૫. સુક્કધમ્મસુત્તવણ્ણના

૪૨. પઞ્ચમે સુક્કાતિ ન વણ્ણસુક્કતાય સુક્કા, સુક્કભાવાય પન પરમવોદાનાય સંવત્તન્તીતિ નિપ્ફત્તિસુક્કતાય સુક્કા. સરસેનપિ સબ્બે કુસલા ધમ્મા સુક્કા એવ કણ્હભાવપટિપક્ખતો. તેસઞ્હિ ઉપ્પત્તિયા ચિત્તં પભસ્સરં હોતિ પરિસુદ્ધં. ધમ્માતિ કુસલા ધમ્મા. લોકન્તિ સત્તલોકં. પાલેન્તીતિ આધારસન્ધારણેન મરિયાદં ઠપેન્તા રક્ખન્તિ. હિરી ચ ઓત્તપ્પઞ્ચાતિ એત્થ હિરિયતિ હિરિયિતબ્બેન, હિરિયન્તિ એતેનાતિ વા હિરી. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘યં હિરિયતિ હિરિયિતબ્બેન, હિરિયતિ પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં સમાપત્તિયા, અયં વુચ્ચતિ હિરી’’તિ (ધ. સ. ૩૦). ઓત્તપ્પતિ ઓત્તપ્પિતબ્બેન, ઓત્તપ્પન્તિ એતેનાતિ વા ઓત્તપ્પં. વુત્તમ્પિચેતં ‘‘યં ઓત્તપ્પતિ ઓત્તપ્પિતબ્બેન, ઓત્તપ્પતિ પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં સમાપત્તિયા, ઇદં વુચ્ચતિ ઓત્તપ્પ’’ન્તિ (ધ. સ. ૩૧).

તત્થ અજ્ઝત્તસમુટ્ઠાના હિરી, બહિદ્ધાસમુટ્ઠાનં ઓત્તપ્પં. અત્તાધિપતેય્યા હિરી, લોકાધિપતેય્યં ઓત્તપ્પં. લજ્જાસભાવસણ્ઠિતા હિરી, ભયસભાવસણ્ઠિતં ઓત્તપ્પં. સપ્પતિસ્સવલક્ખણા હિરી, વજ્જભીરુકભયદસ્સાવિલક્ખણં ઓત્તપ્પં.

તત્થ અજ્ઝત્તસમુટ્ઠાનં હિરિં ચતૂહિ કારણેહિ સમુટ્ઠાપેતિ – જાતિં પચ્ચવેક્ખિત્વા, વયં પચ્ચવેક્ખિત્વા, સૂરભાવં પચ્ચવેક્ખિત્વા, બાહુસચ્ચં પચ્ચવેક્ખિત્વા. કથં? ‘‘પાપકરણં નામેતં ન જાતિસમ્પન્નાનં કમ્મં, હીનજચ્ચાનં કેવટ્ટાદીનં કમ્મં, માદિસસ્સ જાતિસમ્પન્નસ્સ ઇદં કમ્મં કાતું ન યુત્ત’’ન્તિ એવં તાવ જાતિં પચ્ચવેક્ખિત્વા પાણાતિપાતાદિપાપકમ્મં અકરોન્તો હિરિં સમુટ્ઠાપેતિ. તથા ‘‘પાપકરણં નામેતં દહરેહિ કત્તબ્બકમ્મં, માદિસસ્સ વયે ઠિતસ્સ ઇદં કમ્મં કાતું ન યુત્ત’’ન્તિ એવં વયં પચ્ચવેક્ખિત્વા પાણાતિપાતાદિપાપકમ્મં અકરોન્તો હિરિં સમુટ્ઠાપેતિ. તથા ‘‘પાપકરણં નામેતં દુબ્બલજાતિકાનં કમ્મં, માદિસસ્સ સૂરભાવસમ્પન્નસ્સ ઇદં કમ્મં કાતું ન યુત્ત’’ન્તિ એવં સૂરભાવં પચ્ચવેક્ખિત્વા પાણાતિપાતાદિપાપકમ્મં અકરોન્તો હિરિં સમુટ્ઠાપેતિ. તથા ‘‘પાપકરણં નામેતં અન્ધબાલાનં કમ્મં, ન પણ્ડિતાનં, માદિસસ્સ પણ્ડિતસ્સ બહુસ્સુતસ્સ ઇદં કમ્મં કાતું ન યુત્ત’’ન્તિ એવં બાહુસચ્ચં પચ્ચવેક્ખિત્વા પાણાતિપાતાદિપાપકમ્મં અકરોન્તો હિરિં સમુટ્ઠાપેતિ. એવં અજ્ઝત્તસમુટ્ઠાનં હિરિં ચતૂહિ કારણેહિ સમુટ્ઠાપેતિ. સમુટ્ઠાપેત્વા ચ પન અત્તનો ચિત્તે હિરિં પવેસેત્વા પાપકમ્મં ન કરોતિ. એવં હિરી અજ્ઝત્તસમુટ્ઠાના નામ હોતિ.

કથં ઓત્તપ્પં બહિદ્ધાસમુટ્ઠાનં નામ? ‘‘સચે ત્વં પાપકમ્મં કરિસ્સસિ, ચતૂસુ પરિસાસુ ગરહપ્પત્તો ભવિસ્સસિ.

‘‘ગરહિસ્સન્તિ તં વિઞ્ઞૂ, અસુચિં નાગરિકો યથા;

વજ્જિતો સીલવન્તેહિ, કથં ભિક્ખુ કરિસ્સસી’’તિ. –

પચ્ચવેક્ખન્તો હિ બહિદ્ધાસમુટ્ઠિતેન ઓત્તપ્પેન પાપકમ્મં ન કરોતિ. એવં ઓત્તપ્પં બહિદ્ધાસમુટ્ઠાનં નામ હોતિ.

કથં હિરી અત્તાધિપતેય્યા નામ? ઇધેકચ્ચો કુલપુત્તો અત્તાનં અધિપતિં જેટ્ઠકં કત્વા ‘‘માદિસસ્સ સદ્ધાપબ્બજિતસ્સ બહુસ્સુતસ્સ ધુતવાદિસ્સ ન યુત્તં પાપકમ્મં કાતુ’’ન્તિ પાપકમ્મં ન કરોતિ. એવં હિરી અત્તાધિપતેય્યા નામ હોતિ. તેનાહ ભગવા –

‘‘સો અત્તાનંયેવ અધિપતિં કરિત્વા અકુસલં પજહતિ, કુસલં ભાવેતિ, સાવજ્જં પજહતિ, અનવજ્જં ભાવેતિ, સુદ્ધમત્તાનં પરિહરતી’’તિ (અ. નિ. ૩.૪૦).

કથં ઓત્તપ્પં લોકાધિપતેય્યં નામ? ઇધેકચ્ચો કુલપુત્તો લોકં અધિપતિં જેટ્ઠકં કત્વા પાપકમ્મં ન કરોતિ. યથાહ –

‘‘મહા ખો પનાયં લોકસન્નિવાસો. મહન્તસ્મિં ખો પન લોકસન્નિવાસે સન્તિ સમણબ્રાહ્મણા ઇદ્ધિમન્તો દિબ્બચક્ખુકા પરચિત્તવિદુનો, તે દૂરતોપિ પસ્સન્તિ, આસન્નાપિ ન દિસ્સન્તિ, ચેતસાપિ ચિત્તં પજાનન્તિ, તેપિ મં એવં જાનિસ્સન્તિ ‘પસ્સથ ભો ઇમં કુલપુત્તં, સદ્ધા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો સમાનો વોકિણ્ણો વિહરતિ પાપકેહિ અકુસલેહિ ધમ્મેહી’તિ. સન્તિ દેવતા ઇદ્ધિમન્તિનિયો દિબ્બચક્ખુકા પરચિત્તવિદુનિયો, તા દૂરતોપિ પસ્સન્તિ, આસન્નાપિ ન દિસ્સન્તિ, ચેતસાપિ ચિત્તં પજાનન્તિ, તાપિ મં એવં જાનિસ્સન્તિ ‘પસ્સથ ભો ઇમં, કુલપુત્તં, સદ્ધા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો સમાનો વોકિણ્ણો વિહરતિ પાપકેહિ અકુસલેહિ ધમ્મેહી’તિ. સો લોકંયેવ અધિપતિં કત્વા અકુસલં પજહતી’’તિ (અ. નિ. ૩.૪૦).

એવં લોકાધિપતેય્યં ઓત્તપ્પં.

લજ્જાસભાવસણ્ઠિતાતિ એત્થ લજ્જાતિ લજ્જનાકારો, તેન સભાવેન સણ્ઠિતા હિરી. ભયન્તિ અપાયભયં, તેન સભાવેન સણ્ઠિતં ઓત્તપ્પં. તદુભયં પાપપરિવજ્જને પાકટં હોતિ. તત્થ યથા દ્વીસુ અયોગુળેસુ એકો સીતલો ભવેય્ય ગૂથમક્ખિતો, એકો ઉણ્હો આદિત્તો. તેસુ યથા સીતલં ગૂથમક્ખિતત્તા જિગુચ્છન્તો વિઞ્ઞુજાતિકો ન ગણ્હાતિ, ઇતરં દાહભયેન, એવં પણ્ડિતો લજ્જાય જિગુચ્છન્તો પાપં ન કરોતિ, ઓત્તપ્પેન અપાયભીતો પાપં ન કરોતિ. એવં લજ્જાસભાવસણ્ઠિતા હિરી, ભયસભાવસણ્ઠિતં ઓત્તપ્પં.

કથં સપ્પતિસ્સવલક્ખણા હિરી, વજ્જભીરુકભયદસ્સાવિલક્ખણં ઓત્તપ્પં? એકચ્ચો હિ જાતિમહત્તપચ્ચવેક્ખણા, સત્થુમહત્તપચ્ચવેક્ખણા, દાયજ્જમહત્તપચ્ચવેક્ખણા, સબ્રહ્મચારિમહત્તપચ્ચવેક્ખણાતિ ચતૂહિ કારણેહિ તત્થ ગારવેન સપ્પતિસ્સવલક્ખણં હિરિં સમુટ્ઠાપેત્વા પાપં ન કરોતિ, એકચ્ચો અત્તાનુવાદભયં, પરાનુવાદભયં, દણ્ડભયં, દુગ્ગતિભયન્તિ ચતૂહિ કારણેહિ વજ્જતો ભાયન્તો વજ્જભીરુકભયદસ્સાવિલક્ખણં ઓત્તપ્પં સમુટ્ઠાપેત્વા પાપં ન કરોતિ. એત્થ ચ અજ્ઝત્તસમુટ્ઠાનાદિતા હિરોત્તપ્પાનં તત્થ તત્થ પાકટભાવેન વુત્તા, ન પન નેસં કદાચિ અઞ્ઞમઞ્ઞવિપ્પયોગો. ન હિ લજ્જનં નિબ્ભયં, પાપભયં વા અલજ્જનં અત્થીતિ.

ઇમે ચે, ભિક્ખવે, દ્વે સુક્કા ધમ્મા લોકં ન પાલેય્યુન્તિ ભિક્ખવે, ઇમે દ્વે અનવજ્જધમ્મા યદિ લોકં ન રક્ખેય્યું, લોકપાલકા યદિ ન ભવેય્યું. નયિધ પઞ્ઞાયેથ માતાતિ ઇધ ઇમસ્મિં લોકે જનિકા માતા ‘‘અયં મે માતા’’તિ ગરુચિત્તીકારવસેન ન પઞ્ઞાયેથ, ‘‘અયં માતા’’તિ ન લબ્ભેય્ય. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. માતુચ્છાતિ માતુભગિની. માતુલાનીતિ માતુલભરિયા. ગરૂનન્તિ મહાપિતુચૂળપિતુજેટ્ઠભાતુઆદીનં ગરુટ્ઠાનિયાનં. સમ્ભેદન્તિ સઙ્કરં, મરિયાદભેદં વા. યથા અજેળકાતિઆદીહિ ઉપમં દસ્સેતિ. એતે હિ સત્તા ‘‘અયં મે માતા’’તિ વા ‘‘માતુચ્છા’’તિ વા ગરુચિત્તીકારવસેન ન જાનન્તિ, યં વત્થું નિસ્સાય ઉપ્પન્ના, તત્થપિ વિપ્પટિપજ્જન્તિ. તસ્મા ઉપમં આહરન્તો અજેળકાદયો આહરિ. અયઞ્હેત્થ સઙ્ખેપત્થો – યથા અજેળકાદયો તિરચ્છાના હિરોત્તપ્પરહિતા માતાદિસઞ્ઞં અકત્વા ભિન્નમરિયાદા સબ્બત્થ સમ્ભેદેન વત્તન્તિ, એવમયં મનુસ્સલોકો યદિ લોકપાલકધમ્મા ન ભવેય્યું, સબ્બત્થ સમ્ભેદેન વત્તેય્ય. યસ્મા પનિમે લોકપાલકધમ્મા લોકં પાલેન્તિ, તસ્મા નત્થિ સમ્ભેદોતિ.

ગાથાસુ યેસં ચે હિરિઓત્તપ્પન્તિ ચેતિ નિપાતમત્તં. યેસં સત્તાનં હિરી ચ ઓત્તપ્પઞ્ચ સબ્બદાવ સબ્બકાલમેવ ન વિજ્જતિ ન ઉપલબ્ભતિ. વોક્કન્તા સુક્કમૂલા તેતિ તે સત્તા કુસલમૂલપચ્છેદાવહસ્સાપિ કમ્મસ્સ કરણતો કુસલકમ્માનં પતિટ્ઠાનભૂતાનં હિરોત્તપ્પાનમેવ વા અભાવતો કુસલતો વોક્કમિત્વા, અપસક્કિત્વા, ઠિતત્તા વોક્કન્તા સુક્કમૂલા, પુનપ્પુનં જાયનમીયનસભાવત્તા જાતિમરણગામિનો સંસારં નાતિવત્તન્તીતિ અત્થો.

યેસઞ્ચ હિરિઓત્તપ્પન્તિ યેસં પન પરિસુદ્ધમતીનં સત્તાનં હિરી ચ ઓત્તપ્પઞ્ચાતિ ઇમે ધમ્મા સદા સબ્બકાલં રત્તિન્દિવં નવમજ્ઝિમત્થેરકાલેસુ સમ્મા ઉપગમ્મ ઠિતા પાપા જિગુચ્છન્તા ભાયન્તા તદઙ્ગાદિવસેન પાપં પજહન્તા. વિરૂળ્હબ્રહ્મચરિયાતિ સાસનબ્રહ્મચરિયે મગ્ગબ્રહ્મચરિયે ચ વિરૂળ્હં આપન્ના, અગ્ગમગ્ગાધિગમેન સબ્બસો સન્તકિલેસતાય સન્તગુણતાય વા સન્તો, પુનબ્ભવસ્સ ખેપિતત્તા ખીણપુનબ્ભવા હોન્તીતિ.

પઞ્ચમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.