૪. અનાથપિણ્ડિકસેટ્ઠિવત્થુ

પાપોપિ પસ્સતી ભદ્રન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અનાથપિણ્ડિકં આરબ્ભ કથેસિ.

અનાથપિણ્ડિકો હિ વિહારમેવ ઉદ્દિસ્સ ચતુપણ્ણાસકોટિધનં બુદ્ધસાસને વિકિરિત્વા સત્થરિ જેતવને વિહરન્તે દેવસિકં તીણિ મહાઉપટ્ઠાનાનિ ગચ્છતિ, ગચ્છન્તો ચ ‘‘કિં નુ ખો આદાય આગતોતિ સામણેરા વા દહરા વા હત્થમ્પિ મે ઓલોકેય્યુ’’ન્તિ તુચ્છહત્થો નામ ન ગતપુબ્બો. પાતોવ ગચ્છન્તો યાગું ગાહાપેત્વાવ ગચ્છતિ, કતપાતરાસો સપ્પિનવનીતાદીનિ ભેસજ્જાનિ. સાયન્હસમયે માલાગન્ધવિલેપનવત્થાદીનિ ગાહાપેત્વા ગચ્છતિ. એવં નિચ્ચકાલમેવ દિવસે દિવસે દાનં દત્વા સીલં રક્ખતિ. અપરભાગે ધનં પરિક્ખયં ગચ્છતિ. વોહારૂપજીવિનોપિસ્સ હત્થતો અટ્ઠારસકોટિધનં ઇણં ગણ્હિંસુ, કુલસન્તકાપિસ્સ અટ્ઠારસહિરઞ્ઞકોટિયો, નદીતીરે નિદહિત્વા ઠપિતા ઉદકેન કૂલે ભિન્ને મહાસમુદ્દં પવિસિંસુ. એવમસ્સ અનુપુબ્બેન ધનં પરિક્ખયં અગમાસિ. સો એવંભૂતોપિ સઙ્ઘસ્સ દાનં દેતિયેવ, પણીતં પન કત્વા દાતું ન સક્કોતિ.

સો એકદિવસં સત્થારા ‘‘દીયતિ પન તે, ગહપતિ, કુલે દાન’’ન્તિ વુત્તે ‘‘દીયતિ, ભન્તે, તઞ્ચ ખો કણાજકં બિલઙ્ગદુતિય’’ન્તિ આહ. અથ નં સત્થા, ‘‘ગહપતિ, ‘લૂખં દાનં દેમી’તિ મા ચિન્તયિ. ચિત્તસ્મિઞ્હિ પણીતે બુદ્ધાદીનં દિન્નદાનં લૂખં નામ નત્થિ, અપિચ ત્વં અટ્ઠન્નં અરિયપુગ્ગલાનં દાનં દેસિ, અહં પન વેલામકાલે સકલજમ્બુદીપં ઉન્નઙ્ગલં કત્વા મહાદાનં પવત્તયમાનોપિ તિસરણગતમ્પિ કઞ્ચિ નાલત્થં, દક્ખિણેય્યા નામ એવં દુલ્લભા. તસ્મા ‘લૂખં મે દાન’ન્તિ મા ચિન્તયી’’તિ વત્વા વેલામસુત્તમસ્સ (અ. નિ. ૯.૨૦) કથેસિ. અથસ્સ દ્વારકોટ્ઠકે અધિવત્થા દેવતા સત્થરિ ચેવ સત્થુસાવકેસુ ચ ગેહં પવિસન્તેસુ તેસં તેજેન સણ્ઠાતું અસક્કોન્તી, ‘‘યથા ઇમે ઇમં ગેહં ન પવિસન્તિ, તથા ગહપતિં પરિભિન્દિસ્સામી’’તિ તં વત્તુકામાપિ ઇસ્સરકાલે કિઞ્ચિ વત્તું નાસક્ખિ, ઇદાનિ ‘‘પનાયં દુગ્ગતો ગણ્હિસ્સતિ મે વચન’’ન્તિ રત્તિભાગે સેટ્ઠિસ્સ સિરિગબ્ભં પવિસિત્વા આકાસે અટ્ઠાસિ. અથ સેટ્ઠિ નં દિસ્વા ‘‘કો એસો’’તિ આહ. અહં તે મહાસેટ્ઠિ ચતુત્થદ્વારકોટ્ઠકે અધિવત્થા દેવતા, તુય્હં ઓવાદદાનત્થાય આગતાતિ. તેન હિ ઓવદેહીતિ. મહાસેટ્ઠિ તયા પચ્છિમકાલં અનોલોકેત્વાવ સમણસ્સ ગોતમસ્સ સાસને બહું ધનં વિપ્પકિણ્ણં, ઇદાનિ દુગ્ગતો હુત્વાપિ તં ન મુઞ્ચસિયેવ, એવં વત્તમાનો કતિપાહેનેવ ઘાસચ્છાદનમત્તમ્પિ ન લભિસ્સસિ, કિં તે સમણેન ગોતમેન, અતિપરિચ્ચાગતો ઓરમિત્વા કમ્મન્તે પયોજેન્તો કુટુમ્બં સણ્ઠાપેહીતિ. અયં મે તયા દિન્નઓવાદોતિ. આમ, સેટ્ઠીતિ. ગચ્છ, નાહં તાદિસીનં સતેનપિ સહસ્સેનપિ સતસહસ્સેનપિ સક્કા કમ્પેતું, અયુત્તં તે વુત્તં, કં તયા મમ ગેહે વસમાનાય, સીઘં સીઘં મે ઘરા નિક્ખમાહીતિ. સા સોતાપન્નસ્સ અરિયસાવકસ્સ વચનં સુત્વા ઠાતું અસક્કોન્તી દારકે આદાય નિક્ખમિ, નિક્ખમિત્વા ચ પન અઞ્ઞત્થ વસનટ્ઠાનં અલભમાના ‘‘સેટ્ઠિં ખમાપેત્વા તત્થેવ વસિસ્સામી’’તિ નગરપરિગ્ગાહકં દેવપુત્તં ઉપસઙ્કમિત્વા અત્તના કતાપરાધં આચિક્ખિત્વા ‘‘એહિ, મં સેટ્ઠિસ્સ સન્તિકં નેત્વા ખમાપેત્વા વસનટ્ઠાનં દાપેહી’’તિ આહ. સો ‘‘અયુત્તં તયા વુત્તં, નાહં તસ્સ સન્તિકં ગન્તું ઉસ્સહામી’’તિ તં પટિક્ખિપિ. સા ચતુન્નં મહારાજાનં સન્તિકં ગન્ત્વા તેહિપિ પટિક્ખિત્તા સક્કં દેવરાજાનં ઉપસઙ્કમિત્વા તં પવત્તિં આચિક્ખિત્વા, ‘‘અહં, દેવ, વસનટ્ઠાનં અલભમાના દારકે હત્થેન ગહેત્વા અનાથા વિચરામિ, વસનટ્ઠાનં મે દાપેહી’’તિ સુટ્ઠુતરં યાચિ.

અથ નં સો ‘‘અહમ્પિ તવ કારણા સેટ્ઠિં વત્તું ન સક્ખિસ્સામિ, એકં પન તે ઉપાયં કથેસ્સામી’’તિ આહ. સાધુ, દેવ, કથેહીતિ. ગચ્છ, સેટ્ઠિનો આયુત્તકવેસં ગહેત્વા સેટ્ઠિસ્સ હત્થતો પણ્ણં આરોપેત્વા વોહારૂપજીવીહિ ગહિતં અટ્ઠારસકોટિધનં અત્તનો આનુભાવેન સોધેત્વા તુચ્છગબ્ભે પૂરેત્વા મહાસમુદ્દં પવિટ્ઠં અટ્ઠારસકોટિધનં અત્થિ, અઞ્ઞમ્પિ અસુકટ્ઠાને નામ અસ્સામિકં અટ્ઠારસકોટિધનં અત્થિ, તં સબ્બં સંહરિત્વા તસ્સ તુચ્છગબ્ભે પૂરેત્વા દણ્ડકમ્મં કત્વા ખમાપેહીતિ. સા ‘‘સાધુ, દેવા’’તિ વુત્તનયેનેવ તં સબ્બં કત્વા પુન તસ્સ સિરિગબ્ભં ઓભાસયમાના આકાસે ઠત્વા ‘‘કો એસો’’તિ વુત્તે અહં તે ચતુત્થદ્વારકોટ્ઠકે અધિવત્થા અન્ધબાલદેવતા, મયા અન્ધબાલતાય યં તુમ્હાકં સન્તિકે કથિતં, તં મે ખમથ. સક્કસ્સ હિ મે વચનેન ચતુપણ્ણાસકોટિધનં સંહરિત્વા તુચ્છગબ્ભપૂરણં દણ્ડકમ્મં કતં, વસનટ્ઠાનં અલભમાના કિલમામીતિ. અનાથપિણ્ડિકો ચિન્તેસિ – ‘‘અયં દેવતા ‘દણ્ડકમ્મઞ્ચ મે કત’ન્તિ વદતિ, અત્તનો ચ દોસં પટિજાનાતિ, સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ નં દસ્સેસ્સામી’’તિ. સો તં સત્થુ સન્તિકં નેત્વા તાય કતકમ્મં સબ્બં આરોચેસિ. દેવતા સત્થુ પાદેસુ સિરસા નિપતિત્વા, ‘‘ભન્તે, યં મયા અન્ધબાલતાય તુમ્હાકં ગુણે અજાનિત્વા પાપકં વચનં વુત્તં, તં મે ખમથા’’તિ સત્થારં ખમાપેત્વા મહાસેટ્ઠિં ખમાપેસિ. સત્થા કલ્યાણપાપકાનં કમ્માનં વિપાકવસેન સેટ્ઠિઞ્ચેવ દેવતઞ્ચ ઓવદન્તો ‘‘ઇધ, ગહપતિ, પાપપુગ્ગલોપિ યાવ પાપં ન પચ્ચતિ, તાવ ભદ્રમ્પિ પસ્સતિ. યદા પનસ્સ પાપં પચ્ચતિ, તદા પાપમેવ પસ્સતિ. ભદ્રપુગ્ગલોપિ યાવ ભદ્રં ન પચ્ચતિ, તાવ પાપાનિ પસ્સતિ. યદા પનસ્સ ભદ્રં પચ્ચતિ, તદા ભદ્રમેવ પસ્સતી’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમા ગાથા અભાસિ –

૧૧૯. ‘‘પાપોપિ પસ્સતી ભદ્રં, યાવ પાપં ન પચ્ચતિ;

યદા ચ પચ્ચતી પાપં, અથ પાપો પાપાનિ પસ્સતિ.

૧૨૦. ‘‘ભદ્રોપિ પસ્સતી પાપં, યાવ ભદ્રં ન પચ્ચતિ;

યદા ચ પચ્ચતી ભદ્રં, અથ ભદ્રો ભદ્રાનિ પસ્સતી’’તિ.

તત્થ પાપોતિ કાયદુચ્ચરિતાદિના પાપકમ્મેન યુત્તપુગ્ગલો. સોપિ હિ પુરિમસુચરિતાનુભાવેન નિબ્બત્તં સુખં અનુભવમાનો ભદ્રમ્પિ પસ્સતિ. યાવ પાપં ન પચ્ચતીતિ યાવસ્સ તં પાપકમ્મં દિટ્ઠધમ્મે વા સમ્પરાયે વા વિપાકં ન દેતિ. યદા પનસ્સ તં દિટ્ઠધમ્મે વા સમ્પરાયે વા વિપાકં દેતિ, અથ દિટ્ઠધમ્મે વિવિધા કમ્મકારણા, સમ્પરાયે ચ અપાયદુક્ખં અનુભોન્તો સો પાપો પાપાનિયેવ પસ્સતિ. દુતિયગાથાયપિ કાયસુચરિતાદિના ભદ્રકમ્મેન યુત્તો ભદ્રો. સોપિ હિ પુરિમદુચ્ચરિતાનુભાવેન નિબ્બત્તં દુક્ખં અનુભવમાનો પાપં પસ્સતિ. યાવ ભદ્રં ન પચ્ચતીતિ યાવસ્સ તં ભદ્રં કમ્મં દિટ્ઠધમ્મે વા સમ્પરાયે વા વિપાકં ન દેતિ. યદા પન તં વિપાકં દેતિ, અથ દિટ્ઠધમ્મે લાભસક્કારાદિસુખં, સમ્પરાયે ચ દિબ્બસમ્પત્તિસુખં અનુભવમાનો સો ભદ્રો ભદ્રાનિયેવ પસ્સતીતિ.

દેસનાવસાને સા દેવતા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ, સમ્પત્તપરિસાયપિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

અનાથપિણ્ડિકસેટ્ઠિવત્થુ ચતુત્થં.