૨. મેત્તસુત્તવણ્ણના

૨૨. દુતિયે મા, ભિક્ખવે, પુઞ્ઞાનન્તિ એત્થ માતિ પટિસેધે નિપાતો. પુઞ્ઞસદ્દો ‘‘કુસલાનં, ભિક્ખવે, ધમ્માનં સમાદાનહેતુ એવમિદં પુઞ્ઞં પવડ્ઢતી’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૩૮૦) પુઞ્ઞફલે આગતો. ‘‘અવિજ્જાગતોયં, ભિક્ખવે, પુરિસપુગ્ગલો પુઞ્ઞઞ્ચે સઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતી’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૨.૫૧) કામરૂપાવચરસુચરિતે. ‘‘પુઞ્ઞૂપગં ભવતિ વિઞ્ઞાણ’’ન્તિઆદીસુ સુગતિવિસેસભૂતે ઉપપત્તિભવે. ‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનિ – દાનમયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ, સીલમયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ, ભાવનામયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂ’’તિઆદીસુ (ઇતિવુ. ૬૦; અ. નિ. ૮.૩૬) કુસલચેતનાયં. ઇધ પન તેભૂમકકુસલધમ્મે વેદિતબ્બો. ભાયિત્થાતિ એત્થ દુવિધં ભયં ઞાણભયં, સારજ્જભયન્તિ. તત્થ ‘‘યેપિ તે, ભિક્ખવે, દેવા દીઘાયુકા વણ્ણવન્તો સુખબહુલા ઉચ્ચેસુ વિમાનેસુ ચિરટ્ઠિતિકા, તેપિ તથાગતસ્સ ધમ્મદેસનં સુત્વા યેભુય્યેન ભયં સંવેગં સન્તાસં આપજ્જન્તી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૩૩) આગતં ઞાણભયં. ‘‘અહુદેવ ભયં, અહુ છમ્ભિતત્તં, અહુ લોમહંસો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૩૧૮) આગતં સારજ્જભયં. ઇધાપિ સારજ્જભયમેવ. અયઞ્હેત્થ અત્થો – ભિક્ખવે, દીઘરત્તં કાયવચીસંયમો વત્તપટિવત્તપૂરણં એકાસનં, એકસેય્યં, ઇન્દ્રિયદમો, ધુતધમ્મેહિ ચિત્તસ્સ નિગ્ગહો, સતિસમ્પજઞ્ઞં, કમ્મટ્ઠાનાનુયોગવસેન વીરિયારમ્ભોતિ એવમાદીનિ યાનિ ભિક્ખુના, નિરન્તરં પવત્તેતબ્બાનિ પુઞ્ઞાનિ, તેહિ મા ભાયિત્થ, મા ભયં સન્તાસં આપજ્જિત્થ, એકચ્ચસ્સ દિટ્ઠધમ્મસુખસ્સ ઉપરોધભયેન સમ્પરાયિકનિબ્બાનસુખદાયકેહિ પુઞ્ઞેહિ મા ભાયિત્થાતિ. નિસ્સક્કે હિ ઇદં સામિવચનં.

ઇદાનિ તતો અભાયિતબ્બભાવે કારણં દસ્સેન્તો ‘‘સુખસ્સેત’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ સુખસદ્દો ‘‘સુખો બુદ્ધાનં ઉપ્પાદો, સુખા વિરાગતા લોકે’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૧૯૪) સુખમૂલે આગતો. ‘‘યસ્મા ચ ખો, મહાલિ, રૂપં સુખં સુખાનુપતિતં સુખાવક્કન્ત’’ન્તિઆદીસુ (સં. નિ. ૩.૬૦) સુખારમ્મણે. ‘‘યાવઞ્ચિદં, ભિક્ખવે, ન સુકરં અક્ખાનેન પાપુણિતું યાવ સુખા સગ્ગા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૨૫૫) સુખપચ્ચયટ્ઠાને. ‘‘સુખો પુઞ્ઞસ્સ ઉચ્ચયો’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૧૧૮) સુખહેતુમ્હિ. ‘‘દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારા એતે ધમ્મા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૮૨) અબ્યાપજ્જે. ‘‘નિબ્બાનં પરમં સુખ’’ન્તિઆદીસુ (ધ. પ. ૨૦૪; મ. નિ. ૨.૨૧૫) નિબ્બાને. ‘‘સુખસ્સ ચ પહાના’’તિઆદીસુ (ચૂળનિ. ખગ્ગવિસાણસુત્તનિદ્દેસ ૧૨૫) સુખવેદનાયં. ‘‘અદુક્ખમસુખં સન્તં, સુખમિચ્ચેવ ભાસિત’’ન્તિઆદીસુ (સં. નિ. ૪.૨૫૩; ઇતિવુ. ૫૩) ઉપેક્ખાવેદનાયં. ‘‘દ્વેપિ મયા, આનન્દ, વેદના વુત્તા પરિયાયેન સુખા વેદના, દુક્ખા વેદના’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૮૯) ઇટ્ઠસુખે. ‘‘સુખો વિપાકો પુઞ્ઞાન’’ન્તિઆદીસુ (પેટકો. ૨૩) સુખવિપાકે. ઇધાપિ ઇટ્ઠવિપાકે એવ દટ્ઠબ્બો. ઇટ્ઠસ્સાતિઆદીસુ એસિતબ્બતો અનિટ્ઠપટિક્ખેપતો ચ ઇટ્ઠસ્સ, કમનીયતો મનસ્મિઞ્ચ કમનતો પવિસનતો કન્તસ્સ, પિયાયિતબ્બતો સન્તપ્પનતો ચ પિયસ્સ, માનનીયતો મનસ્સ પવડ્ઢનતો ચ મનાપસ્સાતિ અત્થો વેદિતબ્બો. યદિદં પુઞ્ઞાનીતિ ‘‘પુઞ્ઞાની’’તિ યદિદં વચનં, એતં સુખસ્સ ઇટ્ઠસ્સ વિપાકસ્સ અધિવચનં નામં, સુખમેવ તં યદિદં પુઞ્ઞન્તિ ફલેન કારણસ્સ અભેદૂપચારં વદતિ. તેન કતૂપચિતાનં પુઞ્ઞાનં અવસ્સંભાવિફલં સુત્વા અપ્પમત્તેન સક્કચ્ચં પુઞ્ઞાનિ કાતબ્બાનીતિ પુઞ્ઞકિરિયાયં નિયોજેતિ, આદરઞ્ચ નેસં તત્થ ઉપ્પાદેતિ.

ઇદાનિ અત્તના સુનેત્તકાલે કતેન પુઞ્ઞકમ્મેન દીઘરત્તં પચ્ચનુભૂતં ભવન્તરપટિચ્છન્નં ઉળારતમં પુઞ્ઞવિપાકં ઉદાહરિત્વા તમત્થં પાકટં કરોન્તો ‘‘અભિજાનામિ ખો પનાહ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ અભિજાનામીતિ અભિવિસિટ્ઠેન ઞાણેન જાનામિ, પચ્ચક્ખતો બુજ્ઝામિ. દીઘરત્તન્તિ ચિરકાલં. પુઞ્ઞાનન્તિ દાનાદિકુસલધમ્માનં. સત્ત વસ્સાનીતિ સત્ત સંવચ્છરાનિ. મેત્તચિત્તન્તિ મિજ્જતીતિ મેત્તા, સિનિય્હતીતિ અત્થો. મિત્તે ભવા, મિત્તસ્સ વા એસા પવત્તીતિપિ મેત્તા. લક્ખણાદિતો પન હિતાકારપ્પવત્તિલક્ખણા, હિતૂપસંહારરસા, આઘાતવિનયપચ્ચુપટ્ઠાના, સત્તાનં મનાપભાવદસ્સનપદટ્ઠાના. બ્યાપાદૂપસમો એતિસ્સા સમ્પત્તિ, સિનેહાસમ્ભવો વિપત્તિ. સા એતસ્સ અત્થીતિ મેત્તચિત્તં. ભાવેત્વાતિ મેત્તાસહગતં ચિત્તં, ચિત્તસીસેન સમાધિ વુત્તોતિ મેત્તાસમાધિં મેત્તાબ્રહ્મવિહારં ઉપ્પાદેત્વા ચેવ વડ્ઢેત્વા ચ. સત્ત સંવટ્ટવિવટ્ટકપ્પેતિ સત્ત મહાકપ્પે. સંવટ્ટ-વિવટ્ટગ્ગહણેનેવ હિ સંવટ્ટટ્ઠાયિ-વિવટ્ટટ્ઠાયિનોપિ ગહિતા. ઇમં લોકન્તિ કામલોકં. સંવટ્ટમાને સુદન્તિ સંવટ્ટમાને. સુદન્તિ નિપાતમત્તં વિનસ્સમાનેતિ અત્થો. ‘‘સંવત્તમાને સુદ’’ન્તિ ચ પઠન્તિ. કપ્પેતિ કાલે. કપ્પસીસેન હિ કાલો વુત્તો. કાલે ખીયમાને કપ્પોપિ ખીયતેવ. યથાહ –

‘‘કાલો ઘસતિ ભૂતાનિ, સબ્બાનેવ સહત્તના’’તિ. (જા. ૧.૨.૧૯૦);

‘‘આભસ્સરૂપગો હોમી’’તિ વુત્તત્તા તેજોસંવટ્ટવસેનેત્થ કપ્પવુટ્ઠાનં વેદિતબ્બં. આભસ્સરૂપગોતિ તત્થ પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન આભસ્સરબ્રહ્મલોકં ઉપગચ્છામીતિ આભસ્સરૂપગો હોમિ. વિવટ્ટમાનેતિ સણ્ઠહમાને, જાયમાનેતિ અત્થો. સુઞ્ઞં બ્રહ્મવિમાનં ઉપપજ્જામીતિ કસ્સચિ સત્તસ્સ તત્થ નિબ્બત્તસ્સ અભાવતો સુઞ્ઞં, યં પઠમજ્ઝાનભૂમિસઙ્ખાતં બ્રહ્મવિમાનં આદિતો નિબ્બત્તં, તં પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન ઉપપજ્જામિ ઉપેમિ. બ્રહ્માતિ કામાવચરસત્તેહિ સેટ્ઠટ્ઠેન તથા તથા બ્રૂહિતગુણતાય બ્રહ્મવિહારતો નિબ્બત્તટ્ઠેન ચ બ્રહ્મા. બ્રહ્મપારિસજ્જબ્રહ્મપુરોહિતેહિ મહન્તો બ્રહ્માતિ મહાબ્રહ્મા. તતો એવ તે અભિભવિત્વા ઠિતત્તા અભિભૂ. તેહિ કેનચિ ગુણેન ન અભિભૂતોતિ અનભિભૂતો. અઞ્ઞદત્થૂતિ એકંસવચને નિપાતો. દસોતિ દસ્સનસીલો, સો અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નાનં દસ્સનસમત્થો, અભિઞ્ઞાણેન પસ્સિતબ્બં પસ્સામીતિ અત્થો. સેસબ્રહ્માનં ઇદ્ધિપાદભાવનાબલેન અત્તનો ચિત્તઞ્ચ મમ વસે વત્તેમીતિ વસવત્તી હોમીતિ યોજેતબ્બં. તદા કિર બોધિસત્તો અટ્ઠસમાપત્તિલાભીપિ સમાનો તથા સત્તહિતં અત્તનો પારમિપરિપૂરણઞ્ચ ઓલોકેન્તો તાસુ એવ દ્વીસુ ઝાનભૂમીસુ નિકન્તિં ઉપ્પાદેત્વા મેત્તાબ્રહ્મવિહારવસેન અપરાપરં સંસરિ. તેન વુત્તં ‘‘સત્તવસ્સાનિ…પે… વસવત્તી’’તિ.

એવં ભગવા રૂપાવચરપુઞ્ઞસ્સ વિપાકમહન્તતં પકાસેત્વા ઇદાનિ કામાવચરપુઞ્ઞસ્સાપિ તં દસ્સેન્તો ‘‘છત્તિંસક્ખત્તુ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ સક્કો અહોસિન્તિ છત્તિંસ વારે અઞ્ઞત્થ અનુપપજ્જિત્વા નિરન્તરં સક્કો દેવાનમિન્દો તાવતિંસદેવરાજા અહોસિ. રાજા અહોસિન્તિઆદીસુ ચતૂહિ અચ્છરિયધમ્મેહિ ચતૂહિ ચ સઙ્ગહવત્થૂહિ લોકં રઞ્જેતીતિ રાજા. ચક્કરતનં વત્તેતિ, ચતૂહિ સમ્પત્તિચક્કેહિ વત્તતિ, તેહિ ચ પરં વત્તેતિ, પરહિતાય ચ ઇરિયાપથચક્કાનં વત્તો એતસ્મિં અત્થીતિ ચક્કવત્તી. રાજાતિ ચેત્થ સામઞ્ઞં, ચક્કવત્તીતિ વિસેસં. ધમ્મેન ચરતીતિ ધમ્મિકો. ઞાયેન સમેન વત્તતીતિ અત્થો. ધમ્મેનેવ રજ્જં લભિત્વા રાજા જાતોતિ ધમ્મરાજા. પરહિતધમ્મચરણેન વા ધમ્મિકો, અત્તહિતધમ્મચરણેન ધમ્મરાજા, ચતુરન્તાય ઇસ્સરોતિ ચાતુરન્તો, ચતુસમુદ્દન્તાય ચતુબ્બિધદીપવિભૂસિતાય ચ પથવિયા ઇસ્સરોતિ અત્થો. અજ્ઝત્તં કોપાદિપચ્ચત્થિકે, બહિદ્ધા ચ સબ્બરાજાનો અદણ્ડેન અસત્થેન વિજેસીતિ વિજિતાવી. જનપદે થાવરભાવં ધુવભાવં પત્તો, ન સક્કા કેનચિ તતો ચાલેતું જનપદો વા તમ્હિ થાવરિયપ્પત્તો અનુયુત્તો સકમ્મનિરતો અચલો અસમ્પવેધીતિ જનપદત્થાવરિયપ્પત્તો.

ચક્કરતનં, હત્થિરતનં, અસ્સરતનં, મણિરતનં, ઇત્થિરતનં, ગહપતિરતનં, પરિણાયકરતનન્તિ ઇમેહિ સત્તહિ રતનેહિ સમુપેતોતિ સત્તરતનસમન્નાગતો. તેસુ હિ રાજા ચક્કવત્તિ ચક્કરતનેન અજિતં જિનાતિ, હત્થિઅસ્સરતનેહિ વિજિતે સુખેનેવ અનુવિચરતિ, પરિણાયકરતનેન વિજિતમનુરક્ખતિ, સેસેહિ ઉપભોગસુખમનુભવતિ. પઠમેન ચસ્સ ઉસ્સાહસત્તિયોગો, પચ્છિમેન મન્તસત્તિયોગો, હત્થિઅસ્સગહપતિરતનેહિ પભૂસત્તિયોગો સુપરિપુણ્ણો હોતિ, ઇત્થિમણિરતનેહિ તિવિધસત્તિયોગફલં. સો ઇત્થિમણિરતનેહિ પરિભોગસુખમનુભવતિ, સેસેહિ ઉપભોગસુખં. વિસેસતો ચસ્સ પુરિમાનિ તીણિ અદોસકુસલમૂલજનિતકમ્માનુભાવેન સમ્પજ્જન્તિ, મજ્ઝિમાનિ અલોભકુસલમૂલજનિતકમ્માનુભાવેન, પચ્છિમમેકં અમોહકુસલમૂલજનિતકમ્માનુભાવેનાતિ વેદિતબ્બં પદેસરજ્જસ્સાતિ ખુદ્દકરજ્જસ્સ.

એતદહોસીતિ અત્તનો સમ્પત્તિયો પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ પચ્છિમે ચક્કવત્તિકાલે એતં ‘‘કિસ્સ નુ ખો મે ઇદં કમ્મસ્સ ફલ’’ન્તિઆદિકં અહોસિ. સબ્બત્થકમેવ તસ્મિં તસ્મિમ્પિ ભવે એતદહોસિયેવ. તત્થાયં ચક્કવત્તિકાલવસેન યોજના. એવંમહિદ્ધિકોતિ મણિરતનહત્થિરતનાદિપ્પમુખાય કોસવાહનસમ્પત્તિયા જનપદત્થાવરિયપ્પત્તિયા ચ એવંમહિદ્ધિકો. એવંમહાનુભાવોતિ ચક્કરતનાદિસમન્નાગમેન કસ્સચિપિ પીળં અકરોન્તોવ સબ્બરાજૂહિ સિરસા સમ્પટિચ્છિતસાસનવેહાસગમનાદીહિ એવં મહાનુભાવો. દાનસ્સાતિ અન્નાદિદેય્યધમ્મપરિચ્ચાગસ્સ. દમસ્સાતિ ચક્ખાદિઇન્દ્રિયદમનસ્સ ચેવ સમાધાનવસેન રાગાદિકિલેસદમનસ્સ ચ. સંયમસ્સાતિ કાયવચીસંયમસ્સ. તત્થ યં સમાધાનવસેન કિલેસદમનં, તં ભાવનામયં પુઞ્ઞં, તઞ્ચ ખો મેત્તાબ્રહ્મવિહારભૂતં ઇધાધિપ્પેતં. તસ્મિઞ્ચ ઉપચારપ્પનાભેદેન દુવિધે યં અપ્પનાપ્પત્તં, તેનસ્સ યથાવુત્તાસુ દ્વીસુ ઝાનભૂમીસુ ઉપપત્તિ અહોસિ. ઇતરેન તિવિધેનાપિ યથારહં પત્તચક્કવત્તિઆદિભાવોતિ વેદિતબ્બં.

ઇતિ ભગવા અત્તાનં કાયસક્ખિ કત્વા પુઞ્ઞાનં વિપાકમહન્તતં પકાસેત્વા ઇદાનિ તમેવત્થં ગાથાબન્ધેન દસ્સેન્તો ‘‘પુઞ્ઞમેવા’’તિઆદિમાહ. તત્થ પુઞ્ઞમેવ સો સિક્ખેય્યાતિ યો અત્થકામો કુલપુત્તો, સો પુઞ્ઞફલનિબ્બત્તનતો, અત્તનો સન્તાનં પુનનતો ચ ‘‘પુઞ્ઞ’’ન્તિ લદ્ધનામં તિવિધં કુસલમેવ સિક્ખેય્ય નિવેસેય્ય ઉપચિનેય્ય પસવેય્યાતિ અત્થો. આયતગ્ગન્તિ વિપુલફલતાય ઉળારફલતાય આયતગ્ગં, પિયમનાપફલતાય વા આયતિં ઉત્તમન્તિ આયતગ્ગં, આયેન વા યોનિસોમનસિકારાદિપ્પચ્ચયેન ઉળારતમેન અગ્ગન્તિ આયતગ્ગં. તકારો પદસન્ધિકરો. અથ વા આયેન પુઞ્ઞફલેન અગ્ગં પધાનન્તિ આયતગ્ગં. તતો એવ સુખુદ્રયં સુખવિપાકન્તિ અત્થો.

કતમં પન તં પુઞ્ઞં, કથઞ્ચ નં સિક્ખેય્યાતિ આહ ‘‘દાનઞ્ચ સમચરિયઞ્ચ, મેત્તચિત્તઞ્ચ ભાવયે’’તિ. તત્થ સમચરિયન્તિ કાયવિસમાદીનિ વજ્જેત્વા કાયસમાદિચરિતં, સુવિસુદ્ધં સીલન્તિ અત્થો. ભાવયેતિ અત્તનો સન્તાને ઉપ્પાદેય્ય વડ્ઢેય્ય. એતે ધમ્મેતિ એતે દાનાદિકે સુચરિતધમ્મે. સુખસમુદ્દયેતિ સુખાનિસંસે, આનિસંસફલમ્પિ નેસં સુખમેવાતિ દસ્સેતિ. અબ્યાપજ્જં સુખં લોકન્તિ કામચ્છન્દાદિબ્યાપાદવિરહિતત્તા અબ્યાપજ્જં નિદ્દુક્ખં, પરપીળાભાવે પન વત્તબ્બં નત્થિ. ઝાનસમાપત્તિવસેન સુખબહુલત્તા સુખં, એકન્તસુખઞ્ચ બ્રહ્મલોકં ઝાનપુઞ્ઞાનં, ઇતરપુઞ્ઞાનં પન તદઞ્ઞં સમ્પત્તિભવસઙ્ખાતં સુખં લોકં પણ્ડિતો સપ્પઞ્ઞો ઉપપજ્જતિ ઉપેતિ. ઇતિ ઇમસ્મિં સુત્તે ગાથાસુ ચ વટ્ટસમ્પત્તિ એવ કથિતા.

દુતિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.