૨. ધાતુસુત્તવણ્ણના

૫૧. દુતિયે ધાતુયોતિ અત્તનો ફલસ્સ સભાવસ્સ ચ ધારણટ્ઠેન ધાતુયો. યઞ્ચેત્થ ફલનિબ્બત્તકં, તં અત્તનો ફલસ્સ સભાવસ્સ ચ, ઇતરં સભાવસ્સેવ ધારણટ્ઠેન ધાતુ. રૂપધાતૂતિ રૂપભવો. ધાતુયા આગતટ્ઠાને ભવેન પરિચ્છિન્દિતબ્બં, ભવસ્સ આગતટ્ઠાને ધાતુયા પરિચ્છિન્દિતબ્બન્તિ ઇધ ભવેન પરિચ્છેદો કથિતો. તસ્મા –

‘‘કતમે ધમ્મા રૂપાવચરા? હેટ્ઠતો બ્રહ્મલોકં પરિયન્તં કરિત્વા ઉપરિતો અકનિટ્ઠે દેવે અન્તો કરિત્વા એત્થાવચરા એત્થ પરિયાપન્ના ખન્ધધાતુઆયતના, ઇમે ધમ્મા રૂપાવચરા’’તિ (ધ. સ. ૧૨૮૯) –

એવં વુત્તા રૂપાવચરધમ્મા રૂપધાતુ. અરૂપધાતૂતિ અરૂપભવો. ઇધાપિ ભવેન પરિચ્છેદો કથિતોતિ –

‘‘કતમે ધમ્મા અરૂપાવચરા? હેટ્ઠતો આકાસાનઞ્ચાયતનૂપગે દેવે અન્તો કરિત્વા, ઉપરિતો નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનૂપગે દેવે અન્તો કરિત્વા, એત્થાવચરા એત્થ પરિયાપન્ના ખન્ધધાતુઆયતના, ઇમે ધમ્મા અરૂપાવચરા’’તિ (ધ. સ. ૧૨૯૧) –

એવં વુત્તા અરૂપાવચરધમ્મા અરૂપધાતુ. નિરોધધાતૂતિ નિબ્બાનં વેદિતબ્બં.

અપરો નયો – રૂપસહિતા, રૂપપટિબદ્ધા, ધમ્મપ્પવત્તિ રૂપધાતુ, પઞ્ચવોકારભવો, એકવોકારભવો ચ, તેન સકલો કામભવો રૂપભવો ચ સઙ્ગહિતો. રૂપરહિતા ધમ્મપ્પવત્તિ અરૂપધાતુ, ચતુવોકારભવો, તેન અરૂપભવો સઙ્ગહિતો. ઇતિ દ્વીહિ પદેહિ તયો ભવા સબ્બા સંસારપ્પવત્તિ દસ્સિતા. તતિયપદેન પન અસઙ્ખતધાતુયેવ સઙ્ગહિતાતિ મગ્ગફલાનિ ઇધ તિકવિનિમુત્તધમ્મા નામ જાતા. કેચિ પન ‘‘રૂપધાતૂતિ રૂપસભાવા ધમ્મા, અરૂપધાતૂતિ અરૂપસભાવા ધમ્માતિ પદદ્વયેન અનવસેસતો પઞ્ચક્ખન્ધા ગહિતા’’તિ. ‘‘રૂપતણ્હાય વિસયભૂતા ધમ્મા રૂપધાતુ, અરૂપતણ્હાય વિસયભૂતા અરૂપધાતૂ’’તિ ચ વદન્તિ, તં સબ્બં ઇધ નાધિપ્પેતં. તસ્મા વુત્તનયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો.

ગાથાસુ રૂપધાતું પરિઞ્ઞાયાતિ રૂપપટિબદ્ધધમ્મપવત્તિં ઞાતપરિઞ્ઞાદીહિ તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પરિજાનિત્વા. આરુપ્પેસુ અસણ્ઠિતાતિ અરૂપાવચરધમ્મેસુ ભવરાગવસેન ભવદિટ્ઠિવસેન ચ ન પતિટ્ઠિતા અનલ્લીના. ‘‘અરૂપેસુ અસણ્ઠિતા’’તિ ચ પઠન્તિ, સો એવ અત્થો. એત્તાવતા તેભૂમકધમ્માનં પરિઞ્ઞા વુત્તા. નિરોધે યે વિમુચ્ચન્તીતિ યે નિબ્બાને આરમ્મણભૂતે અગ્ગમગ્ગફલવસેન સમુચ્છેદપટિપ્પસ્સદ્ધીહિ અનવસેસકિલેસતો વિમુચ્ચન્તિ. તે જના મચ્ચુહાયિનોતિ તે ખીણાસવજના મરણં સમતીતા.

એવં ધાતુત્તયસમતિક્કમેન અમતાધિગમં દસ્સેત્વા ‘‘અયઞ્ચ પટિપદા મયા ગતમગ્ગો ચ તુમ્હાકં દસ્સિતો’’તિ તત્થ નેસં ઉસ્સાહં જનેન્તો દુતિયં ગાથમાહ. તત્થ કાયેનાતિ નામકાયેન મગ્ગફલેહિ. ફુસયિત્વાતિ પત્વા. નિરૂપધિન્તિ ખન્ધાદિસબ્બૂપધિરહિતં. ઉપધિપ્પટિનિસ્સગ્ગન્તિ તેસંયેવ ચ ઉપધીનં પટિનિસ્સજ્જનકારણં. નિબ્બાનસ્સ હિ મગ્ગઞાણેન સચ્છિકિરિયાય સબ્બે ઉપધયો પટિનિસ્સટ્ઠા હોન્તીતિ તં તેસં પટિનિસ્સજ્જનકારણં. સચ્છિકત્વાતિ કાલેન કાલં ફલસમાપત્તિસમાપજ્જનેન અત્તપચ્ચક્ખં કત્વા અનાસવો સમ્માસમ્બુદ્ધો તમેવ અસોકં વિરજં નિબ્બાનપદં દેસેતિ. તસ્મા તદધિગમાય ઉસ્સુક્કં કાતબ્બન્તિ.

દુતિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.