૬. અસુભાનુપસ્સીસુત્તવણ્ણના

૮૫. છટ્ઠે અસુભાનુપસ્સીતિ અસુભં અનુપસ્સન્તા દ્વત્તિંસાકારવસેન ચેવ ઉદ્ધુમાતકાદીસુ ગહિતનિમિત્તસ્સ ઉપસંહરણવસેન ચ કાયસ્મિં અસુભં અસુભાકારં અનુપસ્સકા હુત્વા વિહરથ. આનાપાનસ્સતીતિ આનાપાને સતિ, તં આરબ્ભ પવત્તા સતિ, અસ્સાસપસ્સાસપરિગ્ગાહિકા સતીતિ અત્થો. વુત્તઞ્હેતં ‘‘આનન્તિ અસ્સાસો, નો પસ્સાસો. પાનન્તિ પસ્સાસો, નો અસ્સાસો’’તિઆદિ (પટિ. મ. ૧.૧૬૦).

વોતિ તુમ્હાકં. અજ્ઝત્તન્તિ ઇધ ગોચરજ્ઝત્તં અધિપ્પેતં. પરિમુખન્તિ અભિમુખં. સૂપટ્ઠિતાતિ સુટ્ઠુ ઉપટ્ઠિતા. ઇદં વુત્તં હોતિ – આનાપાનસ્સતિ ચ તુમ્હાકં કમ્મટ્ઠાનાભિમુખં સુટ્ઠુ ઉપટ્ઠિતા હોતૂતિ. અથ વા પરિમુખન્તિ પરિગ્ગહિતનિય્યાનં. વુત્તઞ્હેતં પટિસમ્ભિદાયં – ‘‘પરીતિ પરિગ્ગહટ્ઠો, મુખન્તિ નિય્યાનટ્ઠો, સતીતિ ઉપટ્ઠાનટ્ઠો, તેન વુચ્ચતિ પરિમુખં સતિ’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૧૬૪). ઇમિના ચતુસતિપટ્ઠાનસોળસપ્પભેદા આનાપાનસ્સતિકમ્મટ્ઠાનભાવના દસ્સિતાતિ દટ્ઠબ્બા.

એવં સઙ્ખેપેનેવ રાગચરિતવિતક્કચરિતાનં સપ્પાયં પટિકૂલમનસિકારકાયાનુપસ્સનાવસેન સમથકમ્મટ્ઠાનં વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનઞ્ચ ઉપદિસિત્વા ઇદાનિ સુદ્ધવિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનમેવ દસ્સેન્તો ‘‘સબ્બસઙ્ખારેસુ અનિચ્ચાનુપસ્સિનો વિહરથા’’તિ આહ. તત્થ અનિચ્ચં, અનિચ્ચલક્ખણં, અનિચ્ચાનુપસ્સના, અનિચ્ચાનુપસ્સીતિ ઇદં ચતુક્કં વેદિતબ્બં. હુત્વા, અભાવતો, ઉદયબ્બયયોગતો, તાવકાલિકતો, નિચ્ચપટિક્ખેપતો ચ ખન્ધપઞ્ચકં અનિચ્ચં નામ. તસ્સ યો હુત્વા અભાવાકારો, તં અનિચ્ચલક્ખણં નામ. તં આરબ્ભ પવત્તા વિપસ્સના અનિચ્ચાનુપસ્સના. તં અનિચ્ચન્તિ વિપસ્સકો અનિચ્ચાનુપસ્સી. એત્થ ચ એકાદસવિધા અસુભકથા પઠમજ્ઝાનં પાપેત્વા, સોળસવત્થુકા ચ આનાપાનકથા ચતુત્થજ્ઝાનં પાપેત્વા, વિપસ્સનાકથા ચ વિત્થારતો વત્તબ્બા, સા પન સબ્બાકારતો વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૭૩૭-૭૪૦) કથિતાતિ તત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા.

ઇદાનિ અસુભાનુપસ્સનાદીહિ નિપ્ફાદેતબ્બં ફલવિસેસં દસ્સેતું ‘‘અસુભાનુપસ્સીન’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ સુભાય ધાતુયાતિ સુભભાવે, સુભનિમિત્તેતિ અત્થો. રાગાનુસયોતિ સુભારમ્મણે ઉપ્પજ્જનારહો કામરાગાનુસયો. સો કેસાદીસુ ઉદ્ધુમાતકાદીસુ વા અસુભાનુપસ્સીનં અસુભનિમિત્તં ગહેત્વા તત્થ પઠમજ્ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા તં પાદકં કત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા અધિગતેન અનાગામિમગ્ગેન પહીયતિ, સબ્બસો સમુચ્છિન્દીયતીતિ અત્થો. વુત્તઞ્હેતં ‘‘અસુભા ભાવેતબ્બા કામરાગસ્સ પહાનાયા’’તિ (અ. નિ. ૯.૩; ઉદા. ૩૧). બાહિરાતિ બહિદ્ધાવત્થુકત્તા અનત્થાવહત્તા ચ બાહિરા બહિભૂતા. વિતક્કાસયાતિ કામસઙ્કપ્પાદિમિચ્છાવિતક્કા. તે હિ અપ્પહીના આસયાનુગતા સતિ પચ્ચયસમવાયે ઉપ્પજ્જનતો વિતક્કાસયાતિ વુત્તા. કામવિતક્કો ચેત્થ કામરાગગ્ગહણેન ગહિતો એવાતિ તદવસેસા વિતક્કા એવ વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. વિઘાતપક્ખિકાતિ દુક્ખભાગિયા, ઇચ્છાવિઘાતનિબ્બત્તનકા વા. તે ન હોન્તીતિ તે પહીયન્તિ. બ્યાપાદવિતક્કો, વિહિંસાવિતક્કો, ઞાતિવિતક્કો, જનપદવિતક્કો, અમરાવિતક્કો, અનવઞ્ઞત્તિપટિસંયુત્તો વિતક્કો, લાભસક્કારસિલોકપટિસંયુત્તો વિતક્કો, પરાનુદ્દયતાપટિસંયુત્તો વિતક્કોતિ અટ્ઠ, કામવિતક્કેન સદ્ધિં નવવિધા મહાવિતક્કા આનાપાનસ્સતિસમાધિના તન્નિસ્સિતાય ચ વિપસ્સનાય પુબ્બભાગે વિક્ખમ્ભિતા. તં પાદકં કત્વા અધિગતેન અરિયમગ્ગેન યથારહં અનવસેસતો પહીયન્તિ. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘આનાપાનસ્સતિ ભાવેતબ્બા વિતક્કુપચ્છેદાયા’’તિ (અ. નિ. ૯.૩; ઉદા. ૩૧).

યા અવિજ્જા, સા પહીયતીતિ યા સચ્ચસભાવપટિચ્છાદિની સબ્બાનત્થકારી સકલસ્સ વટ્ટદુક્ખસ્સ મૂલભૂતા અવિજ્જા, સા અનિચ્ચાનુપસ્સીનં વિહરતં સમુચ્છિજ્જતિ. ઇદં કિર ભગવતા અનિચ્ચાકારતો વુટ્ઠિતસ્સ સુક્ખવિપસ્સકખીણાસવસ્સ વસેન વુત્તં. તસ્સાયં સઙ્ખેપત્થો – તેભૂમકેસુ સબ્બસઙ્ખારેસુ અનિચ્ચાદિતો સમ્મસનં પટ્ઠપેત્વા વિપસ્સન્તાનં યદા અનિચ્ચન્તિ પવત્તમાના વુટ્ઠાનગામિનીવિપસ્સના મગ્ગેન ઘટીયતિ, અનુક્કમેન અરહત્તમગ્ગો ઉપ્પજ્જતિ, તેસં અનિચ્ચાનુપસ્સીનં વિહરતં અવિજ્જા અનવસેસતો પહીયતિ, અરહત્તમગ્ગવિજ્જા ઉપ્પજ્જતીતિ. અનિચ્ચાનુપસ્સીનં વિહરતન્તિ ઇદં અનિચ્ચલક્ખણસ્સ તેસં પાકટભાવતો ઇતરસ્સ લક્ખણદ્વયસ્સ ગહણે ઉપાયભાવતો વા વુત્તં, ન પન એકસ્સેવ લક્ખણસ્સ અનુપસ્સિતબ્બતો. વુત્તઞ્હેતં ‘‘યદનિચ્ચં તં દુક્ખં, યં દુક્ખં તદનત્તા’’તિ (સં. નિ. ૩.૧૫). અપરમ્પિ વુત્તં ‘‘અનિચ્ચસઞ્ઞિનો હિ, મેઘિય, અનત્તસઞ્ઞા સણ્ઠાતિ, અનત્તસઞ્ઞી અસ્મિમાનસમુગ્ઘાતં પાપુણાતી’’તિ.

ગાથાસુ આનાપાને પટિસ્સતોતિ આનાપાનનિમિત્તસ્મિં પટિ પટિ સતો, ઉપટ્ઠિતસ્સતીતિ અત્થો. પસ્સન્તિ આસવક્ખયઞાણચક્ખુના સઙ્ખારૂપસમં નિબ્બાનં પસ્સન્તો. આતાપી સબ્બદાતિ અન્તરાવોસાનં અનાપજ્જિત્વા અસુભાનુપસ્સનાદીસુ સતતં આતાપી યુત્તપ્પયુત્તો, તતો એવ યતો વાયમમાનો, નિયતો વા સમ્મત્તનિયામેન તત્થ સબ્બસઙ્ખારસમથે નિબ્બાને અરહત્તફલવિમુત્તિયા વિમુચ્ચતિ. સેસં વુત્તનયમેવ.

છટ્ઠસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.