૬. અજાતસુત્તવણ્ણના

૪૩. છટ્ઠે અત્થિ, ભિક્ખવેતિ કા ઉપ્પત્તિ? એકદિવસં કિર ભગવતા અનેકપરિયાયેન સંસારે આદીનવં પકાસેત્વા તદુપસમનાદિવસેન નિબ્બાનપટિસંયુત્તાય ધમ્મદેસનાય કતાય ભિક્ખૂનં એતદહોસિ ‘‘અયં સંસારો ભગવતા અવિજ્જાદીહિ કારણેહિ સહેતુકો વુત્તો, નિબ્બાનસ્સ પન તદુપસમસ્સ ન કિઞ્ચિ કારણં વુત્તં, તયિદં અહેતુકં કથં સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેન ઉપલબ્ભતી’’તિ. અથ ભગવા તેસં ભિક્ખૂનં વિમતિવિધમનત્થઞ્ચેવ, ‘‘ઇધ સમણબ્રાહ્મણાનં ‘નિબ્બાનં નિબ્બાન’ન્તિ વાચાવત્થુમત્તમેવ, નત્થિ હિ પરમત્થતો નિબ્બાનં નામ અનુપલબ્ભમાનસભાવત્તા’’તિ લોકાયતિકાદયો વિય વિપ્પટિપન્નાનં બહિદ્ધા ચ પુથુદિટ્ઠિગતિકાનં મિચ્છાવાદભઞ્જનત્થઞ્ચ, અમતમહાનિબ્બાનસ્સ પરમત્થતો અત્થિભાવદીપનત્થં તસ્સ ચ નિસ્સરણભાવાદિઆનુભાવવન્તતાદીપનત્થં પીતિવેગેન ઉદાનવસેન ઇદં સુત્તં અભાસિ. તથા હિ ઇદં સુત્તં ઉદાનેપિ (ઉદા. ૭૨-૭૪) સઙ્ગીતં.

તત્થ અત્થીતિ વિજ્જતિ પરમત્થતો ઉપલબ્ભતિ. અજાતં અભૂતં અકતં અસઙ્ખતન્તિ સબ્બાનિપિ પદાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞવેવચનાનિ. અથ વા વેદનાદયો વિય હેતુપચ્ચયસમવાયસઙ્ખાતાય કારણસામગ્ગિયા ન જાતં ન નિબ્બત્તન્તિ અજાતં. કારણેન વિના સયમેવ ન ભૂતં ન પાતુભૂતં ન ઉપ્પન્નન્તિ અભૂતં. એવં અજાતત્તા અભૂતત્તા ચ યેન કેનચિ કારણેન ન કતન્તિ અકતં. જાતભૂતકતસભાવો ચ નામરૂપાદીનં સઙ્ખતધમ્માનં હોતિ, ન અસઙ્ખતસભાવસ્સ નિબ્બાનસ્સાતિ દસ્સનત્થં અસઙ્ખતન્તિ વુત્તં. પટિલોમતો વા સમેચ્ચ સમ્ભુય્ય પચ્ચયેહિ કતન્તિ સઙ્ખતં, તથા ન સઙ્ખતં, સઙ્ખતલક્ખણરહિતન્તિ ચ અસઙ્ખતન્તિ એવં અનેકેહિ કારણેહિ નિબ્બત્તિતભાવે પટિસિદ્ધે ‘‘સિયા નુ ખો એકેનેવ કારણેન કત’’ન્તિ આસઙ્કાયં ‘‘ન કેનચિ કત’’ન્તિ દસ્સનત્થં ‘‘અકત’’ન્તિ વુત્તં. એવં અપ્પચ્ચયમ્પિ સમાનં ‘‘સયમેવ નુ ખો ઇદં ભૂતં પાતુભૂત’’ન્તિ આસઙ્કાયં તન્નિવત્તનત્થં ‘‘અભૂત’’ન્તિ વુત્તં. અયઞ્ચ એતસ્સ અસઙ્ખતાકતાભૂતભાવો સબ્બેન સબ્બં અજાતિધમ્મત્તાતિ દસ્સેતું ‘‘અજાત’’ન્તિ વુત્તન્તિ. એવમેતેસં ચતુન્નમ્પિ પદાનં સાત્થકભાવો વેદિતબ્બો.

ઇતિ ભગવા ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, અજાતં અભૂતં અકતં અસઙ્ખત’’ન્તિ પરમત્થતો નિબ્બાનસ્સ અત્થિભાવં વત્વા તત્થ હેતું દસ્સેન્તો ‘‘નો ચેતં, ભિક્ખવે’’તિઆદિમાહ. તસ્સાયં સઙ્ખેપો – ભિક્ખવે, યદિ અજાતાદિસભાવા અસઙ્ખતા ધાતુ ન અભવિસ્સ ન સિયા, ઇધ લોકે જાતાદિસભાવસ્સ રૂપાદિક્ખન્ધપઞ્ચકસઙ્ખાતસ્સ સઙ્ખારગતસ્સ નિસ્સરણં અનવસેસવટ્ટુપસમો ન પઞ્ઞાયેય્ય ન ઉપલબ્ભેય્ય ન સમ્ભવેય્ય. નિબ્બાનઞ્હિ આરમ્મણં કત્વા પવત્તમાના સમ્માદિટ્ઠિઆદયો અરિયમગ્ગધમ્મા અનવસેસતો કિલેસે સમુચ્છિન્દન્તિ, તેનેત્થ સબ્બસ્સપિ વટ્ટદુક્ખસ્સ અપ્પવત્તિ અપગમો નિસ્સરણં પઞ્ઞાયતિ.

એવં બ્યતિરેકવસેન નિબ્બાનસ્સ અત્થિભાવં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અન્વયવસેનપિ તં દસ્સેતું ‘‘યસ્મા ચ ખો’’તિઆદિ વુત્તં, તં વુત્તત્થમેવ. એત્થ ચ યસ્મા ‘‘અપચ્ચયા ધમ્મા, અસઙ્ખતા ધમ્મા (ધ. સ. દુકમાતિકા ૭, ૮). અત્થિ, ભિક્ખવે, તદાયતનં, યત્થ નેવ પથવી (ઉદા. ૭૧). ઇદમ્પિ ખો ઠાનં દુદ્દસં યદિદં સબ્બસઙ્ખારસમથો સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગો (મહાવ. ૭; મ. નિ. ૧.૨૮૧). અસઙ્ખતઞ્ચ વો, ભિક્ખવે, ધમ્મં દેસેસ્સામિ અસઙ્ખતગામિનિઞ્ચ પટિપદ’’ન્તિઆદીહિ (સં. નિ. ૪.૩૬૬) અનેકેહિ સુત્તપદેહિ ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, અજાત’’ન્તિ ઇમિનાપિ સુત્તેન નિબ્બાનધાતુયા પરમત્થતો સબ્ભાવો સબ્બલોકં અનુકમ્પમાનેન સમ્માસમ્બુદ્ધેન દેસિતો, તસ્મા ન પટિક્ખિપિતબ્બં. તત્થ અપ્પચ્ચક્ખકારીનમ્પિ વિઞ્ઞૂનં કઙ્ખા વા વિમતિ વા નત્થિ એવ. યે પન અબુદ્ધિપુગ્ગલા, તેસં વિમતિવિનોદનત્થં અયમેત્થ અધિપ્પાયનિદ્ધારણમુખેન યુત્તિવિચારણા – યથા પરિઞ્ઞેય્યતાય સઉત્તરાનં કામાનં રૂપાનઞ્ચ પટિપક્ખભૂતં તબ્બિધુરસભાવં નિસ્સરણં પઞ્ઞાયતિ, એવં તંસભાવાનં સબ્બેસં સઙ્ખતધમ્માનં પટિપક્ખભૂતેન તબ્બિધુરસભાવેન નિસ્સરણેન ભવિતબ્બં. યઞ્ચેતં નિસ્સરણં, સા અસઙ્ખતા ધાતુ. કિઞ્ચ ભિય્યો, સઙ્ખતધમ્મારમ્મણં વિપસ્સનાઞાણં અપિ અનુલોમઞાણં કિલેસે સમુચ્છેદવસેન પજહિતું ન સક્કોતિ, તથા સમ્મુતિસચ્ચારમ્મણં પઠમજ્ઝાનાદીસુ ઞાણં વિક્ખમ્ભનવસેનેવ કિલેસે પજહતિ, ન સમુચ્છેદવસેન. ઇતિ સઙ્ખતધમ્મારમ્મણસ્સ સમ્મુતિસચ્ચારમ્મણસ્સ ચ ઞાણસ્સ કિલેસાનં સમુચ્છેદપ્પહાને અસમત્થભાવતો તેસં સમુચ્છેદપ્પહાનકરસ્સ અરિયમગ્ગઞાણસ્સ તદુભયવિપરીતસભાવેન આરમ્મણેન ભવિતબ્બં, સા અસઙ્ખતા ધાતુ. તથા ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, અજાતં અભૂતં અકતં અસઙ્ખત’’ન્તિ ઇદં નિબ્બાનસ્સ પરમત્થતો અત્થિભાવજોતકવચનં અવિપરીતત્થં ભગવતા ભાસિતત્તા. યઞ્હિ ભગવતા ભાસિતં, તં અવિપરીતત્થં પરમત્થન્તિ યથા તં ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા, સબ્બે સઙ્ખારા દુક્ખા, સબ્બે ધમ્મા અનત્તા’’તિ (ધ. પ. ૨૭૭-૨૭૯; ચૂળનિ. હેમકમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૫૬). તથા નિબ્બાનસદ્દો કત્થચિ વિસયે યથાભૂતપરમત્થવિસયો ઉપચારવુત્તિસબ્ભાવતો સેય્યથાપિ સીહસદ્દો. અથ વા અત્થેવ પરમત્થતો અસઙ્ખતાધાતુ ઇતરતબ્બિપરીતવિનિમુત્તસભાવત્તા સેય્યથાપિ પથવીધાતુ વેદનાતિ. એવમાદીહિ નયેહિ યુત્તિતોપિ અસઙ્ખતાય ધાતુયા પરમત્થતો અત્થિભાવો વેદિતબ્બો.

ગાથાસુ જાતન્તિ જાયનટ્ઠેન જાતં, જાતિલક્ખણપ્પત્તન્તિ અત્થો. ભૂતન્તિ ભવનટ્ઠેન ભૂતં, અહુત્વા સમ્ભૂતન્તિ અત્થો. સમુપ્પન્નન્તિ સહિતભાવેન ઉપ્પન્નં, સહિતેહિ ધમ્મેહિ ચ ઉપ્પન્નન્તિ અત્થો. કતન્તિ કારણભૂતેહિ પચ્ચયેહિ નિબ્બત્તિતં. સઙ્ખતન્તિ તેહિયેવ સમેચ્ચ સમ્ભુય્ય કતન્તિ સઙ્ખતં, સબ્બમેતં પચ્ચયનિબ્બત્તસ્સ અધિવચનં. નિચ્ચસારાદિવિરહિતતો અદ્ધુવં. જરાય મરણેન ચ એકન્તેનેવ સઙ્ઘટિતં સંસટ્ઠન્તિ જરામરણસઙ્ઘાતં. ‘‘જરામરણસઙ્ઘટ્ટ’’ન્તિપિ પઠન્તિ, જરાય મરણેન ચ ઉપદ્દુતં પીળિતન્તિ અત્થો. અક્ખિરોગાદીનં અનેકેસં રોગાનં નીળં કુલાવકન્તિ રોગનીળં. સરસતો ઉપક્કમતો ચ પભઙ્ગુપરમસીલતાય પભઙ્ગુરં.

ચતુબ્બિધો આહારો ચ તણ્હાસઙ્ખાતા નેત્તિ ચ પભવો સમુટ્ઠાનં એતસ્સાતિ આહારનેત્તિપ્પભવં. સબ્બોપિ વા પચ્ચયો આહારો. ઇધ પન તણ્હાય નેત્તિગ્ગહણેન ગહિતત્તા તણ્હાવજ્જા વેદિતબ્બા. તસ્મા આહારો ચ નેત્તિ ચ પભવો એતસ્સાતિ આહારનેત્તિપ્પભવં. આહારો એવ વા નયનટ્ઠેન પવત્તનટ્ઠેન નેત્તીતિ એવમ્પિ આહારનેત્તિપ્પભવં. નાલં તદભિનન્દિતુન્તિ તં ઉપાદાનક્ખન્ધપઞ્ચકં એવં પચ્ચયાધીનવુત્તિકં, તતો એવ અનિચ્ચં, દુક્ખઞ્ચ તણ્હાદિટ્ઠીહિ અભિનન્દિતું અસ્સાદેતું ન યુત્તં.

તસ્સ નિસ્સરણન્તિ ‘‘જાતં ભૂત’’ન્તિઆદિના વુત્તસ્સ તસ્સ સક્કાયસ્સ નિસ્સરણં નિક્કમો અનુપસન્તસભાવસ્સ રાગાદિકિલેસસ્સ સબ્બસઙ્ખારસ્સ ચ અભાવેન તદુપસમભાવેન પસત્થભાવેન ચ સન્તં, તક્કઞાણસ્સ અગોચરભાવતો અતક્કાવચરં, નિચ્ચટ્ઠેન ધુવં, તતો એવ અજાતં અસમુપ્પન્નં, સોકહેતૂનં અભાવતો અસોકં, વિગતરાગાદિરજત્તા વિરજં, સંસારદુક્ખટ્ટિતેહિ પટિપજ્જિતબ્બત્તા પદં, જાતિઆદિદુક્ખધમ્માનં નિરોધહેતુતાય નિરોધો દુક્ખધમ્માનં, સબ્બસઙ્ખારાનં ઉપસમહેતુતાય સઙ્ખારૂપસમો, તતો એવ અચ્ચન્તસુખતાય સુખોતિ સબ્બપદેહિ અમતમહાનિબ્બાનમેવ થોમેતિ. એવં ભગવા પઠમગાથાય બ્યતિરેકવસેન, દુતિયગાથાય અન્વયવસેન ચ નિબ્બાનં વિભાવેસિ.

છટ્ઠસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.