૧. ઞાઆતિકલહવૂપસમનવત્થુ

સુસુખં વતાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા સક્કેસુ વિહરન્તો કલહવૂપસમનત્થં ઞાતકે આરબ્ભ કથેસિ.

સાકિયકોલિયા કિર કપિલવત્થુનગરસ્સ ચ કોલિયનગરસ્સ ચ અન્તરે રોહિણિં નામ નદિં એકેનેવ આવરણેન બન્ધાપેત્વા સસ્સાનિ કરોન્તિ. અથ જેટ્ઠમૂલમાસે સસ્સેસુ મિલાયન્તેસુ ઉભયનગરવાસિકાનમ્પિ કમ્મકારા સન્નિપતિંસુ. તત્થ કોલિયનગરવાસિનો આહંસુ – ‘‘ઇદં ઉદકં ઉભયતો હરિયમાનં નેવ તુમ્હાકં, ન અમ્હાકં પહોસ્સતિ, અમ્હાકં પન સસ્સં એકઉદકેનેવ નિપ્ફજ્જિસ્સતિ, ઇદં ઉદકં અમ્હાકં દેથા’’તિ. ઇતરેપિ આહંસુ – ‘‘તુમ્હેસુ કોટ્ઠકે પૂરેત્વા ઠિતેસુ મયં રત્તસુવણ્ણનીલમણિકાળકહાપણે ચ ગહેત્વા પચ્છિપસિબ્બકાદિહત્થા ન સક્ખિસ્સામ તુમ્હાકં ઘરદ્વારે વિચરિતું, અમ્હાકમ્પિ સસ્સં એકઉદકેનેવ નિપ્ફજ્જિસ્સતિ, ઇદં ઉદકં અમ્હાકં દેથા’’તિ. ન મયં દસ્સામાતિ. મયમ્પિ ન દસ્સામાતિ એવં કથં વડ્ઢેત્વા એકો ઉટ્ઠાય એકસ્સ પહારં અદાસિ, સોપિ અઞ્ઞસ્સાતિ એવં અઞ્ઞમઞ્ઞં પહરિત્વા રાજકુલાનં જાતિં ઘટ્ટેત્વા કલહં વડ્ઢયિંસુ.

કોલિયકમ્મકારા વદન્તિ – ‘‘તુમ્હે કપિલવત્થુવાસિકે ગહેત્વા ગજ્જથ, યે સોણસિઙ્ગાલાદયો વિય અત્તનો ભગિનીહિ સદ્ધિં સંવસિંસુ, એતેસં હત્થિનો ચેવ અસ્સા ચ ફલકાવુધાનિ ચ અમ્હાકં કિં કરિસ્સન્તી’’તિ. સાકિયકમ્મકારાપિ વદન્તિ ‘‘તુમ્હે ઇદાનિ કુટ્ઠિનો દારકે ગહેત્વા ગજ્જથ, યે અનાથા નિગ્ગતિકા તિરચ્છાના વિય કોલરુક્ખે વસિંસુ, એતેસં હત્થિનો ચ અસ્સા ચ ફલકાવુધાનિ ચ અમ્હાકં કિં કરિસ્સન્તી’’તિ. તે ગન્ત્વા તસ્મિં કમ્મે નિયુત્તાનં અમચ્ચાનં કથયિંસુ, અમચ્ચા રાજકુલાનં કથેસું. તતો સાકિયા ‘‘ભગિનીહિ સદ્ધિં સંવસિતકાનં થામઞ્ચ બલઞ્ચ દસ્સેસ્સામા’’તિ યુદ્ધસજ્જા નિક્ખમિંસુ. કોલિયાપિ ‘‘કોલરુક્ખવાસીનં થામઞ્ચ બલઞ્ચ દસ્સેસ્સામા’’તિ યુદ્ધસજ્જા નિક્ખમિંસુ.

સત્થાપિ પચ્ચૂસસમયે લોકં વોલોકેન્તો ઞાતકે દિસ્વા ‘‘મયિ અગચ્છન્તે ઇમે નસ્સિસ્સન્તિ, મયા ગન્તું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા એકકોવ આકાસેન ગન્ત્વા રોહિણિનદિયા મજ્ઝે આકાસે પલ્લઙ્કેન નિસીદિ. ઞાતકા સત્થારં દિસ્વા આવુધાનિ છડ્ડેત્વા વન્દિંસુ. અથ ને સત્થા આહ – ‘‘કિં કલહો નામેસ, મહારાજા’’તિ? ‘‘ન જાનામ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કો દાનિ જાનિસ્સતી’’તિ? તે ‘‘ઉપરાજા જાનિસ્સતિ, સેનાપતિ જાનિસ્સતી’’તિ ઇમિના ઉપાયેન યાવ દાસકમ્મકરે પુચ્છિત્વા, ‘‘ભન્તે, ઉદકકલહો’’તિ આહંસુ. ‘‘ઉદકં કિં અગ્ઘતિ, મહારાજા’’તિ? ‘‘અપ્પગ્ઘં, ભન્તે’’તિ. ‘‘ખત્તિયા કિં અગ્ઘન્તિ મહારાજા’’તિ? ‘‘ખત્તિયા નામ અનગ્ઘા, ભન્તે’’તિ. ‘‘અયુત્તં તુમ્હાકં અપ્પમત્તતં ઉદકં નિસ્સાય અનગ્ઘે ખત્તિયે નાસેતુ’’ન્તિ. તે તુણ્હી અહેસું. અથ તે સત્થા આમન્તેત્વા ‘‘કસ્મા મહારાજા એવરૂપં કરોથ, મયિ અસન્તે અજ્જ લોહિતનદી પવત્તિસ્સતિ, અયુત્તં વો કતં, તુમ્હે પઞ્ચહિ વેરેહિ સવેરા વિહરથ, અહં અવેરો વિહરામિ. તુમ્હે કિલેસાતુરા હુત્વા વિહરથ, અહં અનાતુરો. તુમ્હે કામગુણપરિયેસનુસ્સુક્કા હુત્વા વિહરથ, અહં અનુસ્સુક્કો વિહરામી’’તિ વત્વા ઇમા ગાથા અભાસિ –

૧૯૭. ‘‘સુસુખં વત જીવામ, વેરિનેસુ અવેરિનો,

વેરિનેસુ મનુસ્સેસુ, વિહરામ અવેરિનો.

૧૯૮. ‘‘સુસુખં વત જીવામ, આતુરેસુ અનાતુરા;

આતુરેસુ મનુસ્સેસુ, વિહરામ અનાતુરા.

૧૯૯. ‘‘સુસુખં વત જીવામ, ઉસ્સુકેસુ અનુસ્સુકા;

ઉસ્સુકેસુ મનુસ્સેસુ, વિહરામ અનુસ્સુકા’’તિ.

તત્થ સુસુખન્તિ સુટ્ઠુ સુખં. ઇદં વુત્તં હોતિ – યે ગિહિનો સન્ધિચ્છેદાદિવસેન, પબ્બજિતા વા પન વેજ્જકમ્માદિવસેન જીવિતવુત્તિં ઉપ્પાદેત્વા ‘‘સુખેન જીવામા’’તિ વદન્તિ, તેહિ મયમેવ સુસુખં વત જીવામ, યે મયં પઞ્ચહિ વેરીહિ વેરિનેસુ મનુસ્સેસુ અવેરિનો, કિલેસાતુરેસુ મનુસ્સેસુ નિક્કિલેસતાય અનાતુરા, પઞ્ચકામગુણપરિયેસને ઉસ્સુકેસુ તાય પરિયેસનાય અભાવેન અનુસ્સુકાતિ. સેસં ઉત્તાનત્થમેવ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

ઞાતિકલહવૂપસમનવત્થુ પઠમં.