૧. મારધીતરવત્થુ

યસ્સ જિતન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા બોધિમણ્ડે વિહરન્તો મારધીતરો આરબ્ભ કથેસિ. દેસનં પન સાવત્થિયં સમુટ્ઠાપેત્વા પુન કુરુરટ્ઠે માગણ્ડિયબ્રાહ્મણસ્સ કથેસિ.

કુરુરટ્ઠે કિર માગણ્ડિયબ્રાહ્મણસ્સ ધીતા માગણ્ડિયાયેવ નામ અહોસિ ઉત્તમરૂપધરા. તં પત્થયમાના અનેકબ્રાહ્મણમહાસાલા ચેવ ખત્તિયમહાસાલા ચ ‘‘ધીતરં નો દેતૂ’’તિ માગણ્ડિયસ્સ પહિણિંસુ. સોપિ ‘‘ન તુમ્હે મય્હં ધીતુ અનુચ્છવિકા’’તિ સબ્બે પટિક્ખિપતેવ. અથેકદિવસં સત્થા પચ્ચૂસસમયે લોકં વોલોકેન્તો અત્તનો ઞાણજાલસ્સ અન્તો પવિટ્ઠં માગણ્ડિયબ્રાહ્મણં દિસ્વા ‘‘કિં નુ ખો ભવિસ્સતી’’તિ ઉપધારેન્તો બ્રાહ્મણસ્સ ચ બ્રાહ્મણિયા ચ તિણ્ણં મગ્ગફલાનં ઉપનિસ્સયં અદ્દસ. બ્રાહ્મણોપિ બહિગામે નિબદ્ધં અગ્ગિં પરિચરતિ. સત્થા પાતોવ પત્તચીવરમાદાય તં ઠાનં અગમાસિ. બ્રાહ્મણો સત્થુ રૂપસિરિં ઓલોકેન્તો ‘‘ઇમસ્મિં લોકે ઇમિના સદિસો પુરિસો નામ નત્થિ, અયં મય્હં ધીતુ અનુચ્છવિકો, ઇમસ્સ મે ધીતરં દસ્સામા’’તિ ચિન્તેત્વા સત્થારં આહ – ‘‘સમણ, મમ એકા ધીતા અત્થિ, અહં તસ્સા અનુચ્છવિકં પુરિસં અપસ્સન્તો તં ન કસ્સચિ અદાસિં, ત્વં પનસ્સા અનુચ્છવિકો, અહં તે ધીતરં પાદપરિચારિકં કત્વા દાતુકામો, યાવ નં આનેમિ, તાવ ઇધેવ તિટ્ઠાહી’’તિ. સત્થા તસ્સ કથં સુત્વા નેવ અભિનન્દિ, ન પટિક્કોસિ.

બ્રાહ્મણોપિ ગેહં ગન્ત્વા બ્રાહ્મણિં આહ – ‘‘ભોતિ, અજ્જ મે ધીતુ અનુચ્છવિકો પુરિસો દિટ્ઠો, તસ્સ નં દસ્સામા’’તિ ધીતરં અલઙ્કારાપેત્વા આદાય બ્રાહ્મણિયા સદ્ધિં તં ઠાનં અગમાસિ. મહાજનોપિ કુતૂહલજાતો નિક્ખમિ. સત્થા બ્રાહ્મણેન વુત્તટ્ઠાને અટ્ઠત્વા તત્થ પદચેતિયં દસ્સેત્વા અઞ્ઞસ્મિં ઠાને અટ્ઠાસિ. બુદ્ધાનં કિર પદચેતિયં ‘‘ઇદં અસુકો નામ પસ્સતૂ’’તિ અધિટ્ઠહિત્વા અક્કન્તટ્ઠાનેયેવ પઞ્ઞાયતિ, સેસટ્ઠાને તં પસ્સન્તો નામ નત્થિ. બ્રાહ્મણો અત્તના સદ્ધિં ગચ્છમાનાય બ્રાહ્મણિયા ‘‘કહં સો’’તિ પુટ્ઠો ‘‘ઇમસ્મિં ઠાને તિટ્ઠાહીતિ તં અવચ’’ન્તિ ઓલોકેન્તો પદવલઞ્જં દિસ્વા ‘‘ઇદમસ્સ પદ’’ન્તિ દસ્સેસિ. સા લક્ખણમન્તકુસલતાય ‘‘ન ઇદં, બ્રાહ્મણ, કામભોગિનો પદ’’ન્તિ વત્વા બ્રાહ્મણેન, ‘‘ભોતિ, ત્વં ઉદકપાતિમ્હિ સુસુમારં પસ્સસિ, મયા સો સમણો દિટ્ઠો ‘ધીતરં તે દસ્સામી’તિ વુત્તો, તેનાપિ અધિવાસિત’’ન્તિ વુત્તે, ‘‘બ્રાહ્મણ, કિઞ્ચાપિ ત્વં એવં વદેસિ, ઇદં પન નિક્કિલેસસ્સેવ પદ’’ન્તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

‘‘રત્તસ્સ હિ ઉક્કુટિકં પદં ભવે,

દુટ્ઠસ્સ હોતિ સહસાનુપીળિતં;

મૂળ્હસ્સ હોતિ અવકડ્ઢિતં પદં,

વિવટ્ટચ્છદસ્સ ઇદમીદિસં પદ’’ન્તિ. (વિસુદ્ધિ. ૧.૪૫; અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૬૦-૨૬૧; ધ. પ. અટ્ઠ. ૧.સામાવતીવત્થુ);

અથ નં બ્રાહ્મણો, ‘‘ભોતિ, મા વિરવિ, તુણ્હીભૂતાવ એહી’’તિ ગચ્છન્તો સત્થારં દિસ્વા ‘‘અયં સો પુરિસો’’તિ તસ્સા દસ્સેત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘સમણ, ધીતરં તે દસ્સામી’’તિ આહ. સત્થા ‘‘ન મે તવ ધીતાય અત્થો’’તિ અવત્વા, ‘‘બ્રાહ્મણ, એકં તે કારણં કથેસ્સામિ, સુણિસ્સસી’’તિ વત્વા ‘‘કથેહિ, ભો સમણ, સુણિસ્સામી’’તિ વુત્તે અભિનિક્ખમનતો પટ્ઠાય અતીતં આહરિત્વા દસ્સેસિ.

તત્રાયં સઙ્ખેપકથા – મહાસત્તો રજ્જસિરિં પહાય કણ્ટકં આરુય્હ છન્નસહાયો અભિનિક્ખમન્તો નગરદ્વારે ઠિતેન મારેન ‘‘સિદ્ધત્થ, નિવત્ત, ઇતો તે સત્તમે દિવસે ચક્કરતનં પાતુભવિસ્સતી’’તિ વુત્તે, ‘‘અહમેતં, માર, જાનામિ, ન મે તેનત્થો’’તિ આહ. અથ કિમત્થાય નિક્ખમસીતિ? સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણત્થાયાતિ. ‘‘તેન હિ સચે અજ્જતો પટ્ઠાય કામવિતક્કાદીનં એકમ્પિ વિતક્કં વિતક્કેસ્સસિ, જાનિસ્સામિ તે કત્તબ્બ’’ન્તિ આહ. સો તતો પટ્ઠાય ઓતારાપેક્ખો સત્ત વસ્સાનિ મહાસત્તં અનુબન્ધિ.

સત્થાપિ છબ્બસ્સાનિ દુક્કરકારિકં ચરિત્વા પચ્ચત્તપુરિસકારં નિસ્સાય બોધિમૂલે સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં પટિવિજ્ઝિત્વા વિમુત્તિસુખં પટિસંવેદયમાનો પઞ્ચમસત્તાહે અજપાલનિગ્રોધમૂલે નિસીદિ. તસ્મિં સમયે મારો ‘‘અહં એત્તકં કાલં અનુબન્ધિત્વા ઓતારાપેક્ખોપિ ઇમસ્સ કિઞ્ચિ ખલિતં નાદ્દસં, અતિક્કન્તો ઇદાનિ એસ મમ વિસય’’ન્તિ દોમનસ્સપ્પત્તો મહામગ્ગે નિસીદિ. અથસ્સ તણ્હા અરતી રગાતિ ઇમા તિસ્સો ધીતરો ‘‘પિતા નો ન પઞ્ઞાયતિ, કહં નુ ખો એતરહી’’તિ ઓલોકયમાના તં તથા નિસિન્નં દિસ્વા ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘કસ્મા, તાત, દુક્ખી દુમ્મનોસી’’તિ પુચ્છિંસુ. સો તાસં તમત્થં આરોચેસિ. અથ નં તા આહંસુ – ‘‘તાત, મા ચિન્તયિ, મયં તં અત્તનો વસે કત્વા આનેસ્સામા’’તિ. ‘‘ન સક્કા અમ્મા, એસ કેનચિ વસે કાતુન્તિ. ‘‘તાત, મયં ઇત્થિયો નામ ઇદાનેવ નં રાગપાસાદીહિ બન્ધિત્વા આનેસ્સામ, તુમ્હે મા ચિન્તયિત્થા’’તિ સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘પાદે તે, સમણ, પરિચારેમા’’તિ આહંસુ. સત્થા નેવ તાસં વચનં મનસાકાસિ, ન અક્ખીનિ ઉમ્મીલેત્વા ઓલોકેસિ.

પુન મારધીતરો ‘‘ઉચ્ચાવચા ખો પુરિસાનં અધિપ્પાયા, કેસઞ્ચિ કુમારિકાસુ પેમં હોતિ, કેસઞ્ચિ પઠમવયે ઠિતાસુ, કેસઞ્ચિ મજ્ઝિમવયે ઠિતાસુ, કેસઞ્ચિ પચ્છિમવયે ઠિતાસુ, નાનપ્પકારેહિ તં પલોભેસ્સામા’’તિ એકેકા કુમારિકવણ્ણાદિવસેન સતં સતં અત્તભાવે અભિનિમ્મિનિત્વા કુમારિયો, અવિજાતા, સકિં વિજાતા, દુવિજાતા, મજ્ઝિમિત્થિયો, મહલ્લકિત્થિયો ચ હુત્વા છક્ખત્તું ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘પાદે તે, સમણ, પરિચારેમા’’તિ આહંસુ. તમ્પિ ભગવા ન મનસાકાસિ યથા તં અનુત્તરે ઉપધિસઙ્ખયે વિમુત્તોતિ. અથ સત્થા એત્તકેનપિ તા અનુગચ્છન્તિયો ‘‘અપેથ, કિં દિસ્વા એવં વાયમથ, એવરૂપં નામ વીતરાગાનં પુરતો કાતું ન વટ્ટતિ. તથાગતસ્સ પન રાગાદયો પહીના. કેન તં કારણેન અત્તનો વસં નેસ્સથા’’તિ વત્વા ઇમા ગાથા અભાસિ –

૧૭૯. ‘‘યસ્સ જિતં નાવજીયતિ,

જિતં યસ્સ નોયાતિ કોચિ લોકે;

તં બુદ્ધમનન્તગોચરં,

અપદં કેન પદેન નેસ્સથ.

૧૮૦. ‘‘યસ્સ જાલિની વિસત્તિકા,

તણ્હા નત્થિ કુહિઞ્ચિ નેતવે;

તં બુદ્ધમનન્તગોચરં,

અપદં કેન પદેન નેસ્સથા’’તિ.

તત્થ યસ્સ જિતં નાવજીયતીતિ યસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ તેન તેન મગ્ગેન જિતં રાગાદિકિલેસજાતં પુન અસમુદાચરણતો નાવજીયતિ, દુજ્જિતં નામ ન હોતિ. નોયાતીતિ ન ઉય્યાતિ, યસ્સ જિતં કિલેસજાતં રાગાદીસુ કોચિ એકો કિલેસોપિ લોકે પચ્છતો વત્તી નામ ન હોતિ, નાનુબન્ધતીતિ અત્થો. અનન્તગોચરન્તિ અનન્તારમ્મણસ્સ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ વસેન અપરિયન્ત ગોચરં. કેન પદેનાતિ યસ્સ હિ રાગપદાદીસુ એકપદમ્પિ અત્થિ, તં તુમ્હે તેન પદેન નેસ્સથ. બુદ્ધસ્સ પન એકપદમ્પિ નત્થિ, તં અપદં બુદ્ધં તુમ્હે કેન પદેન નેસ્સથ.

દુતિયગાથાય તણ્હા નામેસા સંસિબ્બિતપરિયોનન્ધનટ્ઠેન જાલમસ્સા અત્થીતિપિ જાલકારિકાતિપિ જાલૂપમાતિપિ જાલિની. રૂપાદીસુ આરમ્મણેસુ વિસત્તતાય વિસત્તમનતાય વિસાહરતાય વિસપુપ્ફતાય વિસફલતાય વિસપરિભોગતાય વિસત્તિકા. સા એવરૂપા તણ્હા યસ્સ કુહિઞ્ચિ ભવે નેતું નત્થિ, તં તુમ્હે અપદં બુદ્ધં કેન પદેન નેસ્સથાતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂનં દેવતાનં ધમ્માભિસમયો અહોસિ. મારધીતરોપિ તત્થેવ અન્તરધાયિંસુ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા, ‘‘માગણ્ડિય, અહં પુબ્બે ઇમા તિસ્સો મારધીતરો અદ્દસં સેમ્હાદીહિ અપલિબુદ્ધેન સુવણ્ણક્ખન્ધસદિસેન અત્તભાવેન સમન્નાગતા, તદાપિ મેથુનસ્મિં છન્દો નાહોસિયેવ. તવ ધીતુ સરીરં દ્વત્તિંસાકારકુણપપરિપૂરં બહિવિચિત્તો વિય અસુચિઘટો. સચે હિ મમ પાદો અસુચિમક્ખિતો ભવેય્ય, અયઞ્ચ ઉમ્મારટ્ઠાને તિટ્ઠેય્ય, તથાપિસ્સા સરીરે અહં પાદે ન ફુસેય્ય’’ન્તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

‘‘દિસ્વાન તણ્હં અરતિં રગઞ્ચ,

નાહોસિ છન્દો અપિ મેથુનસ્મિં;

કિમેવિદં મુત્તકરીસપુણ્ણં,

પાદાપિ નં સમ્ફુસિતું ન ઇચ્છે’’તિ. (સુ. નિ. ૮૪૧; મહાનિ. ૭૦);

દેસનાવસાને ઉભોપિ જયમ્પતિકા અનાગામિફલે પતિટ્ઠહિંસૂતિ.

મારધીતરવત્થુ પઠમં.