૫. સાનુસામણેરવત્થુ

ઇદં પુરેતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો સાનું નામ સામણેરં આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિર એકિસ્સા ઉપાસિકાય એકપુત્તકો અહોસિ. અથ નં સા દહરકાલેયેવ પબ્બાજેસિ. સો પબ્બજિતકાલતો પટ્ઠાય સીલવા અહોસિ વત્તસમ્પન્નો, આચરિયુપજ્ઝાયઆગન્તુકાનં વત્તં કતમેવ હોતિ. માસસ્સ અટ્ઠમે દિવસે પાતોવ ઉટ્ઠાય ઉદકમાળકે ઉદકં ઉપટ્ઠાપેત્વા ધમ્મસ્સવનગ્ગં સમ્મજ્જિત્વા આસનં પઞ્ઞાપેત્વા દીપં જાલેત્વા મધુરસ્સરેન ધમ્મસ્સવનં ઘોસેતિ. ભિક્ખૂ તસ્સ થામં ઞત્વા ‘‘સરભઞ્ઞં ભણ સામણેરા’’તિ અજ્ઝેસન્તિ. સો ‘‘મય્હં હદયવાતો રુજતિ, કાયો વા બાધતી’’તિ કિઞ્ચિ પચ્ચાહારં અકત્વા ધમ્માસનં અભિરૂહિત્વા આકાસગઙ્ગં ઓતારેન્તો વિય સરભઞ્ઞં વત્વા ઓતરન્તો ‘‘મય્હં માતાપિતૂનં ઇમસ્મિં સરભઞ્ઞે પત્તિં દમ્મી’’તિ વદતિ. તસ્સ મનુસ્સા માતાપિતરો પત્તિયા દિન્નભાવં ન જાનન્તિ. અનન્તરત્તભાવે પનસ્સ માતા યક્ખિની હુત્વા નિબ્બત્તા, સા દેવતાહિ સદ્ધિં આગન્ત્વા ધમ્મં સુત્વા ‘‘સામણેરેન દિન્નપત્તિં અનુમોદામિ, તાતા’’તિ વદતિ. ‘‘સીલસમ્પન્નો ચ નામ ભિક્ખુ સદેવકસ્સ લોકસ્સ પિયો હોતી’’તિ તસ્મિં સામણેરે દેવતા સલજ્જા સગારવા મહાબ્રહ્માનં વિય અગ્ગિક્ખન્ધં વિય ચ નં મઞ્ઞન્તિ. સામણેરે ગારવેન તઞ્ચ યક્ખિનિં ગરુકં કત્વા પસ્સન્તિ. તા ધમ્મસ્સવનયક્ખસમાગમાદીસુ ‘‘સાનુમાતા સાનુમાતા’’તિ યક્ખિનિયા અગ્ગાસનં અગ્ગોદકં અગ્ગપિણ્ડં દેન્તિ. મહેસક્ખાપિ યક્ખા તં દિસ્વા મગ્ગા ઓક્કમન્તિ, આસના વુટ્ઠહન્તિ.

અથ ખો સામણેરો વુડ્ઢિમન્વાય પરિપક્કિન્દ્રિયો અનભિરતિયા પીળિતો અનભિરતિં વિનોદેતું અસક્કોન્તો પરુળ્હકેસનખો કિલિટ્ઠનિવાસનપારુપનો કસ્સચિ અનારોચેત્વા પત્તચીવરમાદાય એકકોવ માતુઘરં અગમાસિ. ઉપાસિકા પુત્તં દિસ્વા વન્દિત્વા આહ – ‘‘કિં, તાત, ત્વં પુબ્બે આચરિયુપજ્ઝાયેહિ વા દહરસામણેરેહિ વા સદ્ધિં ઇધાગચ્છસિ, કસ્મા એકકોવ અજ્જ આગતોસી’’તિ? સો ઉક્કણ્ઠિતભાવં આરોચેસિ. સા ઉપાસિકા નાનપ્પકારેન ઘરાવાસે આદીનવં દસ્સેત્વા પુત્તં ઓવદમાનાપિ સઞ્ઞાપેતું અસક્કોન્તી ‘‘અપ્પેવ નામ અત્તનો ધમ્મતાયપિ સલ્લક્ખેય્યા’’તિ અનુય્યોજેત્વા ‘‘તિટ્ઠ, તાત, યાવ તે યાગુભત્તં સમ્પાદેમિ, યાગું પિવિત્વા કતભત્તકિચ્ચસ્સ તે મનાપાનિ વત્થાનિ નીહરિત્વા દસ્સામી’’તિ વત્વા આસનં પઞ્ઞાપેત્વા અદાસિ. નિસીદિ સામણેરો. ઉપાસિકા મુહુત્તેનેવ યાગુખજ્જકં સમ્પાદેત્વા અદાસિ. અથ ‘‘ભત્તં સમ્પાદેસ્સામી’’તિ અવિદૂરે નિસિન્ના તણ્ડુલે ધોવતિ. તસ્મિં સમયે સા યક્ખિની ‘‘કહં નુ ખો સામણેરો, કચ્ચિ ભિક્ખાહારં લભતિ, નો’’તિ આવજ્જમાના તસ્સ વિબ્ભમિતુકામતાય નિસિન્નભાવં ઞત્વા ‘‘સામણેરો મે મહેસક્ખાનં દેવતાનં અન્તરે લજ્જં ઉપ્પાદેય્ય, ગચ્છામિસ્સ વિબ્ભમને અન્તરાયં કરિસ્સામી’’તિ આગન્ત્વા તસ્સ સરીરે અધિમુચ્ચિત્વા ગીવં પરિવત્તેત્વા ખેળેન પગ્ઘરન્તેન ભૂમિયં નિપતિ. ઉપાસિકા પુત્તસ્સ તં વિપ્પકારં દિસ્વા વેગેન ગન્ત્વા પુત્તં આલિઙ્ગેત્વા ઊરૂસુ નિપજ્જાપેસિ. સકલગામવાસિનો આગન્ત્વા બલિકમ્માદીનિ કરિંસુ. ઉપાસિકા પન પરિદેવમાના ઇમા ગાથા અભાસિ –

‘‘ચાતુદ્દસિં પઞ્ચદસિં, યા ચ પક્ખસ્સ અટ્ઠમી;

પાટિહારિયપક્ખઞ્ચ, અટ્ઠઙ્ગસુસમાગતં.

‘‘ઉપોસથં ઉપવસન્તિ, બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ યે;

ન તેહિ યક્ખા કીળન્તિ, ઇતિ મે અરહતં સુતં;

સા દાનિ અજ્જ પસ્સામિ, યક્ખા કીળન્તિ સાનુના’’તિ. (સં. નિ. ૧.૨૩૯);

ઉપાસિકાય વચનં સુત્વા –

‘‘ચાતુદ્દસિં પઞ્ચદસિં, યા ચ પક્ખસ્સ અટ્ઠમી;

પાટિહારિયપક્ખઞ્ચ, અટ્ઠઙ્ગસુસમાગતં.

‘‘ઉપોસથં ઉપવસન્તિ, બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ યે;

ન તેહિ યક્ખા કીળન્તિ, સાહુ તે અરહતં સુત’’ન્તિ. (સં. નિ. ૧.૨૩૯) –

વત્વા આહ –

‘‘સાનું પબુદ્ધં વજ્જાસિ, યક્ખાનં વચનં ઇદં;

માકાસિ પાપકં કમ્મં, આવિ વા યદિ વા રહો.

‘‘સચે ચ પાપકં કમ્મં, કરિસ્સસિ કરોસિ વા;

ન તે દુક્ખા પમુત્યત્થિ, ઉપ્પચ્ચાપિ પલાયતો’’તિ. (સં. નિ. ૧.૨૩૯);

એવં પાપકં કમ્મં કત્વા સકુણસ્સ વિય ઉપ્પતિત્વા પલાયતોપિ તે મોક્ખો નત્થીતિ વત્વા સા યક્ખિની સામણેરં મુઞ્ચિ. સો અક્ખીનિ ઉમ્મીલેત્વા માતરં કેસે વિકિરિય અસ્સસન્તિં પસ્સસન્તિં રોદમાનં સકલગામવાસિનો ચ સન્નિપતિતે દિસ્વા અત્તનો યક્ખેન ગહિતભાવં અજાનન્તો ‘‘અહં પુબ્બે પીઠે નિસિન્નો, માતા મે અવિદૂરે નિસીદિત્વા તણ્ડુલે ધોવિ, ઇદાનિ પનમ્હિ ભૂમિયં નિપન્નો, કિં નુ ખો એત’’ન્તિ નિપન્નકોવ માતરં આહ –

‘‘મતં વા અમ્મ રોદન્તિ, યો વા જીવં ન દિસ્સતિ;

જીવન્તં અમ્મ પસ્સન્તી, કસ્મા મં અમ્મ રોદસી’’તિ. (થેરગા. ૪૪; સં. નિ. ૧.૨૩૯);

અથસ્સ માતા વત્થુકામકિલેસકામે પહાય પબ્બજિતસ્સ પુન વિબ્ભમનત્થં આગમને આદીનવં દસ્સેન્તી આહ –

‘‘મતં વા પુત્ત રોદન્તિ, યો વા જીવં ન દિસ્સતિ;

યો ચ કામે ચજિત્વાન, પુનરાગચ્છતે ઇધ;

તં વાપિ પુત્ત રોદન્તિ, પુન જીવં મતો હિ સો’’તિ. (સં. નિ. ૧.૨૩૯);

એવઞ્ચ પન વત્વા ઘરાવાસં કુક્કુળસદિસઞ્ચેવ નરકસદિસઞ્ચ કત્વા ઘરાવાસે આદીનવં દસ્સેન્તી પુન આહ –

‘‘કુક્કુળા ઉબ્ભતો તાત, કુક્કુળં પતિતુમિચ્છસિ;

નરકા ઉબ્ભતો તાત, નરકં પતિતુમિચ્છસી’’તિ. (સં. નિ. ૧.૨૩૯);

અથ નં, ‘‘પુત્ત, ભદ્દં તવ હોતુ, મયા પન ‘અયં નો પુત્તકો ડય્હમાનો’તિ ગેહા ભણ્ડં વિય નીહરિત્વા બુદ્ધસાસને પબ્બાજિતો, ઘરાવાસે પુન ડય્હિતું ઇચ્છસિ. અભિધાવથ પરિત્તાયથ નોતિ ઇમમત્થં કસ્સ ઉજ્ઝાપયામ કં નિજ્ઝાપયામા’’તિ દીપેતું ઇમં ગાથમાહ –

‘‘અભિધાવથ ભદ્દન્તે, કસ્સ ઉજ્ઝાપયામસે;

આદિત્તા નીહતં ભણ્ડં, પુન ડય્હિતુમિચ્છસી’’તિ. (સં. નિ. ૧.૨૩૯);

સો માતરિ કથેન્તિયા કથેન્તિયા સલ્લક્ખેત્વા ‘‘નત્થિ મય્હં ગિહિભાવેન અત્થો’’તિ આહ. અથસ્સ માતા ‘‘સાધુ, તાતા’’તિ તુટ્ઠા પણીતભોજનં ભોજેત્વા ‘‘કતિવસ્સોસિ, તાતા’’તિ પુચ્છિત્વા પરિપુણ્ણવસ્સભાવં ઞત્વા તિચીવરં પટિયાદેસિ. સો પરિપુણ્ણપત્તચીવરો ઉપસમ્પદં લભિ. અથસ્સ અચિરૂપસમ્પન્નસ્સ સત્થા ચિત્તનિગ્ગહે ઉસ્સાહં જનેન્તો ‘‘ચિત્તં નામેતં નાનારમ્મણેસુ દીઘરત્તં ચારિકં ચરન્તં અનિગ્ગણ્હન્તસ્સ સોત્થિભાવો નામ નત્થિ, તસ્મા અઙ્કુસેન મત્તહત્થિનો વિય ચિત્તસ્સ નિગ્ગણ્હને યોગો કરણીયો’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૩૨૬. ‘‘ઇદં પુરે ચિત્તમચારિ ચારિકં,

યેનિચ્છકં યત્થકામં યથાસુખં;

તદજ્જહં નિગ્ગહેસ્સામિ યોનિસો,

હત્થિપ્પભિન્નં વિય અઙ્કુસગ્ગહો’’તિ.

તસ્સત્થો – ઇદં ચિત્તં નામ ઇતો પુબ્બે રૂપાદીસુ ચ આરમ્મણેસુ રાગાદીનં યેન કારણેન ઇચ્છતિ, યત્થેવસ્સ કામો ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ વસેન યત્થ કામં યથારુચિ ચરન્તસ્સ સુખં હોતિ, તથેવ વિચરણતો યથાસુખં દીઘરત્તં ચારિકં ચરિ, તં અજ્જ અહં પભિન્નં મત્તહત્થિં હત્થાચરિયસઙ્ખાતો છેકો અઙ્કુસગ્ગહો અઙ્કુસેન વિય યોનિસોમનસિકારેન નિગ્ગહેસ્સામિ, નાસ્સ વીતિક્કમિતું દસ્સામીતિ.

દેસનાવસાને સાનુના સદ્ધિં ધમ્મસ્સવનાય ઉપસઙ્કમન્તાનં બહૂનં દેવતાનં ધમ્માભિસમયો અહોસિ. સોપાયસ્મા તેપિટકં બુદ્ધવચનં ઉગ્ગણ્હિત્વા મહાધમ્મકથિકો હુત્વા વીસવસ્સસતં ઠત્વા સકલજમ્બુદીપં સઙ્ખોભેત્વા પરિનિબ્બાયીતિ.

સાનુસામણેરવત્થુ પઞ્ચમં.