૮. કુક્કુટમિત્તનેસાદવત્થુ

પાણિમ્હિ ચેતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો કુક્કુટમિત્તં નામ નેસાદં આરબ્ભ કથેસિ.

રાજગહે કિર એકા સેટ્ઠિધીતા વયપ્પત્તા સત્તભૂમિકપાસાદસ્સ ઉપરિ સિરિગબ્ભે આરક્ખણત્થાય એકં પરિચારિકં દત્વા માતાપિતૂહિ વાસિયમાના એકદિવસં સાયન્હસમયે વાતપાનેન અન્તરવીથિં ઓલોકેન્તી પઞ્ચ પાસસતાનિ પઞ્ચ સૂલસતાનિ આદાય મિગે વધિત્વા જીવમાનં એકં કુક્કુટમિત્તં નામ નેસાદં પઞ્ચ મિગસતાનિ વધિત્વા તેસં મંસેન મહાસકટં પૂરેત્વા સકટધુરે નિસીદિત્વા મંસવિક્કિણનત્થાય નગરં પવિસન્તં દિસ્વા તસ્મિં પટિબદ્ધચિત્તા પરિચારિકાય હત્થે પણ્ણાકારં દત્વા ‘‘ગચ્છ, એતસ્સ પણ્ણાકારં દત્વા ગમનકાલં ઞત્વા એહી’’તિ પેસેસિ. સા ગન્ત્વા તસ્સ પણ્ણાકારં દત્વા પુચ્છિ – ‘‘કદા ગમિસ્સસી’’તિ? સો ‘‘અજ્જ મંસં વિક્કિણિત્વા પાતોવ અસુકદ્વારેન નામ નિક્ખમિત્વા ગમિસ્સામી’’તિ આહ. સા તેન કથિતકથં સુત્વા આગન્ત્વા તસ્સા આરોચેસિ. સેટ્ઠિધીતા અત્તના ગહેતબ્બયુત્તકં વત્થાભરણજાતં સંવિદહિત્વા પાતોવ મલિનવત્થં નિવાસેત્વા કુટં આદાય દાસીહિ સદ્ધિં ઉદકતિત્થં ગચ્છન્તી વિય નિક્ખમિત્વા તં ઠાનં ગન્ત્વા તસ્સાગમનં ઓલોકેન્તી અટ્ઠાસિ. સોપિ પાતોવ સકટં પાજેન્તો નિક્ખમિ. સા તસ્સ પચ્છતો પચ્છતો પાયાસિ. સો તં દિસ્વા ‘‘અહં તં ‘અસુકસ્સ નામ ધીતા’તિ ન જાનામિ, મા મં અનુબન્ધિ, અમ્મા’’તિ આહ. ન મં ત્વં પક્કોસસિ, અહં અત્તનો ધમ્મતાય આગચ્છામિ, ત્વં તુણ્હી હુત્વા અત્તનો સકટં પાજેહીતિ. સો પુનપ્પુનં તં નિવારેતિયેવ. અથ નં સા આહ – ‘‘સામિ, સિરી નામ અત્તનો સન્તિકં આગચ્છન્તી નિવારેતું ન વટ્ટતી’’તિ. સો તસ્સા નિસ્સંસયેન આગમનકારણં ઞત્વા તં સકટં આરોપેત્વા અગમાસિ. તસ્સા માતાપિતરો ઇતો ચિતો ચ પરિયેસાપેત્વા અપસ્સન્તા ‘‘મતા ભવિસ્સતી’’તિ મતકભત્તં કરિંસુ. સાપિ તેન સદ્ધિં સંવાસમન્વાય પટિપાટિયા સત્ત પુત્તે વિજાયિત્વા તે વયપ્પત્તે ઘરબન્ધનેન બન્ધિ.

અથેકદિવસં સત્થા પચ્ચૂસસમયે લોકં વોલોકેન્તો કુક્કુટમિત્તં સપુત્તં સસુણિસં અત્તનો ઞાણજાલસ્સ અન્તો પવિટ્ઠં દિસ્વા, ‘‘કિં નુ ખો એત’’ન્તિ ઉપધારેન્તો તેસં પન્નરસન્નમ્પિ સોતાપત્તિમગ્ગસ્સ ઉપનિસ્સયં દિસ્વા પાતોવ પત્તચીવરં આદાય તસ્સ પાસટ્ઠાનં અગમાસિ. તં દિવસં પાસે બદ્ધો એકમિગોપિ નાહોસિ. સત્થા તસ્સ પાસમૂલે પદવલઞ્જં દસ્સેત્વા પુરતો એકસ્સ ગુમ્બસ્સ હેટ્ઠા છાયાયં નિસીદિ. કુક્કુટમિત્તો પાતોવ ધનું આદાય પાસટ્ઠાનં ગન્ત્વા આદિતો પટ્ઠાય પાસે ઓલોકયમાનો પાસે બદ્ધં એકમ્પિ મિગં અદિસ્વા સત્થુ પદવલઞ્જં અદ્દસ. અથસ્સ એતદહોસિ – ‘‘કો મય્હં બદ્ધમિગે મોચેન્તો વિચરતી’’તિ. સો સત્થરિ આઘાતં બન્ધિત્વા ગચ્છન્તો ગુમ્બમૂલે નિસિન્નં સત્થારં દિસ્વા, ‘‘ઇમિના મમ મિગા મોચિતા ભવિસ્સન્તિ, મારેસ્સામિ ન’’ન્તિ ધનું આકડ્ઢિ. સત્થા ધનું આકડ્ઢિતું દત્વા વિસ્સજ્જેતું નાદાસિ. સો સરં વિસ્સજ્જેતુમ્પિ ઓરોપેતુમ્પિ અસક્કોન્તો ફાસુકાહિ ભિજ્જન્તીહિ વિય મુખતો ખેળેન પગ્ઘરન્તેન કિલન્તરૂપો અટ્ઠાસિ. અથસ્સ પુત્તા ગેહં ગન્ત્વા ‘‘પિતા નો ચિરાયતિ, કિં નુ ખો એત’’ન્તિ વત્વા ‘‘ગચ્છથ, તાતા, પિતુ સન્તિક’’ન્તિ માતરા પેસિતા ધનૂનિ આદાય ગન્ત્વા પિતરં તથાઠિતં દિસ્વા ‘‘અયં નો પિતુ પચ્ચામિત્તો ભવિસ્સતી’’તિ સત્તપિ જના ધનૂનિ આકડ્ઢિત્વા બુદ્ધાનુભાવેન યથા નેસં પિતા ઠિતો, તથેવ અટ્ઠંસુ. અથ નેસં માતા ‘‘કિં નુ ખો મે પુત્તાપિ ચિરાયન્તી’’તિ વત્વા સત્તહિ સુણિસાહિ સદ્ધિં ગન્ત્વા તે તથાઠિતે દિસ્વા ‘‘કસ્સ નુ ખો ઇમે ધનૂનિ આકડ્ઢિત્વા ઠિતા’’તિ ઓલોકેન્તી સત્થારં દિસ્વા બાહા પગ્ગય્હ – ‘‘મા મે પિતરં નાસેથ, મા મે પિતરં નાસેથા’’તિ મહાસદ્દમકાસિ. કુક્કુટમિત્તો તં સદ્દં સુત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘નટ્ઠો વતમ્હિ, સસુરો કિર મે એસ, અહો મયા ભારિયં કમ્મં કત’’ન્તિ. પુત્તાવિસ્સ ‘‘અય્યકો કિર નો એસ, અહો ભારિયં કમ્મં કત’’ન્તિ ચિન્તયિંસુ. કુક્કુટમિત્તો ‘‘અયં સસુરો મે’’તિ મેત્તચિત્તં ઉપટ્ઠપેસિ, પુત્તાપિસ્સ ‘‘અય્યકો નો’’તિ મેત્તચિત્તં ઉપટ્ઠપેસું. અથ તે નેસં માતા સેટ્ઠિધીતા ‘‘ખિપ્પં ધનૂનિ છડ્ડેત્વા પિતરં મે ખમાપેથા’’તિ આહ.

સત્થા તેસં મુદુચિત્તતં ઞત્વા ધનું ઓતારેતું અદાસિ. તે સબ્બે સત્થારં વન્દિત્વા ‘‘ખમથ નો, ભન્તે’’તિ ખમાપેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. અથ નેસં સત્થા અનુપુબ્બિં કથં કથેસિ. દેસનાવસાને કુક્કુટમિત્તો સદ્ધિં પુત્તેહિ ચેવ સુણિસાહિ ચ અત્તપઞ્ચદસમો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. સત્થા પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં વિહારં અગમાસિ. અથ નં આનન્દત્થેરો પુચ્છિ – ‘‘ભન્તે, કહં ગમિત્થા’’તિ. કુક્કુટમિત્તસ્સ સન્તિકં, આનન્દાતિ. પાણાતિપાતકમ્મસ્સ વો, ભન્તે, અકારકો કતોતિ. આમાનન્દ, સો અત્તપઞ્ચદસમો અચલસદ્ધાય પતિટ્ઠાય તીસુ રતનેસુ નિક્કઙ્ખો હુત્વા પાણાતિપાતકમ્મસ્સ અકારકો જાતોતિ. ભિક્ખૂ આહંસુ – ‘‘નનુ, ભન્તે, ભરિયાપિસ્સ અત્થી’’તિ. આમ, ભિક્ખવે, સા કુલગેહે કુમારિકા હુત્વા સોતાપત્તિફલં પત્તાતિ. ભિક્ખૂ કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘કુક્કુટમિત્તસ્સ કિર ભરિયા કુમારિકકાલે એવ સોતાપત્તિફલં પત્વા તસ્સ ગેહં ગન્ત્વા સત્ત પુત્તે લભિ, સા એત્તકં કાલં સામિકેન ‘ધનું આહર, સરે આહર, સત્તિં આહર, સૂલં આહર, જાલં આહરા’તિ વુચ્ચમાના તાનિ અદાસિ. સોપિ તાય દિન્નાનિ આદાય ગન્ત્વા પાણાતિપાતં કરોતિ, કિં નુ ખો સોતાપન્નાપિ પાણાતિપાતં કરોન્તી’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે, ‘‘ન, ભિક્ખવે, સોતાપન્ના પાણાતિપાતં કરોન્તિ, સા પન ‘સામિકસ્સ વચનં કરોમી’તિ તથા અકાસિ. ‘ઇદં ગહેત્વા એસ ગન્ત્વા પાણાતિપાતં કરોતૂ’તિ તસ્સા ચિત્તં નત્થિ. પાણિતલસ્મિઞ્હિ વણે અસતિ વિસં ગણ્હન્તસ્સ તં વિસં અનુડહિતું ન સક્કોતિ, એવમેવં અકુસલચેતનાય અભાવેન પાપં અકરોન્તસ્સ ધનુઆદીનિ નીહરિત્વા દદતોપિ પાપં નામ ન હોતી’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૧૨૪. ‘‘પાણિમ્હિ ચે વણો નાસ્સ, હરેય્ય પાણિના વિસં;

નાબ્બણં વિસમન્વેતિ, નત્થિ પાપં અકુબ્બતો’’તિ.

તત્થ નાસ્સાતિ ન ભવેય્ય. હરેય્યાતિ હરિતું સક્કુણેય્ય. કિં કારણા? યસ્મા નાબ્બણં વિસમન્વેતિ અવણઞ્હિ પાણિં વિસં અન્વેતું ન સક્કોતિ, એવમેવ ધનુઆદીનિ નીહરિત્વા દેન્તસ્સાપિ અકુસલચેતનાય અભાવેન પાપં અકુબ્બતો પાપં નામ નત્થિ, અવણં પાણિં વિસં વિય નાસ્સ ચિત્તં પાપં અનુગચ્છતીતિ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

અપરેન સમયેન ભિક્ખૂ કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘કો નુ ખો કુક્કુટમિત્તસ્સ સપુત્તસ્સ સસુણિસસ્સ સોતાપત્તિમગ્ગસ્સૂપનિસ્સયો, કેન કારણેન નેસાદકુલે નિબ્બત્તો’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે, ભિક્ખવે, અતીતે કસ્સપદસબલસ્સ ધાતુચેતિયં સંવિદહન્તા એવમાહંસુ – ‘‘કિં નુ ખો ઇમસ્સ ચેતિયસ્સ મત્તિકા ભવિસ્સતિ, કિં ઉદક’’ન્તિ. અથ નેસં એતદહોસિ – ‘‘હરિતાલમનોસિલા મત્તિકા ભવિસ્સતિ, તિલતેલં ઉદક’’ન્તિ. તે હરિતાલમનોસિલા કોટ્ટેત્વા તિલતેલેન સંસન્દિત્વા ઇટ્ઠકાય ઘટેત્વા સુવણ્ણેન ખચિત્વા અન્તો ચિનિંસુ, બહિમુખે પન એકગ્ઘનસુવણ્ણઇટ્ઠકાવ અહેસું. એકેકા સતસહસ્સગ્ઘનિકા અહોસિ. તે યાવ ધાતુનિધાના ચેતિયે નિટ્ઠિતે ચિન્તયિંસુ – ‘‘ધાતુનિધાનકાલે બહુના ધનેન અત્થો, કં નુ ખો જેટ્ઠકં કરોમા’’તિ.

અથેકો ગામવાસિકો સેટ્ઠિ ‘‘અહં જેટ્ઠકો ભવિસ્સામી’’તિ ધાતુનિધાને એકં હિરઞ્ઞકોટિં પક્ખિપિ. તં દિસ્વા રટ્ઠવાસિનો ‘‘અયં નગરસેટ્ઠિ ધનમેવ સંહરતિ, એવરૂપે ચેતિયે જેટ્ઠકો ભવિતું ન સક્કોતિ, ગામવાસી પન કોટિધનં પક્ખિપિત્વા જેટ્ઠકો જાતો’’તિ ઉજ્ઝાયિંસુ. સો તેસં કથં સુત્વા ‘‘અહં દ્વે કોટિયો દત્વા જેટ્ઠકો ભવિસ્સામી’’તિ દ્વે કોટિયો અદાસિ. ઇતરો ‘‘અહમેવ જેટ્ઠકો ભવિસ્સામી’’તિ તિસ્સો કોટિયો અદાસિ. એવં વડ્ઢેત્વા વડ્ઢેત્વા નગરવાસી અટ્ઠ કોટિયો અદાસિ. ગામવાસિનો પન ગેહે નવકોટિધનમેવ અત્થિ, નગરવાસિનો ચત્તાલીસકોટિધનં. તસ્મા ગામવાસી ચિન્તેસિ – ‘‘સચાહં નવ કોટિયો દસ્સામિ, અયં ‘દસ કોટિયો દસ્સામી’તિ વક્ખતિ, અથ મે નિદ્ધનભાવો પઞ્ઞાયિસ્સતી’’તિ. સો એવમાહ – ‘‘અહં એત્તકઞ્ચ ધનં દસ્સામિ, સપુત્તદારો ચ ચેતિયસ્સ દાસો ભવિસ્સામી’’તિ સત્ત પુત્તે સત્ત સુણિસાયો ભરિયઞ્ચ ગહેત્વા અત્તના સદ્ધિં ચેતિયસ્સ નિય્યાદેસિ. રટ્ઠવાસિનો ‘‘ધનં નામ સક્કા ઉપ્પાદેતું, અયં પન સપુત્તદારો અત્તાનં નિય્યાદેસિ, અયમેવ જેટ્ઠકો હોતૂ’’તિ તં જેટ્ઠકં કરિંસુ. ઇતિ તે સોળસપિ જના ચેતિયસ્સ દાસા અહેસું. રટ્ઠવાસિનો પન તે ભુજિસ્સે અકંસુ. એવં સન્તેપિ ચેતિયમેવ પટિજગ્ગિત્વા યાવતાયુકં ઠત્વા તતો ચુતા દેવલોકે નિબ્બત્તિંસુ. તેસુ એકં બુદ્ધન્તરં દેવલોકે વસન્તેસુ ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે ભરિયા તતો ચવિત્વા રાજગહે સેટ્ઠિનો ધીતા હુત્વા નિબ્બત્તિ. સા કુમારિકાવ હુત્વા સોતાપત્તિફલં પાપુણિ. અદિટ્ઠસચ્ચસ્સ પન પટિસન્ધિ નામ ભારિયાતિ તસ્સા સામિકો સમ્પરિવત્તમાનો ગન્ત્વા નેસાદકુલે નિબ્બત્તિ. તસ્સ સહ દસ્સનેનેવ સેટ્ઠિધીતરં પુબ્બસિનેહો અજ્ઝોત્થરિ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘પુબ્બેવ સન્નિવાસેન, પચ્ચુપ્પન્નહિતેન વા;

એવં તં જાયતે પેમં, ઉપ્પલંવ યથોદકે’’તિ. (જા. ૧.૨.૧૭૪);

સા પુબ્બસિનેહેનેવ નેસાદકુલં અગમાસિ. પુત્તાપિસ્સા દેવલોકા ચવિત્વા તસ્સા એવ કુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં ગણ્હિંસુ, સુણિસાયોપિસ્સા તત્થ તત્થ નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તા તેસંયેવ ગેહં અગમંસુ. એવં તે સબ્બેપિ તદા ચેતિયં પટિજગ્ગિત્વા તસ્સ કમ્મસ્સાનુભાવેન સોતાપત્તિફલં પત્તાતિ.

કુક્કુટમિત્તનેસાદવત્થુ અટ્ઠમં.