૧. વિનિચ્છયમહામત્તવત્થુ

ન તેન હોતીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો વિનિચ્છયમહામત્તે આરબ્ભ કથેસિ.

એકદિવસઞ્હિ ભિક્ખૂ સાવત્થિયં ઉત્તરદ્વારગામે પિણ્ડાય ચરિત્વા પિણ્ડપાતપટિક્કન્તા નગરમજ્ઝેન વિહારં આગચ્છન્તિ. તસ્મિં ખણે મેઘો ઉટ્ઠાય પાવસ્સિ. તે સમ્મુખાગતં વિનિચ્છયસાલં પવિસિત્વા વિનિચ્છયમહામત્તે લઞ્જં ગહેત્વા સામિકે અસામિકે કરોન્તે દિસ્વા ‘‘અહો ઇમે અધમ્મિકા, મયં પન ‘ઇમે ધમ્મેન વિનિચ્છયં કરોન્તી’તિ સઞ્ઞિનો અહુમ્હા’’તિ ચિન્તેત્વા વસ્સે વિગતે વિહારં ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસિન્ના તમત્થં આરોચેસું. સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, છન્દાદિવસિકા હુત્વા સાહસેન અત્થં વિનિચ્છિનન્તા ધમ્મટ્ઠા નામ હોન્તિ, અપરાધં પન અનુવિજ્જિત્વા અપરાધાનુરૂપં અસાહસેન વિનિચ્છયં કરોન્તા એવ ધમ્મટ્ઠા નામ હોન્તી’’તિ વત્વા ઇમા ગાથા અભાસિ –

૨૫૬. ‘‘ન તેન હોતિ ધમ્મટ્ઠો, યેનત્થં સાહસા નયે;

યો ચ અત્થં અનત્થઞ્ચ, ઉભો નિચ્છેય્ય પણ્ડિતો.

૨૫૭. ‘‘અસાહસેન ધમ્મેન, સમેન નયતી પરે;

ધમ્મસ્સ ગુત્તો મેધાવી, ધમ્મટ્ઠોતિ પવુચ્ચતી’’તિ.

તત્થ તેનાતિ એત્તકેનેવ કારણેન. ધમ્મટ્ઠોતિ રાજા હિ અત્તનો કાતબ્બે વિનિચ્છયધમ્મે ઠિતોપિ ધમ્મટ્ઠો નામ ન હોતિ. યેનાતિ યેન કારણેન. અત્થન્તિ ઓતિણ્ણં વિનિચ્છિતબ્બં અત્થં. સાહસા નયેતિ છન્દાદીસુ પતિટ્ઠિતો સાહસેન મુસાવાદેન વિનિચ્છેય્ય. યો હિ છન્દે પતિટ્ઠાય ઞાતીતિ વા મિત્તોતિ વા મુસા વત્વા અસામિકમેવ સામિકં કરોતિ, દોસે પતિટ્ઠાય અત્તનો વેરીનં મુસા વત્વા સામિકમેવ અસામિકં કરોતિ, મોહે પતિટ્ઠાય લઞ્જં ગહેત્વા વિનિચ્છયકાલે અઞ્ઞવિહિતો વિય ઇતો ચિતો ચ ઓલોકેન્તો મુસા વત્વા ‘‘ઇમિના જિતં, અયં પરાજિતો’’તિ પરં નીહરતિ, ભયે પતિટ્ઠાય કસ્સચિદેવ ઇસ્સરજાતિકસ્સ પરાજયં પાપુણન્તસ્સાપિ જયં આરોપેતિ, અયં સાહસેન અત્થં નેતિ નામ. એસો ધમ્મટ્ઠો નામ ન હોતીતિ અત્થો. અત્થં અનત્થઞ્ચાતિ ભૂતઞ્ચ અભૂતઞ્ચ કારણં. ઉભો નિચ્છેય્યાતિ યો પન પણ્ડિતો ઉભો અત્થાનત્થે વિનિચ્છિનિત્વા વદતિ. અસાહસેનાતિ અમુસાવાદેન. ધમ્મેનાતિ વિનિચ્છયધમ્મેન, ન છન્દાદિવસેન. સમેનાતિ અપરાધાનુરૂપેનેવ પરે નયતિ, જયં વા પરાજયં વા પાપેતિ. ધમ્મસ્સ ગુત્તોતિ સો ધમ્મગુત્તો ધમ્મરક્ખિતો ધમ્મોજપઞ્ઞાય સમન્નાગતો મેધાવી વિનિચ્છયધમ્મે ઠિતત્તા ધમ્મટ્ઠોતિ પવુચ્ચતીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

વિનિચ્છયમહામત્તવત્થુ પઠમં.