૫. તણ્હાસંયોજનસુત્તવણ્ણના

૧૫. પઞ્ચમે યસ્સ વિજ્જતિ, તં પુગ્ગલં દુક્ખેહિ, કમ્મં વા વિપાકેહિ, ભવયોનિગતિવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિસત્તાવાસે વા ભવન્તરાદીહિ સંયોજેતીતિ સંયોજનં. તણ્હાયનટ્ઠેન તણ્હા, તસતિ સયં પરિતસતિ, તસન્તિ વા એતાયાતિ તણ્હા. સઞ્ઞુત્તાતિ ચક્ખાદીસુ અભિનિવેસવત્થૂસુ બદ્ધા. સેસં વુત્તનયમેવ. કામઞ્ચેત્થ અવિજ્જાયપિ સંયોજનભાવો તણ્હાય ચ નીવરણભાવો અત્થિયેવ, તથાપિ અવિજ્જાય પટિચ્છાદિતાદીનવેહિ ભવેહિ તણ્હા સત્તે સંયોજેતીતિ ઇમસ્સ વિસેસસ્સ દસ્સનત્થં પુરિમસુત્તે અવિજ્જા નીવરણભાવેન, ઇધ ચ તણ્હા સંયોજનભાવેનેવ વુત્તા. કિઞ્ચ નીવરણસંયોજનપ્પધાનસ્સ દસ્સનત્થં. યથા હિ નીવરણભાવેન અવિજ્જા સંકિલેસધમ્માનં પધાનભૂતા પુબ્બઙ્ગમા ચ, એવં સંયોજનભાવેન નેસં તણ્હાતિ તદધીનપ્પધાનભાવં દસ્સેતું સુત્તદ્વયે એવમેતે ધમ્મા વુત્તા. અપિચ વિસેસેન અવિજ્જા નિબ્બાનસુખં નિવારેતીતિ ‘‘નીવરણ’’ન્તિ વુત્તા, તણ્હા સંસારદુક્ખેન સત્તે સંયોજેતીતિ ‘‘સંયોજન’’ન્તિ.

દસ્સનગમનન્તરાયકરણતો વા વિજ્જાચરણવિપક્ખતો દ્વયં દ્વિધા વુત્તં. વિજ્જાય હિ ઉજુવિપચ્ચનીકભૂતા અવિજ્જા નિબ્બાનદસ્સનસ્સ અવિપરીતદસ્સનસ્સ ચ વિસેસતો અન્તરાયકરા, ચરણધમ્માનં ઉજુવિપચ્ચનીકભૂતા તણ્હા ગમનસ્સ સમ્માપટિપત્તિયા અન્તરાયકરાતિ; એવમયં અવિજ્જાય નિવુતો અન્ધીકતો તણ્હાય સંવુતો બદ્ધો અસ્સુતવા પુથુજ્જનો અન્ધો વિય બદ્ધો મહાકન્તારં, સંસારકન્તારં નાતિવત્તતિ. અનત્થુપ્પત્તિહેતુદ્વયદસ્સનત્થમ્પિ દ્વયં દ્વિધા વુત્તં. અવિજ્જાગતો હિ પુગ્ગલો બાલભાવેન અત્થં પરિહાપેતિ, અનત્થઞ્ચ અત્તનો કરોતિ, અકુસલો વિય આતુરો અસપ્પાયકિરિયાય. જાનન્તોપિ બાલો બાલભાવેન અત્થં પરિહાપેતિ, અનત્થઞ્ચ કરોતિ જાનન્તો વિય રોગી અસપ્પાયસેવી. મક્કટાલેપોપમસુત્તં ચેતસ્સ અત્થસ્સ સાધકં.

પટિચ્ચસમુપ્પાદસ્સ મૂલકારણદસ્સનત્થમ્પેત્થ દ્વયં દ્વિધા વુત્તં. વિસેસેન હિ સમ્મોહસ્સ બલવભાવતો અવિજ્જાખેત્તં અતીતો અદ્ધા, પત્થનાય બલવભાવતો તણ્હાખેત્તં અનાગતો અદ્ધા. તથા હિ બાલજનો સમ્મોહબહુલો અતીતમનુસોચતિ, તસ્સ અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારાતિ સબ્બં નેતબ્બં. પત્થનાબહુલો અનાગતં પજપ્પતિ, તસ્સ તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનન્તિઆદિ સબ્બં નેતબ્બં. તેનેવ તાસં પુબ્બન્તાહરણેન અપરન્તપટિસન્ધાનેન ચસ્સ યથાક્કમં મૂલકારણતા દસ્સિતાતિ વેદિતબ્બન્તિ.

ગાથાસુ તણ્હાદુતિયોતિ તણ્હાસહાયો. તણ્હા હિ નિરુદકકન્તારે મરીચિકાય ઉદકસઞ્ઞા વિય પિપાસાભિભૂતં અપ્પટિકારદુક્ખાભિભૂતમ્પિ સત્તં અસ્સાદસન્દસ્સનવસેન સહાયકિચ્ચં કરોન્તી ભવાદીસુ અનિબ્બિન્દં કત્વા પરિબ્ભમાપેતિ, તસ્મા તણ્હા પુરિસસ્સ ‘‘દુતિયા’’તિ વુત્તા. નનુ ચ અઞ્ઞેપિ કિલેસાદયો ભવાભિનિબ્બત્તિયા પચ્ચયાવ? સચ્ચમેતં, ન પન તથા વિસેસપ્પચ્ચયો યથા તણ્હા. તથા હિ સા કુસલેહિ વિના અકુસલેહિ, કામાવચરાદિકુસલેહિ ચ વિના રૂપાવચરાદિકુસલેહિ ભવનિબ્બત્તિયા વિસેસપ્પચ્ચયો, યતો સમુદયસચ્ચન્તિ વુચ્ચતીતિ. ઇત્થભાવઞ્ઞથાભાવન્તિ ઇત્થભાવો ચ અઞ્ઞથાભાવો ચ ઇત્થભાવઞ્ઞથાભાવો. સો એતસ્સ અત્થીતિ ઇત્થભાવઞ્ઞથાભાવો સંસારો, તં તત્થ ઇત્થભાવો મનુસ્સત્તં, અઞ્ઞથાભાવો તતો અવસિટ્ઠસત્તાવાસા. ઇત્થભાવો વા તેસં તેસં સત્તાનં પચ્ચુપ્પન્નો અત્તભાવો, અઞ્ઞથાભાવો અનાગતત્તભાવો. એવરૂપો વા અઞ્ઞોપિ અત્તભાવો ઇત્થભાવો, ન એવરૂપો અઞ્ઞથાભાવો. તં ઇત્થભાવઞ્ઞથાભાવં સંસારં ખન્ધધાતુઆયતનપટિપાટિં નાતિવત્તતિ, ન અતિક્કમતિ.

એતમાદીનવં ઞત્વા, તણ્હં દુક્ખસ્સ સમ્ભવન્તિ એતં સકલવટ્ટદુક્ખસ્સ સમ્ભવં સમુદયં તણ્હં આદીનવં આદીનવતો ઞત્વાતિ અત્થો. અથ વા એતમાદીનવં ઞત્વાતિ એતં યથાવુત્તં સંસારનાતિવત્તનં આદીનવં દોસં ઞત્વા. તણ્હં દુક્ખસ્સ સમ્ભવન્તિ તણ્હઞ્ચ વુત્તનયેન વટ્ટદુક્ખસ્સ પધાનકારણન્તિ ઞત્વા. વીતતણ્હો અનાદાનો, સતો ભિક્ખુ, પરિબ્બજેતિ એવં તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પરિજાનન્તો વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા મગ્ગપટિપાટિયા તણ્હં વિગમેન્તો અગ્ગમગ્ગેન સબ્બસો વીતતણ્હો વિગતતણ્હો, તતો એવ ચતૂસુ ઉપાદાનેસુ કસ્સચિપિ અભાવેન આયતિં પટિસન્ધિસઙ્ખાતસ્સ વા આદાનસ્સ અભાવેન અનાદાનો, સતિવેપુલ્લપ્પત્તિયા સબ્બત્થ સતોકારિતાય સતો ભિન્નકિલેસો ભિક્ખુ પરિબ્બજે ચરેય્ય, ખન્ધપરિનિબ્બાનેન વા સઙ્ખારપ્પવત્તિતો અપગચ્છેય્યાતિ અત્થો.

પઞ્ચમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.