૭. નિબ્બાનધાતુસુત્તવણ્ણના

૪૪. સત્તમે દ્વેમાતિ દ્વે ઇમા. વાનં વુચ્ચતિ તણ્હા, નિક્ખન્તં વાનતો, નત્થિ વા એત્થ વાનં, ઇમસ્મિં વા અધિગતે વાનસ્સ અભાવોતિ નિબ્બાનં, તદેવ નિસ્સત્તનિજ્જીવટ્ઠેન સભાવધારણટ્ઠેન ચ ધાતૂતિ નિબ્બાનધાતુ. યદિપિ તસ્સા પરમત્થતો ભેદો નત્થિ, પરિયાયેન પન પઞ્ઞાયતીતિ તં પરિયાયભેદં સન્ધાય ‘‘દ્વેમા, ભિક્ખવે, નિબ્બાનધાતુયો’’તિ વત્વા યથાધિપ્પેતપ્પભેદં દસ્સેતું ‘‘સઉપાદિસેસા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તણ્હાદીહિ ફલભાવેન ઉપાદીયતીતિ ઉપાદિ, ખન્ધપઞ્ચકં. ઉપાદિયેવ સેસોતિ ઉપાદિસેસો, સહ ઉપાદિસેસેનાતિ સઉપાદિસેસા, તદભાવતો અનુપાદિસેસા.

અરહન્તિ આરકકિલેસો, દૂરકિલેસોતિ અત્થો. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અરહં હોતિ, આરકાસ્સ હોન્તિ પાપકા અકુસલા ધમ્મા, સંકિલેસિકા પોનોબ્ભવિકા, સદરા દુક્ખવિપાકા, આયતિં જાતિજરામરણિયા. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અરહં હોતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૩૪).

ખીણાસવોતિ કામાસવાદયો ચત્તારોપિ આસવા અરહતો ખીણા સમુચ્છિન્ના પહીના પટિપ્પસ્સદ્ધા અભબ્બુપ્પત્તિકા ઞાણગ્ગિના દડ્ઢાતિ ખીણાસવો. વુસિતવાતિ ગરુસંવાસેપિ અરિયમગ્ગેપિ દસસુ અરિયવાસેસુપિ વસિ પરિવસિ પરિવુટ્ઠો વુટ્ઠવાસો ચિણ્ણચરણોતિ વુસિતવા. કતકરણીયોતિ પુથુજ્જનકલ્યાણકં ઉપાદાય સત્ત સેખા ચતૂહિ મગ્ગેહિ કરણીયં કરોન્તિ નામ, ખીણાસવસ્સ સબ્બકરણીયાનિ કતાનિ પરિયોસિતાનિ, નત્થિ ઉત્તરિં કરણીયં દુક્ખક્ખયાધિગમાયાતિ કતકરણીયો. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘તસ્સ સમ્મા વિમુત્તસ્સ, સન્તચિત્તસ્સ ભિક્ખુનો;

કતસ્સ પટિચયો નત્થિ, કરણીયં ન વિજ્જતી’’તિ. (અ. નિ. ૬.૫૫; મહાવ. ૨૪૪);

ઓહિતભારોતિ તયો ભારા – ખન્ધભારો, કિલેસભારો, અભિસઙ્ખારભારોતિ. તસ્સિમે તયોપિ ભારા ઓહિતા ઓરોપિતા નિક્ખિત્તા પાતિતાતિ ઓહિતભારો. અનુપ્પત્તસદત્થોતિ અનુપ્પત્તો સદત્થં, સકત્થન્તિ વુત્તં હોતિ, કકારસ્સ દકારો કતો. અનુપ્પત્તો સદત્થો એતેનાતિ અનુપ્પત્તસદત્થો, સદત્થોતિ ચ અરહત્તં વેદિતબ્બં. તઞ્હિ અત્તુપનિબન્ધટ્ઠેન અત્તનો અવિજહનટ્ઠેન અત્તનો પરમત્થેન ચ અત્તનો અત્થત્તા સકત્થો હોતિ. પરિક્ખીણભવસંયોજનોતિ કામરાગસંયોજનં, પટિઘસંયોજનં, માનદિટ્ઠિવિચિકિચ્છાસીલબ્બતપરામાસભવરાગઇસ્સામચ્છરિયઅવિજ્જાસંયોજનન્તિ ઇમાનિ સત્તે ભવેસુ. ભવં વા ભવેન સંયોજેન્તિ ઉપનિબન્ધન્તીતિ ભવસંયોજનાનિ નામ. તાનિ અરહતો પરિક્ખીણાનિ, પહીનાનિ, ઞાણગ્ગિના, દડ્ઢાનીતિ પરિક્ખીણભવસંયોજનો. સમ્મદઞ્ઞા વિમુત્તોતિ એત્થ સમ્મદઞ્ઞાતિ સમ્મા અઞ્ઞાય, ઇદં વુત્તં હોતિ – ખન્ધાનં ખન્ધટ્ઠં, આયતનાનં આયતનટ્ઠં, ધાતૂનં સુઞ્ઞટ્ઠં, દુક્ખસ્સ પીળનટ્ઠં, સમુદયસ્સ પભવટ્ઠં, નિરોધસ્સ સન્તટ્ઠં, મગ્ગસ્સ દસ્સનટ્ઠં ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા’’તિ એવમાદિભેદં વા સમ્મા યથાભૂતં અઞ્ઞાય જાનિત્વા તીરયિત્વા તુલયિત્વા વિભાવેત્વા વિભૂતં કત્વા. વિમુત્તોતિ દ્વે વિમુત્તિયો ચિત્તસ્સ ચ વિમુત્તિ નિબ્બાનઞ્ચ. અરહા હિ સબ્બકિલેસેહિ વિમુત્તત્તા ચિત્તવિમુત્તિયાપિ વિમુત્તો, નિબ્બાનેપિ વિમુત્તોતિ. તેન વુત્તં ‘‘સમ્મદઞ્ઞા વિમુત્તો’’તિ.

તસ્સ તિટ્ઠન્તેવ પઞ્ચિન્દ્રિયાનીતિ તસ્સ અરહતો ચરિમભવહેતુભૂતં કમ્મં યાવ ન ખીયતિ, તાવ તિટ્ઠન્તિયેવ ચક્ખાદીનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ. અવિઘાતત્તાતિ અનુપ્પાદનિરોધવસેન અનિરુદ્ધત્તા. મનાપામનાપન્તિ ઇટ્ઠાનિટ્ઠં રૂપાદિગોચરં. પચ્ચનુભોતીતિ વિન્દતિ પટિલભતિ. સુખદુક્ખં પટિસંવેદેતીતિ વિપાકભૂતં સુખઞ્ચ દુક્ખઞ્ચ પટિસંવેદેતિ તેહિ દ્વારેહિ પટિલભતિ.

એત્તાવતા ઉપાદિસેસં દસ્સેત્વા ઇદાનિ સઉપાદિસેસં નિબ્બાનધાતું દસ્સેતું ‘‘તસ્સ યો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તસ્સાતિ તસ્સ સઉપાદિસેસસ્સ સતો અરહતો. યો રાગક્ખયોતિ રાગસ્સ ખયો ખીણાકારો અભાવો અચ્ચન્તમનુપ્પાદો. એસ નયો સેસેસુપિ. એત્તાવતા રાગાદિક્ખયો સઉપાદિસેસા નિબ્બાનધાતૂતિ દસ્સિતં હોતિ.

ઇધેવાતિ ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે. સબ્બવેદયિતાનીતિ સુખાદયો સબ્બા અબ્યાકતવેદના, કુસલાકુસલવેદના પન પુબ્બેયેવ પહીનાતિ. અનભિનન્દિતાનીતિ તણ્હાદીહિ ન અભિનન્દિતાનિ. સીતિભવિસ્સન્તીતિ અચ્ચન્તવૂપસમેન સઙ્ખારદરથપટિપ્પસ્સદ્ધિયા સીતલી ભવિસ્સન્તિ, અપ્પટિસન્ધિકનિરોધેન નિરુજ્ઝિસ્સન્તીતિ અત્થો. ન કેવલં વેદયિતાનિયેવ, સબ્બેપિ પન ખીણાસવસન્તાને પઞ્ચક્ખન્ધા નિરુજ્ઝિસ્સન્તિ, વેદયિતસીસેન દેસના કતા.

ગાથાસુ ચક્ખુમતાતિ બુદ્ધચક્ખુ, ધમ્મચક્ખુ, દિબ્બચક્ખુ, પઞ્ઞાચક્ખુ, સમન્તચક્ખૂતિ પઞ્ચહિ ચક્ખૂહિ ચક્ખુમતા. અનિસ્સિતેનાતિ તણ્હાદિટ્ઠિનિસ્સયવસેન કઞ્ચિ ધમ્મં અનિસ્સિતેન, રાગબન્ધનાદીહિ વા અબન્ધેન. તાદિનાતિ છળઙ્ગુપેક્ખાવસેન સબ્બત્થ ઇટ્ઠાદીસુ એકસભાવતાસઙ્ખાતેન તાદિલક્ખણેન તાદિના. દિટ્ઠધમ્મિકાતિ ઇમસ્મિં અત્તભાવે ભવા વત્તમાના. ભવનેત્તિસઙ્ખયાતિ ભવનેત્તિયા તણ્હાય પરિક્ખયા. સમ્પરાયિકાતિ સમ્પરાયે ખન્ધભેદતો પરભાગે ભવા. યમ્હીતિ યસ્મિં અનુપાદિસેસનિબ્બાને. ભવાનીતિ લિઙ્ગવિપલ્લાસેન વુત્તં, ઉપપત્તિભવા સબ્બસો અનવસેસા નિરુજ્ઝન્તિ, ન પવત્તન્તિ.

તેતિ તે એવં વિમુત્તચિત્તા. ધમ્મસારાધિગમાતિ વિમુત્તિસારત્તા ઇમસ્સ ધમ્મવિનયસ્સ, ધમ્મેસુ સારભૂતસ્સ અરહત્તસ્સ અધિગમનતો. ખયેતિ રાગાદિક્ખયભૂતે નિબ્બાને રતા અભિરતા. અથ વા નિચ્ચભાવતો સેટ્ઠભાવતો ચ ધમ્મેસુ સારન્તિ ધમ્મસારં, નિબ્બાનં. વુત્તઞ્હેતં ‘‘વિરાગો સેટ્ઠો ધમ્માનં (ધ. પ. ૨૭૩), વિરાગો તેસં અગ્ગમક્ખાયતી’’તિ (ઇતિવુ. ૯૦; અ. નિ. ૪.૩૪) ચ. તસ્સ ધમ્મસારસ્સ અધિગમહેતુ ખયે સબ્બસઙ્ખારપરિક્ખયે અનુપાદિસેસનિબ્બાને રતા. પહંસૂતિ પજહિંસુ. તેતિ નિપાતમત્તં. સેસં વુત્તનયમેવ.

સત્તમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.