સદેવમનુસ્સાયાતિ સમ્બન્ધનીયં. તત્થ સહ દેવેહીતિ સદેવકો, તસ્સ સદેવકસ્સ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો.

સદેવકવચનેન ચેત્થ પઞ્ચકામાવચરદેવગ્ગહણં વેદિતબ્બં, સમારકવચનેન છટ્ઠકામાવચરદેવગ્ગહણં, સબ્રહ્મકવચનેન બ્રહ્મકાયિકાદિબ્રહ્મગ્ગહણં, સસ્સમણબ્રાહ્મણિવચનેન સાસનસ્સ પચ્ચત્થિકસમણબ્રાહ્મણગ્ગહણઞ્ચેવ સમિતપાપબાહિતપાપસમણબ્રાહ્મણગ્ગહણઞ્ચ, પજાવચનેન સત્તલોકગ્ગહણં, સદેવમનુસ્સવચનેન સમ્મુતિદેવઅવસેસમનુસ્સગ્ગહણં. એવમેત્થ તીહિ પદેહિ દેવમારબ્રહ્મેહિ સદ્ધિં સત્તલોકો, દ્વીહિ પજાવસેન સત્તલોકો ગહિતોતિ વેદિતબ્બો.

અપરો નયો – સદેવકગ્ગહણેન અરૂપાવચરદેવલોકો ગહિતો, સમારકવચનેન છકામાવચરદેવલોકો, સબ્રહ્મકવચનેન રૂપીબ્રહ્મલોકો, સસ્સમણબ્રાહ્મણાદિવચનેન સમ્મુતિદેવેહિ સહ અવસેસસત્તલોકો ગહિતો. અપિચેત્થ સદેવકવચનેન ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદતો સબ્બલોકવિસયસ્સ ભગવતો અભિસમ્બુદ્ધભાવે પકાસિતે યેસમેવં સિયા ‘‘મારો નામ મહાનુભાવો છકામાવચરિસ્સરો વસવત્તી, બ્રહ્મા પન તતોપિ મહાનુભાવતરો દસહિ અઙ્ગુલીહિ દસસુ ચક્કવાળસહસ્સેસુ આલોકં ફરતિ, ઉત્તમજ્ઝાનસમાપત્તિસુખં પટિસંવેદેતિ. પુથૂ ચ સમણબ્રાહ્મણા ઇદ્ધિમન્તો દિબ્બચક્ખુકા પરચિત્તવિદુનો મહાનુભાવા સંવિજ્જન્તિ. અયઞ્ચ સત્તકાયો અનન્તો અપરિમાણો, કિમેતેસં સબ્બેસંયેવ વિસયો અનવસેસતો ભગવતા અભિસમ્બુદ્ધો’’તિ? તેસં વિમતિં વિધમેન્તો ભગવા ‘‘સદેવકસ્સ લોકસ્સા’’તિઆદિમાહ.

પોરાણા પનાહુ – ‘‘સદેવકસ્સા’’તિ દેવતાહિ સદ્ધિં અવસેસલોકં પરિયાદિયતિ, ‘‘સમારકસ્સા’’તિ મારેન સદ્ધિં અવસેસલોકં, ‘‘સબ્રહ્મકસ્સા’’તિ બ્રહ્મેહિ સદ્ધિં અવસેસલોકં. એવં સબ્બેપિ તિભવૂપગે સત્તે તીસુ પદેસુ પક્ખિપિત્વા પુન દ્વીહિ પદેહિ પરિયાદિયન્તો ‘‘સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાયા’’તિ આહ. એવં પઞ્ચહિપિ પદેહિ ખન્ધત્તયપરિચ્છિન્ને સબ્બસત્તે પરિયાદિયતિ.

યસ્મા તં તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધન્તિ ઇમિના ઇદં દસ્સેતિ – યં અપરિમાણાસુ લોકધાતૂસુ ઇમસ્સ સદેવકસ્સ લોકસ્સ ‘‘નીલં પીતક’’ન્તિઆદિ રૂપારમ્મણં ચક્ખુદ્વારે આપાથં આગચ્છતિ, તં સબ્બં ‘‘અયં સત્તો ઇમસ્મિં ખણે ઇમં નામ રૂપારમ્મણં દિસ્વા સુમનો વા દુમ્મનો વા મજ્ઝત્તો વા જાતો’’તિ તથાગતસ્સ એવં અભિસમ્બુદ્ધં. તથા યં અપરિમાણાસુ લોકધાતૂસુ ઇમસ્સ સદેવકસ્સ લોકસ્સ ‘‘ભેરિસદ્દો મુદિઙ્ગસદ્દો’’તિઆદિ સદ્દારમ્મણં સોતદ્વારે આપાથં આગચ્છતિ, ‘‘મૂલગન્ધો તચગન્ધો’’તિઆદિ ગન્ધારમ્મણં ઘાનદ્વારે આપાથમાગચ્છતિ, ‘‘મૂલરસો ખન્ધરસો’’તિઆદિ રસારમ્મણં જિવ્હાદ્વારે આપાથમાગચ્છતિ, ‘‘કક્ખળં મુદુક’’ન્તિઆદિ પથવીધાતુતેજોધાતુવાયોધાતુભેદં ફોટ્ઠબ્બારમ્મણં કાયદ્વારે આપાથમાગચ્છતિ, ‘‘અયં સત્તો ઇમસ્મિં ખણે ઇમં નામ ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા સુમનો વા દુમ્મનો વા મજ્ઝત્તો વા જાતો’’તિ સબ્બં તં તથાગતસ્સ એવં અભિસમ્બુદ્ધં.

તથા યં અપરિમાણાસુ લોકધાતૂસુ ઇમસ્સ સદેવકસ્સ લોકસ્સ સુખાદિભેદં ધમ્મારમ્મણં મનોદ્વારે આપાથમાગચ્છતિ, ‘‘અયં સત્તો ઇમસ્મિં ખણે ઇમં નામ ધમ્મારમ્મણં જાનિત્વા સુમનો વા દુમ્મનો વા મજ્ઝત્તો વા જાતો’’તિ સબ્બં તં તથાગતસ્સ એવં અભિસમ્બુદ્ધં. એવં યં ઇમસ્સ સદેવકસ્સ લોકસ્સ દિટ્ઠં સુતં મુતં વિઞ્ઞાતં, તં તથાગતેન અદિટ્ઠં વા અસુતં વા અમુતં વા અવિઞ્ઞાતં વા નત્થિ. ઇમસ્સ પન મહાજનસ્સ પરિયેસિત્વા અપ્પત્તમ્પિ અત્થિ, અપરિયેસિત્વા અપ્પત્તમ્પિ અત્થિ, પરિયેસિત્વા પત્તમ્પિ અત્થિ, અપરિયેસિત્વા પત્તમ્પિ અત્થિ. સબ્બમ્પિ તથાગતસ્સ અપ્પત્તં નામ નત્થિ ઞાણેન અસચ્છિકતં. તતો એવ યં અપરિમાણાસુ લોકધાતૂસુ અપરિમાણાનં સત્તાનં ચક્ખુદ્વારે આપાથમાગચ્છન્તં રૂપારમ્મણં નામ અત્થિ, તં ભગવા સબ્બં સબ્બાકારેન જાનાતિ પસ્સતિ. એવં જાનતા પસ્સતા ચાનેન તં ઇટ્ઠાનિટ્ઠાદિવસેન વા દિટ્ઠસુતમુતવિઞ્ઞાતેસુ લબ્ભમાનપદવસેન વા ‘‘કતમં તં રૂપં રૂપાયતનં? યં રૂપં ચતુન્નં મહાભૂતાનં ઉપાદાય વણ્ણનિભા સનિદસ્સનં સપ્પટિઘં નીલં પીતક’’ન્તિઆદિના (ધ. સ. ૬૧૭) નયેન અનેકેહિ નામેહિ તેરસહિ વારેહિ દ્વેપઞ્ઞાસાય નયેહિ વિભજ્જમાનં તથેવ હોતિ, વિતથં નત્થિ. એસ નયો સોતદ્વારાદીસુપિ આપાથમાગચ્છન્તેસુ સદ્દાદીસુ.

તસ્મા તથાગતોતિ વુચ્ચતીતિ યં યથા લોકેન ગતં, તસ્સ તથેવ ગતત્તા તથાગતોતિ વુચ્ચતિ. પાળિયં પન ‘‘અભિસમ્બુદ્ધ’’ન્તિ વુત્તં, તં તથાગતસદ્દેન સમાનત્થં. ઇમિના તથાદસ્સિભાવતો તથાગતોતિ અયમત્થો દસ્સિતો હોતિ. વુત્તઞ્હેતં ધમ્મસેનાપતિના –

‘‘ન તસ્સ અદ્દિટ્ઠમિધત્થિ કિઞ્ચિ,

અથો અવિઞ્ઞાતમજાનિતબ્બં;

સબ્બં અભિઞ્ઞાસિ યદત્થિ નેય્યં,

તથાગતો તેન સમન્તચક્ખૂ’’તિ. (મહાનિ. ૧૫૬; ચૂળનિ. મોઘરાજમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૮૫; પટિ. મ. ૧.૧૨૧);

સુત્તન્તેપિ વુત્તં ભગવતા –

‘‘યં, ભિક્ખવે, સદેવકસ્સ લોકસ્સ…પે… સદેવમનુસ્સાય પજાય દિટ્ઠં સુતં મુતં વિઞ્ઞાતં પત્તં પરિયેસિતં અનુવિચરિતં મનસા, તમહં જાનામિ, તમહં અબ્ભઞ્ઞાસિં, તં તથાગતસ્સ વિદિતં, તં તથાગતો ન ઉપટ્ઠાસી’’તિ (અ. નિ. ૪.૨૪).

યઞ્ચ, ભિક્ખવે, રત્તિં તથાગતો અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુજ્ઝતીતિ યસ્સઞ્ચ વિસાખપુણ્ણમરત્તિયં તથા આગતાદિઅત્થેન તથાગતો ભગવા બોધિમણ્ડે અપરાજિતપલ્લઙ્કે નિસિન્નો તિણ્ણં મારાનં મત્થકં મદ્દિત્વા ઉત્તરિતરાભાવતો અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં આસવક્ખયઞાણેન સદ્ધિં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં અધિગચ્છતિ. યઞ્ચ રત્તિં અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયતીતિ યસ્સઞ્ચ વિસાખપુણ્ણમરત્તિયંયેવ કુસિનારાયં ઉપવત્તને મલ્લાનં સાલવને યમકસાલાનમન્તરે અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયતિ. યં એતસ્મિં અન્તરેતિ ઇમાસં દ્વિન્નં સઉપાદિસેસઅનુપાદિસેસનિબ્બાનધાતૂનં વેમજ્ઝે પઞ્ચચત્તાલીસવસ્સપરિમાણે કાલે પઠમબોધિયમ્પિ, મજ્ઝિમબોધિયમ્પિ, પચ્છિમબોધિયમ્પિ યં સુત્તગેય્યાદિપ્પભેદં ધમ્મં ભાસતિ નિદ્દિસનવસેન, લપતિ ઉદ્ધિસનવસેન, નિદ્દિસતિ પટિનિદ્દિસનવસેન. સબ્બં તં તથેવ હોતીતિ તં એત્થન્તરે દેસિતં સબ્બં સુત્તગેય્યાદિનવઙ્ગં બુદ્ધવચનં અત્થતો બ્યઞ્જનતો ચ અનુપવજ્જં અનૂનં અનધિકં સબ્બાકારપરિપુણ્ણં રાગમદનિમ્મદનં…પે… મોહમદનિમ્મદનં, નત્થિ તત્થ વાલગ્ગમત્તમ્પિ અવક્ખલિતં, એકમુદ્દિકાય લઞ્છિતં વિય એકનાળિયા મિતં વિય એકતુલાય તુલિતં વિય ચ તં તથેવ હોતિ યસ્સત્થાય ભાસિતં, એકન્તેનેવ તસ્સ સાધનતો, નો અઞ્ઞથા. તસ્મા તથં, અવિતથં, અનઞ્ઞથં. એતેન તથાવાદિતાય તથાગતોતિ દસ્સેતિ. ગદઅત્થો અયં ગતસદ્દો દકારસ્સ તકારં કત્વા, તસ્મા તથં ગદતીતિ તથાગતોતિ અત્થો. અથ વા આગદનં આગદો, વચનન્તિ અત્થો. તથો અવિપરીતો આગદો યસ્સાતિ દકારસ્સ તકારં કત્વા તથાગતોતિ એવમેત્થ પદસિદ્ધિ વેદિતબ્બા.

યથાવાદી તથાકારીતિ યે ધમ્મે ભગવા ‘‘ઇમે ધમ્મા અકુસલા સાવજ્જા વિઞ્ઞુગરહિતા સમત્તા સમાદિન્ના અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તન્તી’’તિ પરેસં ધમ્મં દેસેન્તો વદતિ, તે ધમ્મે એકન્તેનેવ સયં પહાસિ. યે પન ધમ્મે ભગવા ‘‘ઇમે ધમ્મા કુસલા અનવજ્જા વિઞ્ઞુપ્પસત્થા સમત્તા સમાદિન્ના હિતાય સુખાય સંવત્તન્તી’’તિ વદતિ, તે ધમ્મે એકન્તેનેવ સયં ઉપસમ્પજ્જ વિહાસિ. તસ્મા યથાવાદી ભગવા, તથાકારીતિ વેદિતબ્બો. યથાકારી તથાવાદીતિ સમ્મદેવ સીલાદિપરિપૂરણવસેન સમ્મા પટિપન્નો સયં યથાકારી ભગવા, તથેવ ધમ્મદેસનાય પરેસં તત્થ પતિટ્ઠાપનવસેન તથાવાદી. ભગવતો હિ વાચાય કાયો અનુલોમેતિ, કાયસ્સપિ વાચા. તસ્મા યથાવાદી તથાકારી, યથાકારી તથાવાદી ચ હોતિ. એવંભૂતસ્સ ચસ્સ યથા વાચા, કાયોપિ તથા ગતો પવત્તો. યથા ચ કાયો, વાચાપિ તથા ગતા પવત્તાતિ અત્થો.

અભિભૂ અનભિભૂતોતિ ઉપરિ ભવગ્ગં હેટ્ઠા અવીચિનિરયં પરિયન્તં કત્વા તિરિયં અપરિમાણાસુ લોકધાતૂસુ ભગવા સબ્બસત્તે અભિભવતિ સીલેનપિ સમાધિનાપિ પઞ્ઞાયપિ વિમુત્તિયાપિ વિમુત્તિઞાણદસ્સનેનપિ, ન તસ્સ તુલા વા પમાણં વા અત્થિ, અસમો અસમસમો અપ્પટિમો અપ્પટિભાગો અપ્પટિપુગ્ગલો અતુલો અપ્પમેય્યો અનુત્તરો ધમ્મરાજા દેવાનં અતિદેવો સક્કાનં અતિસક્કો બ્રહ્માનં અતિબ્રહ્મા. તતો એવ સયં ન કેનચિ અભિભૂતોતિ અનભિભૂતો. અઞ્ઞદત્થૂતિ એકંસત્થે નિપાતો. યઞ્હિ કિઞ્ચિ નેય્યં નામ, સબ્બં તં હત્થતલે આમલકં વિય પસ્સતીતિ દસો. અવિપરીતં આસયાદિઅવબોધેન હિતૂપસંહારાદિના ચ સત્તે, ભાવઞ્ઞથત્તૂપનયવસેન સઙ્ખારે સબ્બાકારેન સુચિણ્ણવસિતાય સમાપત્તિયો ચિત્તઞ્ચ વસે વત્તેતીતિ વસવત્તી. એત્તાવતા અભિભવનટ્ઠેન ભગવા અત્તનો તથાગતભાવં દસ્સેતિ.

તત્રેવં પદસિદ્ધિ વેદિતબ્બા – અગદો વિય અગદો. કો પનેસ? દેસનાવિલાસો ચેવ પુઞ્ઞુસ્સયો ચ. તેનેવ હેસ મહાનુભાવો ભિસક્કો વિય દિબ્બાગદેન સપ્પે, સબ્બે પરપ્પવાદિનો સદેવકઞ્ચ લોકં અભિભવતિ. ઇતિ સબ્બલોકાભિભવને તથો અવિપરીતો દેસનાવિલાસો ચેવ પુઞ્ઞુસ્સયો ચ અગદો અસ્સાતિ દકારસ્સ તકારં કત્વા તથાગતોતિ વેદિતબ્બો. તેન વુત્તં ‘‘સદેવકે, ભિક્ખવે, લોકે…પે… વસવત્તી, તસ્મા તથાગતોતિ વુચ્ચતી’’તિ.

ગાથાસુ સબ્બલોકં અભિઞ્ઞાયાતિ તેધાતુકલોકસન્નિવાસં જાનિત્વા. સબ્બલોકે યથાતથન્તિ તસ્મિં તેધાતુકલોકસન્નિવાસે યંકિઞ્ચિ નેય્યં, તં સબ્બં યથાતથં અવિપરીતં જાનિત્વા. સબ્બલોકવિસંયુત્તોતિ ચતુન્નં યોગાનં અનવસેસપ્પહાનેન સબ્બેનપિ લોકેન વિસંયુત્તો વિપ્પમુત્તો. અનૂપયોતિ સબ્બસ્મિમ્પિ લોકે તણ્હાદિટ્ઠિઉપયેહિ અનૂપયો તેહિ ઉપયેહિ વિરહિતો.

સબ્બાભિભૂતિ રૂપાદીનિ સબ્બારમ્મણાનિ, સબ્બં સઙ્ખારગતં, સબ્બેપિ મારે અભિભવિત્વા ઠિતો. ધીરોતિ ધિતિસમ્પન્નો. સબ્બગન્થપ્પમોચનોતિ સબ્બે અભિજ્ઝાકાયગન્થાદિકે મોચેત્વા ઠિતો વેનેય્યસન્તાનેપિ અત્તનો દેસનાવિલાસેન તેસં પમોચનતો સબ્બગન્થપ્પમોચનો. ફુટ્ઠાસ્સાતિ ફુટ્ઠા અસ્સ. કરણત્થે ઇદં સામિવચનં, ફુટ્ઠા અનેનાતિ અત્થો. પરમા સન્તીતિ નિબ્બાનં. તઞ્હિ તેન ઞાણફુસનેન ફુટ્ઠં. તેનેવાહ ‘‘નિબ્બાનં અકુતોભય’’ન્તિ. અથ વા પરમા સન્તીતિ ઉત્તમા સન્તિ. કતરા સાતિ? નિબ્બાનં. યસ્મા પન નિબ્બાને કુતોચિ ભયં નત્થિ, તસ્મા તં અકુતોભયન્તિ વુચ્ચતિ.

અનીઘોતિ નિદ્દુક્ખો. સબ્બકમ્મક્ખયં પત્તોતિ સબ્બેસં કમ્માનં ખયં પરિયોસાનં અચ્ચન્તાભાવં પત્તો. વિમુત્તો ઉપધિસઙ્ખયેતિ ઉપધિસઙ્ખયસઙ્ખાતે નિબ્બાને તદારમ્મણાય ફલવિમુત્તિયા વિમુત્તો. એસ સોતિ એસો સો. સીહો અનુત્તરોતિ પરિસ્સયાનં સહનટ્ઠેન, કિલેસાનં હનનટ્ઠેન ચ, તથાગતો અનુત્તરો સીહો નામ. બ્રહ્મન્તિ સેટ્ઠં. ચક્કન્તિ ધમ્મચક્કં. પવત્તયીતિ તિપરિવટ્ટં દ્વાદસાકારં પવત્તેસિ.

ઇતીતિ એવં તથાગતસ્સ ગુણે જાનિત્વા. સઙ્ગમ્માતિ સમાગન્ત્વા. તંનમસ્સન્તીતિ તં તથાગતં તે સરણં ગતા દેવમનુસ્સા નમસ્સન્તિ. મહન્તેહિ સીલાદિગુણેહિ સમન્નાગતત્તા મહન્તં, ચતુવેસારજ્જયોગેન વીતસારદં. ઇદાનિ યં વદન્તા તે નમસ્સન્તિ, તં દસ્સેતું દન્તોતિઆદિ વુત્તં. તં ઉત્તાનત્થમેવ.

ઇતિ ઇમસ્મિં ચતુક્કનિપાતે છટ્ઠે સત્તમે ચ સુત્તે વટ્ટં કથિતં, પઠમદુતિયતતિયદ્વાદસમતેરસમેસુ વિવટ્ટં કથિતં, સેસેસુ વટ્ટવિવટ્ટં કથિતન્તિ વેદિતબ્બં.

તેરસમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઇતિ પરમત્થદીપનિયા

ખુદ્દકનિકાય-અટ્ઠકથાય

ઇતિવુત્તકસ્સ ચતુક્કનિપાતવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિગમનકથા

એત્તાવતા ચ –

ધમ્મિસ્સરેન જગતો, ધમ્માલોકવિધાયિના;

ધમ્માનં બોધનેય્યાનં, જાનતા દેસનાવિધિં.

તં તં નિદાનમાગમ્મ, સબ્બલોકહિતેસિના;

એકકાદિપ્પભેદેન, દેસિતાનિ મહેસિના.

દસુત્તરસતં દ્વે ચ, સુત્તાનિ ઇતિવુત્તકં;

ઇતિવુત્તપ્પભેદેન, સઙ્ગાયિંસુ મહેસયો.

છળભિઞ્ઞા વસિપ્પત્તા, પભિન્નપટિસમ્ભિદા;

યં તં સાસનધોરય્હા, ધમ્મસઙ્ગાહકા પુરે.

તસ્સ અત્થં પકાસેતું, પોરાણટ્ઠકથાનયં;

નિસ્સાય યા સમારદ્ધા, અત્થસંવણ્ણના મયા.

સા તત્થ પરમત્થાનં, સુત્તન્તેસુ યથારહં;

પકાસના પરમત્થ-દીપની નામ નામતો.

સમ્પત્તા પરિનિટ્ઠાનં, અનાકુલવિનિચ્છયા;

અટ્ઠત્તિંસપ્પમાણાય, પાળિયા ભાણવારતો.

ઇતિ તં સઙ્ખરોન્તેન, યં તં અધિગતં મયા;

પુઞ્ઞં તસ્સાનુભાવેન, લોકનાથસ્સ સાસનં.

ઓગાહેત્વા વિસુદ્ધાય, સીલાદિપટિપત્તિયા;

સબ્બેપિ પાણિનો હોન્તુ, વિમુત્તિરસભાગિનો.

ચિરં તિટ્ઠતુ લોકસ્મિં, સમ્માસમ્બુદ્ધસાસનં;

તસ્મિં સગારવા નિચ્ચં, હોન્તુ સબ્બેપિ પાણિનો.

સમ્મા વસ્સતુ કાલેન, દેવોપિ જગતિપ્પતિ;

સદ્ધમ્મનિરતો લોકં, ધમ્મેનેવ પસાસતૂતિ.

ઇતિ બદરતિત્થવિહારવાસિના આચરિયધમ્મપાલેન કતા

ઇતિવુત્તકસ્સ અટ્ઠકથા નિટ્ઠિતા.