૮. સઙ્ઘભેદસુત્તવણ્ણના

૧૮. અટ્ઠમે એકધમ્મોતિ કતરોયં સુત્તનિક્ખેપો? અટ્ઠુપ્પત્તિકો. તત્રાયં સઙ્ખેપકથા – દેવદત્તો હિ અજાતસત્તું દુગ્ગહણં ગાહાપેત્વા તસ્સ પિતરં રાજાનં બિમ્બિસારં તેન મારાપેત્વાપિ અભિમારે પયોજેત્વાપિ સિલાપવિજ્ઝનેન લોહિતુપ્પાદકમ્મં કત્વાપિ ન તાવતા પાકટો જાતો, નાળાગિરિં વિસ્સજ્જેત્વા પન પાકટો જાતો. અથ મહાજનો ‘‘એવરૂપમ્પિ નામ પાપં ગહેત્વા રાજા વિચરતી’’તિ કોલાહલં અકાસિ, મહાઘોસો અહોસિ. તં સુત્વા રાજા અત્તના દીયમાનાનિ પઞ્ચ થાલિપાકસતાનિ પચ્છિન્દાપેસિ, ઉપટ્ઠાનમ્પિસ્સ નાગમાસિ. નાગરાપિ કુલં ઉપગતસ્સ કટચ્છુભત્તમ્પિસ્સ નાદંસુ. સો પરિહીનલાભસક્કારો કોહઞ્ઞેન જીવિતુકામો સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ચ વત્થૂનિ યાચિત્વા ‘‘અલં, દેવદત્ત, યો ઇચ્છતિ, સો આરઞ્ઞિકો હોતૂ’’તિઆદિના (પારા. ૪૦૯; ચૂળવ. ૩૪૩) ભગવતા પટિક્ખિત્તો તેહિ પઞ્ચહિ વત્થૂહિ બાલં લૂખપ્પસન્નં જનં સઞ્ઞાપેન્તો પઞ્ચસતે વજ્જિપુત્તકે સલાકં ગાહાપેત્વા સઙ્ઘં ભિન્દિત્વાવ તે આદાય ગયાસીસં અગમાસિ. અથ દ્વે અગ્ગસાવકા સત્થુ આણાય તત્થ ગન્ત્વા ધમ્મં દેસેત્વા તે અરિયફલે પતિટ્ઠાપેત્વા આનયિંસુ. યે પનસ્સ સઙ્ઘભેદાય પરક્કમન્તસ્સ લદ્ધિં રોચેત્વા તથેવ પગ્ગય્હ ઠિતા સઙ્ઘે ભિજ્જન્તે ભિન્ને ચ સમનુઞ્ઞા અહેસું, તેસં તં દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાય અહોસિ.

દેવદત્તોપિ ન ચિરસ્સેવ રોગાભિભૂતો બાળ્હગિલાનો મરણકાલે ‘‘સત્થારં વન્દિસ્સામી’’તિ મઞ્ચકસિવિકાય નીયમાનો જેતવનપોક્ખરણિતીરે ઠપિતો પથવિયા વિવરે દિન્ને પતિત્વા અવીચિમ્હિ નિબ્બત્તિ, યોજનસતિકો ચસ્સ અત્તભાવો અહોસિ કપ્પટ્ઠિયો તાલક્ખન્ધપરિમાણેહિ અયસૂલેહિ વિનિવિદ્ધો. દેવદત્તપક્ખિકાનિ ચ પઞ્ચમત્તાનિ કુલસતાનિ તસ્સ લદ્ધિયં ઠિતાનિ સહ બન્ધવેહિ નિરયે નિબ્બત્તાનિ. એકદિવસં ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘આવુસો, દેવદત્તેન સઙ્ઘં ભિન્દન્તેન ભારિયં કમ્મં કત’’ન્તિ. અથ સત્થા ધમ્મસભં ઉપગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે સઙ્ઘભેદે આદીનવં દસ્સેન્તો ઇમં સુત્તં અભાસિ. કેચિ પન ભણન્તિ ‘‘દેવદત્તસ્સ તપ્પક્ખિકાનઞ્ચ તથા નિરયે નિબ્બત્તભાવં દિસ્વા સઙ્ઘભેદે આદીનવં દસ્સેન્તો ભગવા અત્તનો અજ્ઝાસયેનેવ ઇમં સુત્તં દેસેસી’’તિ.

તત્થ એકધમ્મોતિ એકો અકુસલો મહાસાવજ્જધમ્મો. લોકેતિ સત્તલોકે. ઉપ્પજ્જમાનો ઉપ્પજ્જતીતિ એત્થ ભેદસંવત્તનિકેસુ ભણ્ડનાદીસુ સઙ્ઘે ઉપ્પન્નેસુપિ ‘‘ધમ્મો અધમ્મો’’તિઆદીસુ અટ્ઠારસભેદકરવત્થૂસુ યસ્સ કસ્સચિ દીપનવસેન વોહરન્તેસુપિ તત્થ રુચિજનનત્થં અનુસ્સાવેન્તેસુપિ અનુસ્સાવેત્વા સલાકાય ગાહિતાયપિ સઙ્ઘભેદો ઉપ્પજ્જમાનો નામ હોતિ, સલાકાય પન ગાહિતાય ચત્તારો વા અતિરેકા વા યદા આવેણિકં ઉદ્દેસં વા સઙ્ઘકમ્મં વા કરોન્તિ, તદા સઙ્ઘભેદો ઉપ્પજ્જતિ નામ. કતે પન તસ્મિં સઙ્ઘભેદો ઉપ્પન્નો નામ? કમ્મં, ઉદ્દેસો, વોહારો, અનુસ્સાવના, સલાકગ્ગાહોતિ ઇમેસુ હિ પઞ્ચસુ સઙ્ઘસ્સ ભેદકારણેસુ કમ્મં વા ઉદ્દેસો વા પમાણં, વોહારાનુસ્સાવનસલાકગ્ગાહા પન પુબ્બભાગાતિ.

બહુજનાહિતાયાતિઆદીસુ ૦.મહાજનસ્સ ઝાનમગ્ગાદિસમ્પત્તિનિવારણેન અહિતાય, સગ્ગસમ્પત્તિનિવારણેન અસુખાય, અપાયૂપપત્તિહેતુભાવેન અનત્થાય. અકુસલધમ્મવસેન વા અહિતાય, હિતમત્તસ્સપિ અભાવા સુગતિયમ્પિ નિબ્બત્તનકકાયિકચેતસિકદુક્ખાય ઉપ્પજ્જતીતિ સમ્બન્ધો. દેવમનુસ્સાનન્તિ ઇદં ‘‘બહુનો જનસ્સા’’તિ વુત્તેસુ ઉક્કટ્ઠપુગ્ગલનિદ્દેસો. અપરો નયો – બહુજનાહિતાયાતિ બહુજનસ્સ મહતો સત્તકાયસ્સ અહિતત્થાય, દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકઅનત્થાયાતિ અત્થો. અસુખાયાતિ દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકઅસુખત્થાય, દુવિધદુક્ખત્થાયાતિ અત્થો. અનત્થાયાતિ પરમત્થપટિક્ખેપાય. નિબ્બાનઞ્હિ પરમત્થો, તતો ઉત્તરિં અત્થો નત્થિ. અહિતાયાતિ મગ્ગપટિક્ખેપાય. નિબ્બાનસમ્પાપકમગ્ગતો હિ ઉત્તરિં હિતં નામ નત્થિ. દુક્ખાયાતિ અરિયસુખવિરાધનેન વટ્ટદુક્ખતાય. યે હિ અરિયસુખતો વિરદ્ધા તં અધિગન્તું અભબ્બા, તે વટ્ટદુક્ખે પરિબ્ભમન્તિ, અરિયસુખતો ચ ઉત્તરિં સુખં નામ નત્થિ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘અયં સમાધિ પચ્ચુપ્પન્નસુખો ચેવ આયતિઞ્ચ સુખવિપાકો’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૫૫; અ. નિ. ૫.૨૭).

ઇદાનિ ‘‘સઙ્ઘભેદો’’તિ સરૂપતો દસ્સેત્વા તસ્સ અહિતાદીનં એકન્તહેતુભાવં પકાસેતું ‘‘સઙ્ઘે ખો પન, ભિક્ખવે, ભિન્ને’’તિઆદિમાહ. તત્થ ભિન્નેતિ નિમિત્તત્થે ભુમ્મં યથા ‘‘અધનાનં ધને અનનુપ્પદીયમાને’’તિ (દી. નિ. ૩.૯૧), ભેદહેતૂતિ અત્થો. અઞ્ઞમઞ્ઞં ભણ્ડનાનીતિ ચતુન્નં પરિસાનં તપ્પક્ખિકાનઞ્ચ ‘‘એસો ધમ્મો, નેસો ધમ્મો’’તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં વિવદનાનિ. ભણ્ડનઞ્હિ કલહસ્સ પુબ્બભાગો. પરિભાસાતિ ‘‘ઇદઞ્ચિદઞ્ચ વો અનત્થં કરિસ્સામા’’તિ ભયુપ્પાદનવસેન તજ્જના. પરિક્ખેપાતિ જાતિઆદિવસેન પરિતો ખેપા, દસહિ અક્કોસવત્થૂહિ ખુંસનવમ્ભના. પરિચ્ચજનાતિ ઉક્ખેપનિયકમ્મકરણાદિવસેન નિસ્સારણા. તત્થાતિ તસ્મિં સઙ્ઘભેદે, તન્નિમિત્તે વા ભણ્ડનાદિકે. અપ્પસન્નાતિ રતનત્તયગુણાનં અનભિઞ્ઞા. ન પસીદન્તીતિ ‘‘ધમ્મચારિનો સમચારિનો’’તિઆદિના ય્વાયં ભિક્ખૂસુ પસાદનાકારો, તથા ન પસીદન્તિ, તેસં વા સોતબ્બં સદ્ધાતબ્બં ન મઞ્ઞન્તિ. તથા ચ ધમ્મે સત્થરિ ચ અપ્પસન્નાવ હોન્તિ. એકચ્ચાનં અઞ્ઞથત્તન્તિ પુથુજ્જનાનં અવિરુળ્હસદ્ધાનં પસાદઞ્ઞથત્તં.

ગાથાયં આપાયિકોતિઆદીસુ અપાયે નિબ્બત્તનારહતાય આપાયિકો. તત્થપિ અવીચિસઙ્ખાતે મહાનિરયે ઉપ્પજ્જતીતિ નેરયિકો. એકં અન્તરકપ્પં પરિપુણ્ણમેવ કત્વા તત્થ તિટ્ઠતીતિ કપ્પટ્ઠો. સઙ્ઘભેદસઙ્ખાતે વગ્ગે રતોતિ વગ્ગરતો. અધમ્મિયતાય અધમ્મો. ભેદકરવત્થૂહિ સઙ્ઘભેદસઙ્ખાતે એવ ચ અધમ્મે ઠિતોતિ અધમ્મટ્ઠો. યોગક્ખેમા પધંસતીતિ યોગક્ખેમતો હિતતો પધંસતિ પરિહાયતિ, ચતૂહિ વા યોગેહિ અનુપદ્દુતત્તા યોગક્ખેમં નામ અરહત્તં નિબ્બાનઞ્ચ, તતો પનસ્સ ધંસને વત્તબ્બમેવ નત્થિ. દિટ્ઠિસીલસામઞ્ઞતો સંહતટ્ઠેન સઙ્ઘં, તતો એવ એકકમ્માદિવિધાનયોગેન સમગ્ગં સહિતં. ભેત્વાનાતિ પુબ્બે વુત્તલક્ખણેન સઙ્ઘભેદેન ભિન્દિત્વા. કપ્પન્તિ આયુકપ્પં. સો પનેત્થ અન્તરકપ્પોવ. નિરયમ્હીતિ અવીચિમહાનિરયમ્હિ.

અટ્ઠમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.