૧. મૂલસુત્તવણ્ણના

૫૦. તિકનિપાતસ્સ પઠમે તીણીતિ ગણનપરિચ્છેદો. ઇમાનીતિ અભિમુખીકરણં. અકુસલમૂલાનીતિ પરિચ્છિન્નધમ્મનિદસ્સનં. તત્થ અકુસલાનિ ચ તાનિ મૂલાનિ ચાતિ અકુસલમૂલાનિ. અથ વા અકુસલાનં હેતુપચ્ચયપભવજનકસમુટ્ઠાપકનિબ્બત્તકટ્ઠેન મૂલાનિ ચાતિ અકુસલમૂલાનિ, અકુસલધમ્માનં કારણાનીતિ અત્થો. કારણઞ્હિ યથા હિનોતિ એતસ્મા ફલં પવત્તતીતિ હેતુ, પટિચ્ચ એતસ્મા એતીતિ પચ્ચયો, પભવતિ એતસ્માતિ પભવો, અત્તનો ફલં જનેતીતિ જનકં, સમુટ્ઠાપેતીતિ સમુટ્ઠાપકં, નિબ્બત્તેતીતિ નિબ્બત્તકન્તિ ચ વુચ્ચતિ. એવં પતિટ્ઠટ્ઠેન મૂલન્તિ, તસ્મા અકુસલમૂલાનીતિ અકુસલાનં સુપ્પતિટ્ઠિતભાવસાધનાનિ, કારણાનીતિ વુત્તં હોતિ.

કેચિ પન ‘‘સાલિઆદીનં સાલિબીજાદીનિ વિય મણિપ્પભાદીનં મણિવણ્ણાદયો વિય ચ અકુસલાનં અકુસલભાવસાધકો લોભાદીનં મૂલટ્ઠો’’તિ વદન્તિ. એવં સન્તે અકુસલચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપેસુ તેસં હેતુપચ્ચયભાવો ન સિયા. ન હિ તાનિ તેસં અકુસલભાવં સાધેન્તિ, ન ચ પચ્ચયા ન હોન્તિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘હેતૂ હેતુસમ્પયુત્તકાનં ધમ્માનં તંસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.પચ્ચયનિદ્દેસ.૧).

અહેતુકસ્સ ચ મોહસ્સ અકુસલભાવો ન સિયા અકુસલભાવસાધકસ્સ મૂલન્તરસ્સ અભાવતો. અથાપિ સિયા લોભાદીનં સભાવસિદ્ધો અકુસલાદિભાવો, તંસમ્પયુત્તાનં પન લોભાદિપટિબદ્ધોતિ. એવમ્પિ યથા લોભાદીનં, એવં અલોભાદીનમ્પિ સભાવસિદ્ધો કુસલાદિભાવોતિ અલોભાદયો કુસલા એવ સિયું, ન અબ્યાકતા, ન ચ હોન્તિ. તસ્મા યથા સમ્પયુત્તેસુ, એવં મૂલેસુપિ કુસલાદિભાવો પરિયેસિતબ્બો. યોનિસોમનસિકારાદિકો વિય હિ કુસલભાવસ્સ, અયોનિસોમનસિકારાદિકો અકુસલભાવસ્સ કારણન્તિ ગહેતબ્બં. એવં અકુસલભાવસાધનવસેન લોભાદીનં મૂલટ્ઠં અગ્ગહેત્વા સુપ્પતિટ્ઠિતભાવસાધનવસેન ગય્હમાને ન કોચિ દોસો. લદ્ધહેતુપચ્ચયા હિ ધમ્મા વિરૂળ્હમૂલા વિય પાદપા થિરા હોન્તિ સુપ્પતિટ્ઠિતા, હેતુરહિતા પન તિલબીજકાદિસેવાલા વિય ન સુપ્પતિટ્ઠિતાતિ હેતુઆદિઅત્થેન અકુસલાનં ઉપકારકત્તા મૂલાનીતિ અકુસલમૂલાનિ. યસ્મા પન મૂલેન મુત્તો અકુસલચિત્તુપ્પાદો નત્થિ, તસ્મા તીહિ મૂલેહિ સબ્બો અકુસલરાસિ પરિયાદિયિત્વા દસ્સિતોતિ દટ્ઠબ્બં.

તાનિ અકુસલમૂલાનિ સરૂપતો દસ્સેતું ‘‘લોભો અકુસલમૂલ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ લોભાદીસુ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તમેવ. તત્થ પન તતિયમગ્ગવજ્ઝા લોભાદયો આગતા, ઇધ પન અનવસેસાતિ અયમેવ વિસેસો.

ગાથાયં પાપચેતસન્તિ અકુસલધમ્મસમાયોગતો લામકચિત્તં. હિંસન્તીતિ અત્તનો પવત્તિક્ખણે આયતિં વિપાકક્ખણે ચ વિબાધેન્તિ. અત્તસમ્ભૂતાતિ અત્તનિ જાતા. તચસારન્તિ ગણ્ઠિતં, વેળુન્તિ અત્થો. સમ્ફલન્તિ અત્તનો ફલં. ઇદં વુત્તં હોતિ – ખદિરસીસપાદયો વિય અન્તોસારો અહુત્વા બહિસારતાય તચસારન્તિ લદ્ધનામં વેળુઆદિં યથા અત્તસમ્ભૂતમેવ ફલં હિંસતિ વિનાસેતિ, એવમેવ અન્તો સીલાદિસારરહિતં લામકચિત્તં પુગ્ગલં અત્તસમ્ભૂતાયેવ લોભાદયો વિનાસેન્તીતિ.

પઠમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.