૧૩. કિસાગોતમીવત્થુ

યો ચ વસ્સસતં જીવેતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો કિસાગોતમિં આરબ્ભ કથેસિ.

સાવત્થિયં કિરેકસ્સ સેટ્ઠિસ્સ ગેહે ચત્તાલીસકોટિધનં અઙ્ગારા એવ હુત્વા અટ્ઠાસિ. સેટ્ઠિ તં દિસ્વા ઉપ્પન્નસોકો આહારં પટિક્ખિપિત્વા મઞ્ચકે નિપજ્જિ. તસ્સેકો સહાયકો ગેહં ગન્ત્વા, ‘‘સમ્મ, કસ્મા સોચસી’’તિ પુચ્છિત્વા તં પવત્તિં સુત્વા, ‘‘સમ્મ, મા સોચિ, અહં એકં ઉપાયં જાનામિ, તં કરોહી’’તિ. ‘‘કિં કરોમિ, સમ્મા’’તિ? અત્તનો આપણે કિલઞ્જં પસારેત્વા તત્થ તે અઙ્ગારે રાસિં કત્વા વિક્કિણન્તો વિય નિસીદ, આગતાગતેસુ મનુસ્સેસુ યે એવં વદન્તિ – ‘‘સેસજના વત્થતેલમધુફાણિતાદીનિ વિક્કિણન્તિ, ત્વં પન અઙ્ગારે વિક્કિણન્તો નિસિન્નો’’તિ. તે વદેય્યાસિ – ‘‘અત્તનો સન્તકં અવિક્કિણન્તો કિં કરોમી’’તિ? યો પન તં એવં વદતિ ‘‘સેસજના વત્થતેલમધુફાણિતાદીનિ વિક્કિણન્તિ, ત્વં પન હિરઞ્ઞસુવણ્ણં વિક્કિણન્તો નિસિન્નો’’તિ. તં વદેય્યાસિ ‘‘કહં હિરઞ્ઞસુવણ્ણ’’ન્તિ. ‘‘ઇદ’’ન્તિ ચ વુત્તે ‘‘આહર, તાવ ન’’ન્તિ હત્થેહિ પટિચ્છેય્યાસિ. એવં દિન્નં તવ હત્થે હિરઞ્ઞસુવણ્ણં ભવિસ્સતિ. સા પન સચે કુમારિકા હોતિ, તવ ગેહે પુત્તસ્સ નં આહરિત્વા ચત્તાલીસકોટિધનં તસ્સા નિય્યાદેત્વા તાય દિન્નં વલઞ્જેય્યાસિ. સચે કુમારકો હોતિ, તવ ગેહે વયપ્પત્તં ધીતરં તસ્સ દત્વા ચત્તાલીસકોટિધનં નિય્યાદેત્વા તેન દિન્નં વલઞ્જેય્યાસીતિ. સો ‘‘ભદ્દકો ઉપાયો’’તિ અત્તનો આપણે અઙ્ગારે રાસિં કત્વા વિક્કિણન્તો વિય નિસીદિ. યે પન નં એવમાહંસુ – ‘‘સેસજના વત્થતેલમધુફાણિતાદીનિ વિક્કિણન્તિ, કિં પન ત્વં અઙ્ગારે વિક્કિણન્તો નિસિન્નો’’તિ? તેસં ‘‘અત્તનો સન્તકં અવિક્કિણન્તો કિં કરોમી’’તિ પટિવચનં અદાસિ. અથેકા ગોતમી નામ કુમારિકા કિસસરીરતાય કિસાગોતમીતિ પઞ્ઞાયમાના પરિજિણ્ણકુલસ્સ ધીતા અત્તનો એકેન કિચ્ચેન આપણદ્વારં ગન્ત્વા તં સેટ્ઠિં દિસ્વા એવમાહ – ‘‘કિં, તાત, સેસજના વત્થતેલમધુફાણિતાદીનિ વિક્કિણન્તિ, ત્વં હિરઞ્ઞસુવણ્ણં વિક્કિણન્તો નિસિન્નો’’તિ? ‘‘કહં, અમ્મ, હિરઞ્ઞસુવણ્ણ’’ન્તિ? ‘‘નનુ ‘ત્વં તદેવ ગહેત્વા નિસિન્નોસી’તિ, આહર, તાવ નં, અમ્મા’’તિ. સા હત્થપૂરં ગહેત્વા તસ્સ હત્થેસુ ઠપેસિ, તં હિરઞ્ઞસુવણ્ણમેવ અહોસિ.

અથ નં સેટ્ઠિ ‘‘કતરં તે, અમ્મ, ગેહ’’ન્તિ પુચ્છિત્વા ‘‘અસુકં નામા’’તિ વુત્તે તસ્સા અસ્સામિકભાવં ઞત્વા ધનં પટિસામેત્વા તં અત્તનો પુત્તસ્સ આનેત્વા ચત્તાલીસકોટિધનં પટિચ્છાપેસિ. સબ્બં હિરઞ્ઞસુવણ્ણમેવ અહોસિ. તસ્સા અપરેન સમયેન ગબ્ભો પતિટ્ઠહિ. સા દસમાસચ્ચયેન પુત્તં વિજાયિ. સો પદસા ગમનકાલે કાલમકાસિ. સા અદિટ્ઠપુબ્બમરણતાય તં ઝાપેતું નીહરન્તે વારેત્વા ‘‘પુત્તસ્સ મે ભેસજ્જં પુચ્છિસ્સામી’’તિ મતકળેવરં અઙ્કેનાદાય ‘‘અપિ નુ મે પુત્તસ્સ ભેસજ્જં જાનાથા’’તિ પુચ્છન્તી ઘરપટિપાટિયા વિચરતિ. અથ નં મનુસ્સા, ‘‘અમ્મ, ત્વં ઉમ્મત્તિકા જાતા, મતકપુત્તસ્સ ભેસજ્જં પુચ્છન્તી વિચરસી’’તિ વદન્તિ. સા ‘‘અવસ્સં મમ પુત્તસ્સ ભેસજ્જં જાનનકં લભિસ્સામી’’તિ મઞ્ઞમાના વિચરતિ. અથ નં એકો પણ્ડિતપુરિસો દિસ્વા, ‘‘અયં મમ ધીતા પઠમં પુત્તકં વિજાતા ભવિસ્સતિ અદિટ્ઠપુબ્બમરણા, મયા ઇમિસ્સા અવસ્સયેન ભવિતું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા આહ – ‘‘અમ્મ, અહં ભેસજ્જં ન જાનામિ, ભેસજ્જજાનનકં પન જાનામી’’તિ. ‘‘કો જાનાતિ, તાતા’’તિ? ‘‘સત્થા, અમ્મ, જાનાતિ, ગચ્છ, તં પુચ્છાહી’’તિ. સા ‘‘ગમિસ્સામિ, તાત, પુચ્છિસ્સામિ, તાતા’’તિ વત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં ઠિતા પુચ્છિ – ‘‘તુમ્હે કિર મે પુત્તસ્સ ભેસજ્જં જાનાથ, ભન્તે’’તિ? ‘‘આમ, જાનામી’’તિ. ‘‘કિં લદ્ધું વટ્ટતી’’તિ? ‘‘અચ્છરગ્ગહણમત્તે સિદ્ધત્થકે લદ્ધું વટ્ટતી’’તિ. ‘‘લભિસ્સામિ, ભન્તે’’. ‘‘કસ્સ પન ગેહે લદ્ધું વટ્ટતી’’તિ? ‘‘યસ્સ ગેહે પુત્તો વા ધીતા વા ન કોચિ મતપુબ્બો’’તિ. સા ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ સત્થારં વન્દિત્વા મતપુત્તકં અઙ્કેનાદાય અન્તોગામં પવિસિત્વા પઠમગેહસ્સ દ્વારે ઠત્વા ‘‘અત્થિ નુ ખો ઇમસ્મિં ગેહે સિદ્ધત્થકો, પુત્તસ્સ કિર મે ભેસજ્જં એત’’ન્તિ વત્વા ‘‘અત્થી’’તિ વુત્તે તેન હિ દેથાતિ. તેહિ આહરિત્વા સિદ્ધત્થકેસુ દિય્યમાનેસુ ‘‘ઇમસ્મિં ગેહે પુત્તો વા ધીતા વા મતપુબ્બો કોચિ નત્થિ, અમ્મા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘કિં વદેસિ, અમ્મ? જીવમાના હિ કતિપયા, મતકા એવ બહુકા’’તિ વુત્તે ‘‘તેન હિ ગણ્હથ વો સિદ્ધત્થકે, નેતં મમ પુત્તસ્સ ભેસજ્જ’’ન્તિ પટિઅદાસિ.

સા ઇમિના નીયામેન આદિતો પટ્ઠાય નં પુચ્છન્તી વિચરિ. સા એકગેહેપિ સિદ્ધત્થકે અગહેત્વા સાયન્હસમયે ચિન્તેસિ – ‘‘અહો ભારિયં કમ્મં, અહં ‘મમેવ પુત્તો મતો’તિ સઞ્ઞમકાસિં, સકલગામેપિ પન જીવન્તેહિ મતકાવ બહુતરા’’તિ. તસ્સા એવં ચિન્તયમાનાય પુત્તસિનેહં મુદુકહદયં થદ્ધભાવં અગમાસિ. સા પુત્તં અરઞ્ઞે છડ્ડેત્વા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. અથ નં સત્થા ‘‘લદ્ધા તે એકચ્છરમત્તા સિદ્ધત્થકા’’તિ આહ. ‘‘ન લદ્ધા, ભન્તે, સકલગામે જીવન્તેહિ મતકાવ બહુતરા’’તિ. અથ નં સત્થા ‘‘ત્વં ‘મમેવ પુત્તો મતો’તિ સલ્લક્ખેસિ, ધુવધમ્મો એસ સત્તાનં. મચ્ચુરાજા હિ સબ્બસત્તે અપરિપુણ્ણજ્ઝાસયે એવ મહોઘો વિય પરિકડ્ઢમાનોયેવ અપાયસમુદ્દે પક્ખિપતી’’તિ વત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

‘‘તં પુત્તપસુસમ્મત્તં, બ્યાસત્તમનસં નરં;

સુત્તં ગામં મહોઘોવ, મચ્ચુ આદાય ગચ્છતી’’તિ. (ધ. પ. ૨૮૭);

ગાથાપરિયોસાને કિસાગોતમી સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ, અઞ્ઞેપિ બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

સા પન સત્થારં પબ્બજ્જં યાચિ, સત્થા તં ભિક્ખુનીનં સન્તિકં પેસેત્વા પબ્બાજેસિ. સા લદ્ધૂપસમ્પદા કિસાગોતમી થેરીતિ પઞ્ઞાયિ. સા એકદિવસં ઉપોસથાગારે વારં પત્વા દીપં જાલેત્વા નિસિન્ના દીપજાલા ઉપ્પજ્જન્તિયો ચ ભિજ્જન્તિયો ચ દિસ્વા ‘‘એવમેવ ઇમે સત્તા ઉપ્પજ્જન્તિ ચેવ નિરુજ્ઝન્તિ ચ, નિબ્બાનપ્પત્તા એવ ન પઞ્ઞાયન્તી’’તિ આરમ્મણં અગ્ગહેસિ. સત્થા ગન્ધકુટિયં નિસિન્નોવ ઓભાસં ફરિત્વા તસ્સા સમ્મુખે નિસીદિત્વા કથેન્તો વિય ‘‘એવમેવ, ગોતમિ, ઇમે સત્તા દીપજાલા વિય ઉપ્પજ્જન્તિ ચેવ નિરુજ્ઝન્તિ ચ, નિબ્બાનપ્પત્તા એવ ન પઞ્ઞાયન્તિ, એવં નિબ્બાનં અપસ્સન્તાનં વસ્સસતં જીવનતો નિબ્બાનં પસ્સન્તસ્સ ખણમત્તમ્પિ જીવિતં સેય્યો’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૧૧૪. ‘‘યો ચ વસ્સસતં જીવે, અપસ્સં અમતં પદં;

એકાહં જીવિતં સેય્યો, પસ્સતો અમતં પદ’’ન્તિ.

તત્થ અમતં પદન્તિ મરણવિરહિતકોટ્ઠાસં, અમતમહાનિબ્બાનન્તિ અત્થો. સેસં પુરિમસદિસમેવ.

દેસનાવસાને કિસાગોતમી યથાનિસિન્નાવ સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તે પતિટ્ઠહીતિ.

કિસાગોતમીવત્થુ તેરસમં.