૧૧. તયોજનવત્થુ

ન અન્તલિક્ખેતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો તયો જને આરબ્ભ કથેસિ.

સત્થરિ કિર જેતવને વિહરન્તે સમ્બહુલા ભિક્ખૂ સત્થુ દસ્સનત્થાય આગચ્છન્તા એકં ગામં પિણ્ડાય પવિસિંસુ. ગામવાસિનો તે સમ્પત્તે આદાય આસનસાલાય નિસીદાપેત્વા યાગુખજ્જકં દત્વા પિણ્ડપાતવેલં આગમયમાના ધમ્મં સુણન્તા નિસીદિંસુ. તસ્મિં ખણે ભત્તં પચિત્વા સૂપબ્યઞ્જનં ધૂપયમાનાય એકિસ્સા ઇત્થિયા ભાજનતો અગ્ગિજાલા ઉટ્ઠહિત્વા છદનં ગણ્હિ. તતો એકં તિણકરળં ઉટ્ઠહિત્વા જલમાનં આકાસં પક્ખન્દિ. તસ્મિં ખણે એકો કાકો આકાસેન ગચ્છન્તો તત્થ ગીવં પવેસેત્વા તિણવલ્લિવેઠિતો ઝાયિત્વા ગામમજ્ઝે પતિ. ભિક્ખૂ તં દિસ્વા ‘‘અહો ભારિયં કમ્મં, પસ્સથાવુસો, કાકેન પત્તં વિપ્પકારં, ઇમિના કતકમ્મં અઞ્ઞત્ર સત્થારા કો જાનિસ્સતિ, સત્થારમસ્સ કમ્મં પુચ્છિસ્સામા’’તિ ચિન્તેત્વા પક્કમિંસુ.

અપરેસમ્પિ ભિક્ખૂનં સત્થુ દસ્સનત્થાય નાવં અભિરુય્હ ગચ્છન્તાનં નાવા સમુદ્દે નિચ્ચલા અટ્ઠાસિ. મનુસ્સા ‘‘કાળકણ્ણિના એત્થ ભવિતબ્બ’’ન્તિ સલાકં વિચારેસું. નાવિકસ્સ ચ ભરિયા પઠમવયે ઠિતા દસ્સનીયા પાસાદિકા, સલાકા તસ્સા પાપુણિ. ‘‘સલાકં પુન વિચારેથા’’તિ વત્વા યાવતતિયં વિચારેસું, તિક્ખત્તુમ્પિ તસ્સા એવ પાપુણિ. મનુસ્સા ‘‘કિં, સામી’’તિ નાવિકસ્સ મુખં ઓલોકેસું. નાવિકો ‘‘ન સક્કા એકિસ્સા અત્થાય મહાજનં નાસેતું, ઉદકે નં ખિપથા’’તિ આહ. સા ગહેત્વા ઉદકે ખિપિયમાના મરણભયતજ્જિતા વિરવં અકાસિ. તં સુત્વા નાવિકો કો અત્થો ઇમિસ્સા આભરણેહિ નટ્ઠેહિ, સબ્બાભરણાનિ ઓમુઞ્ચિત્વા એકં પિલોતિકં નિવાસાપેત્વા છડ્ડેથ નં, અહં પનેતં ઉદકપિટ્ઠે પ્લવમાનં દટ્ઠું ન સક્ખિસ્સામી તસ્મા યથા નં અહં ન પસ્સામિ, તથા એકં વાલુકકુટં ગીવાય બન્ધિત્વા સમુદ્દે ખિપથાતિ. તે તથા કરિંસુ. તમ્પિ પતિતટ્ઠાનેયેવ મચ્છકચ્છપા વિલુમ્પિંસુ. ભિક્ખૂ તં પવત્તિં ઞત્વા ‘‘ઠપેત્વા સત્થારં કો અઞ્ઞો એતિસ્સા ઇત્થિયા કતકમ્મં જાનિસ્સતિ, સત્થારં તસ્સા કમ્મં પુચ્છિસ્સામા’’તિ ઇચ્છિતટ્ઠાનં પત્વા નાવાતો ઓરુય્હ પક્કમિંસુ.

અપરેપિ સત્ત ભિક્ખૂ સત્થુ દસ્સનત્થાય ગચ્છન્તા સાયં એકં વિહારં પવિસિત્વા વસનટ્ઠાનં પુચ્છિંસુ. એકસ્મિઞ્ચ લેણે સત્ત મઞ્ચા હોન્તિ. તેસં તદેવ લભિત્વા તત્થ નિપન્નાનં રત્તિભાગે કૂટાગારમત્તો પાસાણો પવટ્ટમાનો આગન્ત્વા લેણદ્વારં પિદહિ. નેવાસિકા ભિક્ખૂ ‘‘મયં ઇમં લેણં આગન્તુકભિક્ખૂનં પાપયિમ્હા, અયઞ્ચ મહાપાસાણો લેણદ્વારં પિદહન્તો અટ્ઠાસિ, અપનેસ્સામ ન’’ન્તિ સમન્તા સત્તહિ ગામેહિ મનુસ્સે સન્નિપાતેત્વા વાયમન્તાપિ ઠાના ચાલેતું નાસક્ખિંસુ. અન્તો પવિટ્ઠભિક્ખૂપિ વાયમિંસુયેવ. એવં સન્તેપિ સત્તાહં પાસાણં ચાલેતું નાસક્ખિંસુ. આગન્તુકા સત્તાહં છાતજ્ઝત્તા મહાદુક્ખં અનુભવિંસુ. સત્તમે દિવસે પાસાણો સયમેવ પવટ્ટિત્વા અપગતો. ભિક્ખૂ નિક્ખમિત્વા ‘‘અમ્હાકં ઇમં પાપં અઞ્ઞત્ર સત્થારા કો જાનિસ્સતિ, સત્થારં પુચ્છિસ્સામા’’તિ ચિન્તેત્વા પક્કમિંસુ. તે પુરિમેહિ સદ્ધિં અન્તરામગ્ગે સમાગન્ત્વા સબ્બે એકતોવ સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસિન્ના સત્થારા કતપટિસન્થારા અત્તના અત્તના દિટ્ઠાનુભૂતાનિ કારણાનિ પટિપાટિયા પુચ્છિંસુ.

સત્થાપિ તેસં પટિપાટિયા એવં બ્યાકાસિ – ‘‘ભિક્ખવે, સો તાવ કાકો અત્તના કતકમ્મમેવ અનુભોસિ. અતીતકાલે હિ બારાણસિયં એકો કસ્સકો અત્તનો ગોણં દમેન્તો દમેતું નાસક્ખિ. સો હિસ્સ ગોણો થોકં ગન્ત્વા નિપજ્જિ, પોથેત્વા ઉટ્ઠાપિતોપિ થોકં ગન્ત્વા પુનપિ તથેવ નિપજ્જિ. સો વાયમિત્વા તં દમેતું અસક્કોન્તો કોધાભિભૂતો હુત્વા ‘ઇતો દાનિ પટ્ઠાય સુખં નિપજ્જિસ્સસી’તિ પલાલપિણ્ડં વિય કરોન્તો પલાલેન તસ્સ ગીવં પલિવેઠેત્વા અગ્ગિમદાસિ, ગોણો તત્થેવ ઝાયિત્વા મતો. તદા, ભિક્ખવે, તેન કાકેન તં પાપકમ્મં કતં. સો તસ્સ વિપાકેન દીઘરત્તં નિરયે પચ્ચિત્વા વિપાકાવસેસેન સત્તક્ખત્તું કાકયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા એવમેવ આકાસે ઝાયિત્વાવ મતો’’તિ.

સાપિ, ભિક્ખવે, ઇત્થી અત્તના કતકમ્મમેવ અનુભોસિ. સા હિ અતીતે બારાણસિયં એકસ્સ ગહપતિકસ્સ ભરિયા ઉદકહરણકોટ્ટનપચનાદીનિ સબ્બકિચ્ચાનિ સહત્થેનેવ અકાસિ. તસ્સા એકો સુનખો તં ગેહે સબ્બકિચ્ચાનિ કુરુમાનં ઓલોકેન્તોવ નિસીદતિ. ખેત્તે ભત્તં હરન્તિયા દારુપણ્ણાદીનં વા અત્થાય અરઞ્ઞં ગચ્છન્તિયા તાય સદ્ધિંયેવ ગચ્છતિ. તં દિસ્વા દહરમનુસ્સા ‘‘અમ્ભો નિક્ખન્તો સુનખલુદ્દકો, અજ્જ મયં મંસેન ભુઞ્જિસ્સામા’’તિ ઉપ્પણ્ડેન્તિ. સા તેસં કથાય મઙ્કુ હુત્વા સુનખં લેડ્ડુદણ્ડાદીહિ પહરિત્વા પલાપેતિ, સુનખો નિવત્તિત્વા પુન અનુબન્ધતિ. સો કિરસ્સા તતિયે અત્તભાવે ભત્તા અહોસિ, તસ્મા સિનેહં છિન્દિતું ન સક્કોતિ. કિઞ્ચાપિ હિ અનમતગ્ગે સંસારે જાયા વા પતિ વા અભૂતપુબ્બા નામ નત્થિ, અવિદૂરે પન અત્તભાવે ઞાતકેસુ અધિમત્તો સિનેહો હોતિ, તસ્મા સો સુનખો તં વિજહિતું ન સક્કોતિ. સા તસ્સ કુજ્ઝિત્વા ખેત્તં સામિકસ્સ યાગું હરમાના રજ્જું ઉચ્છઙ્ગે ઠપેત્વા અગમાસિ, સુનખો તાયેવ સદ્ધિં ગતો. સા સામિકસ્સ યાગું દત્વા તુચ્છકુટં આદાય એકં ઉદકટ્ઠાનં ગન્ત્વા કુટં વાલુકાય પૂરેત્વા સમીપે ઓલોકેત્વા ઠિતસ્સ સુનખસ્સ સદ્દમકાસિ. સુનખો ‘‘ચિરસ્સં વત મે અજ્જ મધુરકથા લદ્ધા’’તિ નઙ્ગુટ્ઠં ચાલેન્તો તં ઉપસઙ્કમિ. સા તં ગીવાયં દળ્હં ગહેત્વા એકાય રજ્જુકોટિયા કુટં બન્ધિત્વા એકં રજ્જુકોટિં સુનખસ્સ ગીવાયં બન્ધિત્વા કુટં ઉદકાભિમુખં પવટ્ટેસિ. સુનખો કુટં અનુબન્ધન્તો ઉદકે પતિત્વા તત્થેવ કાલમકાસિ. સા તસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકેન દીઘરત્તં નિરયે પચ્ચિત્વા વિપાકાવસેસેન અત્તભાવસતે વાલુકકુટં ગીવાયં બન્ધિત્વા ઉદકે પક્ખિત્તા કાલમકાસીતિ.

તુમ્હેહિપિ, ભિક્ખવે, અત્તના કતકમ્મમેવ અનુભૂતં. અતીતસ્મિઞ્હિ બારાણસિવાસિનો સત્ત ગોપાલકદારકા એકસ્મિં અટવિપદેસે સત્તાહવારેન ગાવિયો વિચરન્તા એકદિવસં ગાવિયો વિચારેત્વા આગચ્છન્તા એકં મહાગોધં દિસ્વા અનુબન્ધિંસુ. ગોધા પલાયિત્વા એકં વમ્મિકં પાવિસિ. તસ્સ પન વમ્મિકસ્સ સત્ત છિદ્દાનિ, દારકા ‘‘મયં દાનિ ગહેતું ન સક્ખિસ્સામ, સ્વે આગન્ત્વા ગણ્હિસ્સામા’’તિ એકેકો એકેકં સાખભઙ્ગમુટ્ઠિં આદાય સત્તપિ જના સત્ત છિદ્દાનિ પિદહિત્વા પક્કમિંસુ. તે પુનદિવસે તં ગોધં અમનસિકત્વા અઞ્ઞસ્મિં પદેસે ગાવિયો વિચારેત્વા સત્તમે દિવસે ગાવિયો આદાય ગચ્છન્તા તં વમ્મિકં દિસ્વા સતિં પટિલભિત્વા ‘‘કા નુ ખો તસ્સા ગોધાય પવત્તી’’તિ અત્તના અત્તના પિદહિતાનિ છિદ્દાનિ વિવરિંસુ. ગોધા જીવિતે નિરાલયા હુત્વા અટ્ઠિચમ્માવસેસા પવેધમાના નિક્ખમિ. તે તં દિસ્વા અનુકમ્પં કત્વા ‘‘મા નં મારેથ, સત્તાહં છિન્નભત્તા જાતા’’તિ તસ્સા પિટ્ઠિં પરિમજ્જિત્વા ‘‘સુખેન ગચ્છાહી’’તિ વિસ્સજ્જેસું. તે ગોધાય અમારિતત્તા નિરયે તાવ ન પચ્ચિંસુ. તે પન સત્ત જના એકતો હુત્વા ચુદ્દસસુ અત્તભાવેસુ સત્ત સત્ત દિવસાનિ છિન્નભત્તા અહેસું. તદા, ભિક્ખવે, તુમ્હેહિ સત્તહિ ગોપાલકેહિ હુત્વા તં કમ્મં કતન્તિ. એવં સત્થા તેહિ પુટ્ઠપુટ્ઠં પઞ્હં બ્યાકાસિ.

અથેકો ભિક્ખુ સત્થારં આહ – ‘‘કિં પન, ભન્તે, પાપકમ્મં કત્વા આકાસે ઉપ્પતિતસ્સપિ સમુદ્દં પક્ખન્દસ્સાપિ પબ્બતન્તરં પવિટ્ઠસ્સાપિ મોક્ખો નત્થી’’તિ. સત્થા ‘‘એવમેતં, ભિક્ખવે, આકાસાદીસુપિ એકપદેસોપિ નત્થિ, યત્થ ઠિતો પાપકમ્મતો મુચ્ચેય્યા’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૧૨૭. ‘‘ન અન્તલિક્ખે ન સમુદ્દમજ્ઝે, ન પબ્બતાનં વિવરં પવિસ્સ;

ન વિજ્જતી સો જગતિપ્પદેસો, યત્થટ્ઠિતો મુચ્ચેય્ય પાપકમ્મા’’તિ.

તસ્સત્થો – સચે હિ કોચિ ‘‘ઇમિના ઉપાયેન પાપકમ્મતો મુચ્ચિસ્સામી’’તિ અન્તલિક્ખે વા નિસીદેય્ય, ચતુરાસીતિયોજનસહસ્સગમ્ભીરં મહાસમુદ્દં વા પવિસેય્ય, પબ્બતન્તરે વા નિસીદેય્ય, નેવ પાપકમ્મતો મુચ્ચેય્ય. પુરત્થિમાદીસુ જગતિપદેસેસુ પથવીભાગેસુ ન સો વાલગ્ગમત્તોપિ ઓકાસો અત્થિ, યત્થ ઠિતો પાપકમ્મતો મુચ્ચિતું સક્કુણેય્યાતિ.

દેસનાવસાને તે ભિક્ખૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસુ, સમ્પત્તમહાજનસ્સાપિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

તયોજનવત્થુ એકાદસમં.