૮. સહસ્સવગ્ગો

૧. તમ્બદાઠિકચોરઘાતકવત્થુ

સહસ્સમપિ ચે વાચાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો તમ્બદાઠિકચોરઘાતકં આરબ્ભ કથેસિ.

એકૂનપઞ્ચસતા કિર ચોરા ગામઘાતકાદીનિ કરોન્તા જીવિકં કપ્પેસું. અથેકો પુરિસો નિબ્બિદ્ધપિઙ્ગલો તમ્બદાઠિકો તેસં સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘અહમ્પિ તુમ્હેહિ સદ્ધિં જીવિસ્સામી’’તિ આહ. અથ નં ચોરજેટ્ઠકસ્સ દસ્સેત્વા ‘‘અયમ્પિ અમ્હાકં સન્તિકે વસિતું ઇચ્છતી’’તિ આહંસુ. અથ નં ચોરજેટ્ઠકો ઓલોકેત્વા ‘‘અયં માતુ થનં છિન્દિત્વા પિતુ વા ગલલોહિતં નીહરિત્વા ખાદનસમત્થો અતિકક્ખળો’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘નત્થેતસ્સ અમ્હાકં સન્તિકે વસનકિચ્ચ’’ન્તિ પટિક્ખિપિ. સો એવં પટિક્ખિત્તોપિ આગન્ત્વા એકં તસ્સેવ અન્તેવાસિકં ઉપટ્ઠહન્તો આરાધેસિ. સો તં આદાય ચોરજેટ્ઠકં ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘સામિ, ભદ્દકો એસ, અમ્હાકં ઉપકારકો, સઙ્ગણ્હથ ન’’ન્તિ યાચિત્વા ચોરજેટ્ઠકં પટિચ્છાપેસિ. અથેકદિવસં નાગરા રાજપુરિસેહિ સદ્ધિં એકતો હુત્વા તે ચોરે ગહેત્વા વિનિચ્છયમહામચ્ચાનં સન્તિકં નયિંસુ. અમચ્ચા તેસં ફરસુના સીસચ્છેદં આણાપેસું. તતો ‘‘કો નુ ખો ઇમે મારેસ્સતી’’તિ પરિયેસન્તા તે મારેતું ઇચ્છન્તં કઞ્ચિ અદિસ્વા ચોરજેટ્ઠકં આહંસુ – ‘‘ત્વં ઇમે મારેત્વા જીવિતઞ્ચેવ લભિસ્સસિ સમ્માનઞ્ચ, મારેહિ ને’’તિ. સોપિ અત્તાનં નિસ્સાય વસિતત્તા તે મારેતું ન ઇચ્છિ. એતેનૂપાયેન એકૂનપઞ્ચસતે પુચ્છિંસુ, સબ્બેપિ ન ઇચ્છિંસુ. સબ્બપચ્છા તં નિબ્બિદ્ધપિઙ્ગલં તમ્બદાઠિકં પુચ્છિંસુ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા તે સબ્બેપિ મારેત્વા જીવિતઞ્ચેવ સમ્માનઞ્ચ લભિ. એતેનૂપાયેન નગરસ્સ દક્ખિણતોપિ પઞ્ચ ચોરસતાનિ આનેત્વા અમચ્ચાનં દસ્સેત્વા તેહિ તેસમ્પિ સીસચ્છેદે આણત્તે ચોરજેટ્ઠકં આદિં કત્વા પુચ્છન્તા કઞ્ચિ મારેતું ઇચ્છન્તં અદિસ્વા ‘‘પુરિમદિવસે એકો પુરિસો પઞ્ચસતે ચોરે મારેસિ, કહં નુ ખો સો’’તિ. ‘‘અસુકટ્ઠાને અમ્હેતિ દિટ્ઠો’’તિ વુત્તે તં પક્કોસાપેત્વા ‘‘ઇમે મારેહિ, સમ્માનં લચ્છસી’’તિ આણાપેસું. સો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા તે સબ્બેપિ મારેત્વા સમ્માનં લભિ. અથ નં ‘‘ભદ્દકો અયં પુરિસો, નિબદ્ધં ચોરઘાતકમેવ એતં કરિસ્સામા’’તિ મન્તેત્વા તસ્સ તં ઠાનન્તરં દત્વાવ સમ્માનં કરિંસુ. સો પચ્છિમદિસતોપિ ઉત્તરદિસતોપિ આનીતે પઞ્ચસતે પઞ્ચસતે ચોરે ઘાતેસિયેવ. એવં ચતૂહિ દિસાહિ આનીતાનિ દ્વે સહસ્સાનિ મારેત્વા તતો પટ્ઠાય દેવસિકં એકં દ્વેતિ આનીતે તે મનુસ્સે મારેત્વા પઞ્ચપણ્ણાસ સંવચ્છરાનિ ચોરઘાતકકમ્મં અકાસિ.

સો મહલ્લકકાલે એકપ્પહારેનેવ સીસં છિન્દિતું ન સક્કોતિ, દ્વે તયો વારે પહરન્તો મનુસ્સે કિલમેતિ. નાગરા ચિન્તયિંસુ – ‘‘અઞ્ઞોપિ ચોરઘાતકો ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, અયં અતિવિય મનુસ્સે કિલમેતિ, કિં ઇમિના’’તિ તસ્સ તં ઠાનન્તરં હરિંસુ. સો પુબ્બે ચોરઘાતકકમ્મં કરોન્તો ‘‘અહતસાટકે નિવાસેતું, નવસપ્પિના સઙ્ખતં ખીરયાગું પિવિતું, સુમનપુપ્ફાનિ પિલન્ધિતું, ગન્ધે વિલિમ્પિતુ’’ન્તિ ઇમાનિ ચત્તારિ ન લભિ. સો ઠાના ચાવિતદિવસે ‘‘ખીરયાગું મે પચથા’’તિ વત્વા અહતવત્થસુમનમાલાવિલેપનાનિ ગાહાપેત્વા નદિં ગન્ત્વા ન્હત્વા અહતવત્થાનિ નિવાસેત્વા માલા પિલન્ધિત્વા ગન્ધેહિ અનુલિત્તગત્તો ગેહં આગન્ત્વા નિસીદિ. અથસ્સ નવસપ્પિના સઙ્ખતં ખીરયાગું પુરતો ઠપેત્વા હત્થધોવનોદકં આહરિંસુ. તસ્મિં ખણે સારિપુત્તત્થેરો સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય ‘‘કત્થ નુ ખો અજ્જ મયા ગન્તબ્બ’’ન્તિ અત્તનો ભિક્ખાચારં ઓલોકેન્તો તસ્સ ગેહે ખીરયાગું દિસ્વા ‘‘કરિસ્સતિ નુ ખો મે પુરિસો સઙ્ગહ’’ન્તિ ઉપધારેન્તો ‘‘મં દિસ્વા મમ સઙ્ગહં કરિસ્સતિ, કરિત્વા ચ પન મહાસમ્પત્તિં લભિસ્સતિ અયં કુલપુત્તો’’તિ ઞત્વા ચીવરં પારુપિત્વા પત્તં આદાય તસ્સ ગેહદ્વારે ઠિતમેવ અત્તાનં દસ્સેસિ.

સો થેરં દિસ્વા પસન્નચિત્તો ચિન્તેસિ – ‘‘મયા ચિરં ચોરઘાતકકમ્મં કતં, બહૂ મનુસ્સા મારિતા, ઇદાનિ મે ગેહે ખીરયાગુ પટિયત્તા, થેરો આગન્ત્વા મમ ગેહદ્વારે ઠિતો, ઇદાનિ મયા અય્યસ્સ દેય્યધમ્મં દાતું વટ્ટતી’’તિ પુરતો ઠપિતયાગું અપનેત્વા થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા અન્તોગેહે નિસીદાપેત્વા પત્તે ખીરયાગું આકિરિત્વા નવસપ્પિં આસિઞ્ચિત્વા થેરં બીજમાનો અટ્ઠાસિ. અથસ્સ ચ દીઘરત્તં અલદ્ધપુબ્બતાય ખીરયાગું પાતું બલવઅજ્ઝાસયો અહોસિ. થેરો તસ્સ અજ્ઝાસયં ઞત્વા ‘‘ત્વં, ઉપાસક, અત્તનો યાગું પિવા’’તિ આહ. સો અઞ્ઞસ્સ હત્થે બીજનિં દત્વા યાગું પિવિ. થેરો બીજમાનં પુરિસં ‘‘ગચ્છ, ઉપાસકમેવ બીજાહી’’તિ આહ. સો બીજિયમાનો કુચ્છિપૂરં યાગું પિવિત્વા આગન્ત્વા થેરં બીજમાનો ઠત્વા કતાહારકિચ્ચસ્સ થેરસ્સ પત્તં અગ્ગહેસિ. થેરો તસ્સ અનુમોદનં આરભિ. સો અત્તનો ચિત્તં થેરસ્સ ધમ્મદેસનાનુગં કાતું નાસક્ખિ. થેરો સલ્લક્ખેત્વા, ‘‘ઉપાસક, કસ્મા ચિત્તં દેસનાનુગં કાતું ન સક્કોસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘ભન્તે, મયા દીઘરત્તં કક્ખળકમ્મં કતં, બહૂ મનુસ્સા મારિતા, તમહં અત્તનો કમ્મં અનુસ્સરન્તો ચિત્તં અય્યસ્સ દેસનાનુગં કાતું નાસક્ખિ’’ન્તિ. થેરો ‘‘વઞ્ચેસ્સામિ ન’’ન્તિ ચિન્તેત્વા ‘‘કિં પન ત્વં અત્તનો રુચિયા અકાસિ, અઞ્ઞેહિ કારિતોસી’’તિ? ‘‘રાજા મં કારેસિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિં નુ ખો તે, ઉપાસક, એવં સન્તે અકુસલં હોતી’’તિ? મન્દધાતુકો ઉપાસકો થેરેનેવં વુત્તે ‘‘નત્થિ મય્હં અકુસલ’’ન્તિ સઞ્ઞી હુત્વા તેન હિ, ‘‘ભન્તે, ધમ્મં કથેથા’’તિ. સો થેરે અનુમોદનં કરોન્તે એકગ્ગચિત્તો હુત્વા ધમ્મં સુણન્તો સોતાપત્તિમગ્ગસ્સ ઓરતો અનુલોમિકં ખન્તિં નિબ્બત્તેસિ. થેરોપિ અનુમોદનં કત્વા પક્કામિ.

ઉપાસકં થેરં અનુગન્ત્વા નિવત્તમાનં એકા યક્ખિની ધેનુવેસેન આગન્ત્વા ઉરે પહરિત્વા મારેસિ. સો કાલં કત્વા તુસિતપુરે નિબ્બત્તિ. ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘ચોરઘાતકો પઞ્ચપણ્ણાસ વસ્સાનિ કક્ખળકમ્મં કત્વા અજ્જેવ તતો મુત્તો, અજ્જેવ થેરસ્સ ભિક્ખં દત્વા અજ્જેવ કાલં કતો, કહં નુ ખો નિબ્બત્તો’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે, ‘‘ભિક્ખવે, તુસિતપુરે નિબ્બત્તો’’તિ આહ. ‘‘કિં, ભન્તે, વદેથ, એત્તકં કાલં એત્તકે મનુસ્સે ઘાતેત્વા તુસિતવિમાને નિબ્બત્તો’’તિ. ‘‘આમ, ભિક્ખવે, મહન્તો તેન કલ્યાણમિત્તો લદ્ધો, સો સારિપુત્તસ્સ ધમ્મદેસનં સુત્વા અનુલોમઞાણં નિબ્બત્તેત્વા ઇતો ચુતો તુસિતવિમાને નિબ્બત્તો’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

‘‘સુભાસિતં સુણિત્વાન, નગરે ચોરઘાતકો;

અનુલોમખન્તિં લદ્ધાન, મોદતી તિદિવં ગતો’’તિ.

‘‘ભન્તે, અનુમોદનકથા નામ ન બલવા, તેન કતં અકુસલકમ્મં મહન્તં, કથં એત્તકેન વિસેસં નિબ્બત્તેસી’’તિ. સત્થા ‘‘કિં, ભિક્ખવે, ‘મયા દેસિતધમ્મસ્સ અપ્પં વા બહું વા’તિ મા પમાણં ગણ્હથ. એકવાચાપિ હિ અત્થનિસ્સિતા સેય્યાવા’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૧૦૦. ‘‘સહસ્સમપિ ચે વાચા, અનત્થપદસંહિતા;

એકં અત્થપદં સેય્યો, યં સુત્વા ઉપસમ્મતી’’તિ.

તત્થ સહસ્સમપીતિ પરિચ્છેદવચનં, એકં સહસ્સં દ્વે સહસ્સાનીતિ એવં સહસ્સેન ચેપિ પરિચ્છિન્નવાચા હોન્તિ, તા ચ પન અનત્થપદસંહિતા આકાસવણ્ણનાપબ્બતવણ્ણનાવનવણ્ણનાદીનિ પકાસકેહિ અનિય્યાનદીપકેહિ અનત્થકેહિ પદેહિ સંહિતા યાવ બહુકા હોતિ, તાવ પાપિકા એવાતિ અત્થો. એકં અત્થપદન્તિ યં પન ‘‘અયં કાયો, અયં કાયગતાસતિ, તિસ્સો વિજ્જા અનુપ્પત્તો, કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ એવરૂપં એકં અત્થપદં સુત્વા રાગાદિવૂપસમેન ઉપસમ્મતિ, તં અત્થસાધકં નિબ્બાનપ્પટિસંયુત્તં ખન્ધધાતુઆયતનઇન્દ્રિયબલબોજ્ઝઙ્ગસતિપટ્ઠાનપરિદીપકં એકમ્પિ પદં સેય્યોયેવાતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

તમ્બદાઠિકચોરઘાતકવત્થુ પઠમં.

૨. બાહિયદારુચીરિયત્થેરવત્થુ

સહસ્સમપિ ચે ગાથાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો દારુચીરિયત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.

એકસ્મિઞ્હિ કાલે બહૂ મનુસ્સા નાવાય મહાસમુદ્દં પક્ખન્દિત્વા અન્તોમહાસમુદ્દે ભિન્નાય નાવાય મચ્છકચ્છપભક્ખા અહેસું. એકોવેત્થ એકં ફલકં ગહેત્વા વાયમન્તો સુપ્પારકપટ્ટનતીરં ઓક્કમિ, તસ્સ નિવાસનપારુપનં નત્થિ. સો અઞ્ઞં કિઞ્ચિ અપસ્સન્તો સુક્ખકટ્ઠદણ્ડકે વાકેહિ પલિવેઠેત્વા નિવાસનપારુપનં કત્વા દેવકુલતો કપાલં ગહેત્વા સુપ્પારકપટ્ટનં અગમાસિ, મનુસ્સા તં દિસ્વા યાગુભત્તાદીનિ દત્વા ‘‘અયં એકો અરહા’’તિ સમ્ભાવેસું. સો વત્થેસુ ઉપનીતેસુ ‘‘સચાહં નિવાસેસ્સામિ વા પારુપિસ્સામિ વા, લાભસક્કારો મે પરિહાયિસ્સતી’’તિ તાનિ વત્થાનિ પટિક્ખિપિત્વા દારુચીરાનેવ પરિદહિ. અથસ્સ બહૂહિ ‘‘અરહા અરહા’’તિ વુચ્ચમાનસ્સ એવં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ ‘‘યે ખો કેચિ લોકે અરહન્તો વા અરહત્તમગ્ગં વા સમાપન્ના, અહં તેસં અઞ્ઞતરો’’તિ. અથસ્સ પુરાણસાલોહિતા દેવતા એવં ચિન્તેસિ.

પુરાણસાલોહિતાતિ પુબ્બે એકતો કતસમણધમ્મા. પુબ્બે કિર કસ્સપદસબલસ્સ સાસને ઓસક્કમાને સામણેરાદીનં વિપ્પકારં દિસ્વા સત્ત ભિક્ખૂ સંવેગપ્પત્તા ‘‘યાવ સાસનસ્સ અન્તરધાનં ન હોતિ, તાવ અત્તનો પતિટ્ઠં કરિસ્સામા’’તિ સુવણ્ણચેતિયં વન્દિત્વા અરઞ્ઞં પવિટ્ઠા એકં પબ્બતં દિસ્વા ‘‘જીવિતે સાલયા નિવત્તન્તુ. નિરાલયા ઇમં પબ્બતં અભિરુહન્તૂ’’તિ વત્વા નિસ્સેણિં બન્ધિત્વા સબ્બેપિ તં અભિરુય્હ નિસ્સેણિં પાતેત્વા સમણધમ્મં કરિંસુ. તેસુ સઙ્ઘત્થેરો એકરત્તાતિક્કમેનેવ અરહત્તં પાપુણિ. સો અનોતત્તદહે નાગલતાદન્તકટ્ઠં ખાદિત્વા ઉત્તરકુરુતો પિણ્ડપાતં આહરિત્વા તે ભિક્ખૂ આહ – ‘‘આવુસો, ઇમં દન્તકટ્ઠં ખાદિત્વા મુખં ધોવિત્વા ઇમં પિણ્ડપાતં પરિભુઞ્જથા’’તિ. કિં પન, ભન્તે, અમ્હેહિ એવં કતિકા કતા ‘‘યો પઠમં અરહત્તં પાપુણાતિ, તેનાભતં પિણ્ડપાતં અવસેસા પરિભુઞ્જિસ્સન્તી’’તિ? ‘‘નો હેતં, આવુસો’’તિ. ‘‘તેન હિ સચે મયમ્પિ તુમ્હે વિય વિસેસં નિબ્બત્તેસ્સામ, સયં આહરિત્વા પરિભુઞ્જિસ્સામા’’તિ ન ઇચ્છિંસુ. દુતિયદિવસે દુતિયત્થેરો અનાગામિફલં પાપુણિ. સોપિ તથેવ પિણ્ડપાતં આહરિત્વા ઇતરે નિમન્તેસિ. તે એવમાહંસુ – ‘‘કિં પન, ભન્તે, અમ્હેહિ એવં કતિકા કતા ‘મહાથેરેન આભતં પિણ્ડપાતં અભુઞ્જિત્વા અનુથેરેન આભતં ભુઞ્જિસ્સામા’’’તિ? ‘‘નો હેતં, આવુસો’’તિ. ‘‘એવં સન્તે તુમ્હે વિય મયમ્પિ વિસેસં નિબ્બત્તેત્વા અત્તનો પુરિસકારેન ભુઞ્જિતું સક્કોન્તા ભુઞ્જિસ્સામા’’તિ ન ઇચ્છિંસુ. તેસુ અરહત્તં પત્તો ભિક્ખુ પરિનિબ્બાયિ, અનાગામી બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તિ. ઇતરે પઞ્ચ થેરા વિસેસં નિબ્બત્તેતું અસક્કોન્તા સુસ્સિત્વા સત્તમે દિવસે કાલં કત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે તતો ચવિત્વા તત્થ તત્થ કુલઘરેસુ નિબ્બત્તિંસુ. તેસુ એકો પુક્કુસાતિ રાજા (મ. નિ. ૩.૩૪૨) અહોસિ, એકો કુમારકસ્સપો (મ. નિ. ૧.૨૪૯), એકો દારુચીરિયો (ઉદા. ૧૦), એકો દબ્બો મલ્લપુત્તો (પારા. ૩૮૦; ઉદા. ૭૯) એકો સભિયો પરિબ્બાજકોતિ (સુ. નિ. સભિયસુત્તં). તત્થ યો બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તો ભિક્ખુ તં સન્ધાયેતં વુત્તં ‘‘પુરાણસાલોહિતા દેવતા’’તિ.

તસ્સ હિ બ્રહ્મુનો એતદહોસિ – ‘‘અયં મયા સદ્ધિં નિસ્સેણિં બન્ધિત્વા પબ્બતં અભિરુહિત્વા સમણધમ્મં અકાસિ, ઇદાનિ ઇમં લદ્ધિં ગહેત્વા વિચરન્તો વિનસ્સેય્ય, સંવેજેસ્સામિ ન’’ન્તિ. અથ નં ઉપસઙ્કમિત્વા એવમાહ – ‘‘નેવ ખો ત્વં, બાહિય, અરહા, નપિ અરહત્તમગ્ગં વા સમાપન્નો, સાપિ તે પટિપદા નત્થિ, યાય ત્વં અરહા વા અસ્સ અરહત્તમગ્ગં વા સમાપન્નો’’તિ. બાહિયો આકાસે ઠત્વા કથેન્તં મહાબ્રહ્માનં ઓલોકેત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અહો ભારિયં કમ્મં કતં, અહં ‘અરહન્તોમ્હી’તિ ચિન્તેસિં, અયઞ્ચ મં ‘ન ત્વં અરહા, નપિ અરહત્તમગ્ગં વા સમાપન્નોસી’તિ વદતિ, અત્થિ નુ ખો લોકે અઞ્ઞો અરહા’’તિ. અથ નં પુચ્છિ – ‘‘અત્થિ નુ ખો એતરહિ દેવતે લોકે અરહા વા અરહત્તમગ્ગં વા સમાપન્નો’’તિ. અથસ્સ દેવતા આચિક્ખિ – ‘‘અત્થિ, બાહિય, ઉત્તરેસુ જનપદેસુ સાવત્થિ નામ નગરં, તત્થ સો ભગવા એતરહિ વિહરતિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો. સો હિ, બાહિય, ભગવા અરહા ચેવ અરહત્તત્થાય ચ ધમ્મં દેસેતી’’તિ.

બાહિયો રત્તિભાગે દેવતાય કથં સુત્વા સંવિગ્ગમાનસો તં ખણંયેવ સુપ્પારકા નિક્ખમિત્વા એકરત્તિવાસેન સાવત્થિં અગમાસિ, સબ્બં વીસયોજનસતિકં મગ્ગં એકરત્તિવાસેનેવ અગમાસિ. ગચ્છન્તો ચ પન દેવતાનુભાવેન ગતો. ‘‘બુદ્ધાનુભાવેના’’તિપિ વદન્તિયેવ. તસ્મિં પન ખણે સત્થા સાવત્થિં પિણ્ડાય પવિટ્ઠો હોતિ. સો ભુત્તપાતરાસે કાયઆલસિયવિમોચનત્થં અબ્ભોકાસે ચઙ્કમન્તે સમ્બહુલે ભિક્ખૂ ‘‘કહં એતરહિ સત્થા’’તિ પુચ્છિ. ભિક્ખૂ ‘‘ભગવા સાવત્થિં પિણ્ડાય પવિટ્ઠો’’તિ વત્વા તં પુચ્છિંસુ – ‘‘ત્વં પન કુતો આગતોસી’’તિ? ‘‘સુપ્પારકા આગતોમ્હી’’તિ. ‘‘કદા નિક્ખન્તોસી’’તિ? ‘‘હિય્યો સાયં નિક્ખન્તોમ્હી’’તિ. ‘‘દૂરતોસિ આગતો, નિસીદ, તવ પાદે ધોવિત્વા તેલેન મક્ખેત્વા થોકં વિસ્સમાહિ, આગતકાલે સત્થારં દક્ખિસ્સસી’’તિ. ‘‘અહં, ભન્તે, સત્થુ વા અત્તનો વા જીવિતન્તરાયં ન જાનામિ, એકરત્તેનેવમ્હિ કત્થચિ અટ્ઠત્વા અનિસીદિત્વા વીસયોજનસતિકં મગ્ગં આગતો, સત્થારં પસ્સિત્વાવ વિસ્સમિસ્સામી’’તિ. સો એવં વત્વા તરમાનરૂપો સાવત્થિં પવિસિત્વા ભગવન્તં અનોપમાય બુદ્ધસિરિયા પિણ્ડાય ચરન્તં દિસ્વા ‘‘ચિરસ્સં વત મે ગોતમો સમ્માસમ્બુદ્ધો દિટ્ઠો’’તિ દિટ્ઠટ્ઠાનતો પટ્ઠાય ઓનતસરીરો ગન્ત્વા અન્તરવીથિયમેવ પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા ગોપ્ફકેસુ દળ્હં ગહેત્વા એવમાહ – ‘‘દેસેતુ મે, ભન્તે, ભગવા ધમ્મં, દેસેતુ સુગતો ધમ્મં, યં મમસ્સ દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’’તિ. અથ નં સત્થા ‘‘અકાલો ખો તાવ, બાહિય, અન્તરઘરં પવિટ્ઠમ્હા પિણ્ડાયા’’તિ પટિક્ખિપિ.

તં સુત્વા બાહિયો, ભન્તે, સંસારે સંસરન્તેન કબળીકારાહારો ન અલદ્ધપુબ્બો, તુમ્હાકં વા મય્હં વા જીવિતન્તરાયં ન જાનામિ, દેસેતુ મે ધમ્મન્તિ. સત્થા દુતિયમ્પિ પટિક્ખિપિયેવ. એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘ઇમસ્સ મં દિટ્ઠકાલતો પટ્ઠાય સકલસરીરં પીતિયા નિરન્તરં અજ્ઝોત્થટં હોતિ, બલવપીતિવેગો ધમ્મં સુત્વાપિ ન સક્ખિસ્સતિ પટિવિજ્ઝિતું, મજ્ઝત્તુપેક્ખાય તાવ તિટ્ઠતુ, એકરત્તેનેવ વીસયોજનસતિકં મગ્ગં આગતત્તા દરથોપિસ્સ બલવા, સોપિ તાવ પટિપ્પસ્સમ્ભતૂ’’તિ. તસ્મા દ્વિક્ખત્તું પટિક્ખિપિત્વા તતિયં યાચિતો અન્તરવીથિયં ઠિતોવ ‘‘તસ્માતિહ તે, બાહિય, એવં સિક્ખિતબ્બં ‘દિટ્ઠે દિટ્ઠમત્તં ભવિસ્સતી’’’તિઆદિના (ઉદા. ૧૦) નયેન ધમ્મં દેસેસિ. સો સત્થુ ધમ્મં સુણન્તોયેવ સબ્બાસવે ખેપેત્વા સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ. તાવદેવ ચ પન ભગવન્તં પબ્બજ્જં યાચિ, ‘‘પરિપુણ્ણં તે પત્તચીવર’’ન્તિ પુટ્ઠો ‘‘ન પરિપુણ્ણ’’ન્તિ આહ. અથ નં સત્થા ‘‘તેન હિ પત્તચીવરં પરિયેસાહી’’તિ વત્વા પક્કામિ.

‘‘સો કિર વીસતિ વસ્સસહસ્સાનિ સમણધમ્મં કરોન્તો ‘ભિક્ખુના નામ અત્તના પચ્ચયે લભિત્વા અઞ્ઞં અનોલોકેત્વા સયમેવ પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતી’તિ એકભિક્ખુસ્સાપિ પત્તેન વા ચીવરેન વા સઙ્ગહં ન અકાસિ, તેનસ્સ ઇદ્ધિમયપત્તચીવરં ન ઉપજ્જિસ્સતી’’તિ ઞત્વા એહિભિક્ખુભાવેન પબ્બજ્જં ન અદાસિ. તમ્પિ પત્તચીવરં પરિયેસમાનમેવ એકા યક્ખિની ધેનુરૂપેન આગન્ત્વા ઉરમ્હિ પહરિત્વા જીવિતક્ખયં પાપેસિ. સત્થા પિણ્ડાય ચરિત્વા કતભત્તકિચ્ચો સમ્બહુલેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં નિક્ખન્તો બાહિયસ્સ સરીરં સઙ્કારટ્ઠાને પતિતં દિસ્વા ભિક્ખૂ આણાપેસિ, ‘‘ભિક્ખવે, એકસ્મિં ગેહદ્વારે ઠત્વા મઞ્ચકં આહરાપેત્વા ઇમં સરીરં નગરતો નીહરિત્વા ઝાપેત્વા થૂપં કરોથા’’તિ. ભિક્ખૂ તથા કરિંસુ, કત્વા ચ પન વિહારં ગન્ત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા અત્તના કતકિચ્ચં આરોચેત્વા તસ્સ અભિસમ્પરાયં પુચ્છિંસુ. અથ નેસં ભગવા તસ્સ પરિનિબ્બુતભાવં આચિક્ખિત્વા ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં ખિપ્પાભિઞ્ઞાનં યદિદં બાહિયો દારુચીરિયો’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૧૬) એતદગ્ગે ઠપેસિ. અથ નં ભિક્ખૂ પુચ્છિંસુ – ‘‘ભન્તે, તુમ્હે ‘બાહિયો અરહત્તં પત્તો’તિ વદેથ, કદા સો અરહત્તં પત્તો’’તિ? ‘‘મમ ધમ્મં સુતકાલે, ભિક્ખવે’’તિ. ‘‘કદા પનસ્સ, ભન્તે, તુમ્હેહિ ધમ્મો કથિતો’’તિ? ‘‘પિણ્ડાય ચરન્તેન અન્તરવીથિયં ઠત્વા’’તિ. ‘‘અપ્પમત્તકો હિ, ભન્તે, તુમ્હેહિ અન્તરવીથિયં ઠત્વા કથિતધમ્મો કથં સો તાવત્તકેન વિસેસં નિબ્બત્તેસી’’તિ, અથ ને સત્થા ‘‘કિં, ભિક્ખવે, મમ ધમ્મં ‘અપ્પં વા બહું વા’તિ મા પમાણં ગણ્હથ. અનેકાનિપિ હિ ગાથાસહસ્સાનિ અનત્થનિસ્સિતાનિ ન સેય્યો, અત્થનિસ્સિતં પન એકમ્પિ ગાથાપદં સેય્યો’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૧૦૧. ‘‘સહસ્સમપિ ચે ગાથા, અનત્થપદસંહિતા;

એકં ગાથાપદં સેય્યો, યં સુત્વા ઉપસમ્મતી’’તિ.

તત્થ એકં ગાથાપદં સેય્યોતિ ‘‘અપ્પમાદો અમતપદં…પે… યથા મયા’’તિ (ધ. પ. ૨૧) એવરૂપા એકા ગાથાપિ સેય્યોતિ અત્થો. સેસં પુરિમનયેનેવ વેદિતબ્બં.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

બાહિયદારુચીરિયત્થેરવત્થુ દુતિયં.

૩. કુણ્ડલકેસિત્થેરીવત્થુ

યો ચ ગાથાસતં ભાસેતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો કુણ્ડલકેસિં આરબ્ભ કથેસિ.

રાજગહે કિર એકા સેટ્ઠિધીતા સોળસવસ્સુદ્દેસિકા અભિરૂપા અહોસિ દસ્સનીયા પાસાદિકા. તસ્મિઞ્ચ વયે ઠિતા નારિયો પુરિસજ્ઝાસયા હોન્તિ પુરિસલોલા. અથ નં માતાપિતરો સત્તભૂમિકસ્સ પાસાદસ્સ ઉપરિમતલે સિરિગબ્ભે નિવાસાપેસું. એકમેવસ્સા દાસિં પરિચારિકં અદંસુ. અથેકં કુલપુત્તં ચોરકમ્મં કરોન્તં ગહેત્વા પચ્છાબાહં બન્ધિત્વા ચતુક્કે ચતુક્કે કસાહિ પહરિત્વા આઘાતનં નયિંસુ. સેટ્ઠિધીતા મહાજનસ્સ સદ્દં સુત્વા ‘‘કિં નુ ખો એત’’ન્તિ પાસાદતલે ઠત્વા ઓલોકેન્તી તં દિસ્વા પટિબદ્ધચિત્તા હુત્વા તં પત્થયમાના આહારં પટિક્ખિપિત્વા મઞ્ચકે નિપજ્જિ. અથ નં માતા પુચ્છિ – ‘‘કિં ઇદં, અમ્મા’’તિ? ‘‘સચે એતં ‘ચોરો’તિ ગહેત્વા નિય્યમાનં પુરિસં લભિસ્સામિ, જીવિસ્સામિ. નો ચે લભિસ્સામિ, જીવિતં મે નત્થિ, ઇધેવ મરિસ્સામી’’તિ. ‘‘અમ્મ, મા એવં કરિ, અમ્હાકં જાતિયા ચ ગોત્તેન ચ ભોગેન ચ સદિસં અઞ્ઞં સામિકં લભિસ્સસી’’તિ. ‘‘મય્હં અઞ્ઞેન કિચ્ચં નત્થિ, ઇમં અલભમાના મરિસ્સામી’’તિ. માતા ધીતરં સઞ્ઞાપેતું અસક્કોન્તી પિતુનો આરોચેસિ. સોપિ નં સઞ્ઞાપેતું અસક્કોન્તો ‘‘કિં સક્કા કાતુ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા તં ચોરં ગહેત્વા ગચ્છન્તસ્સ રાજપુરિસસ્સ સહસ્સભણ્ડિકં પેસેસિ – ‘‘ઇમં ગહેત્વા એતં પુરિસં મય્હં દેહી’’તિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ કહાપણે ગહેત્વા તં મુઞ્ચિત્વા અઞ્ઞં મારેત્વા ‘‘મારિતો, દેવ, ચોરો’’તિ રઞ્ઞો આરોચેસિ. સેટ્ઠિપિ તસ્સ ધીતરં અદાસિ.

સા તતો પટ્ઠાય ‘‘સામિકં આરાધેસ્સામી’’તિ સબ્બાભરણપટિમણ્ડિતા સયમેવ તસ્સ યાગુઆદીનિ સંવિદહતિ, ચોરો કતિપાહચ્ચયેન ચિન્તેસિ – ‘‘કદા નુ ખો ઇમં મારેત્વા એતિસ્સા આભરણાનિ ગહેત્વા એકસ્મિં સુરાગેહે વિક્કિણિત્વા ખાદિતું લભિસ્સામી’’તિ? સો ‘‘અત્થેકો ઉપાયો’’તિ ચિન્તેત્વા આહારં પટિક્ખિપિત્વા મઞ્ચકે નિપજ્જિ, અથ નં સા ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘કિં તે, સામિ, રુજ્જતી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘ન કિઞ્ચિ મે, ભદ્દેતિ, કચ્ચિ પન મે માતાપિતરો તુય્હં કુદ્ધા’’તિ? ‘‘ન કુજ્ઝન્તિ, ભદ્દે’’તિ. અથ ‘‘કિં નામેત’’ન્તિ? ‘‘ભદ્દે, અહં તં દિવસં બન્ધિત્વા નિય્યમાનો ચોરપપાતે અધિવત્થાય દેવતાય બલિકમ્મં પટિસ્સુણિત્વા જીવિતં લભિં, ત્વમ્પિ મયા તસ્સા એવ આનુભાવેન લદ્ધા, ‘તં મે દેવતાય બલિકમ્મં ઠપિત’ન્તિ ચિન્તેમિ, ભદ્દે’’તિ. ‘‘સામિ, મા ચિન્તયિ, કરિસ્સામિ બલિકમ્મં, વદેહિ, કેનત્થો’’તિ? ‘‘અપ્પોદકમધુપાયસેન ચ લાજપઞ્ચમકપુપ્ફેહિ ચા’’તિ. ‘‘સાધુ, સામિ, અહં પટિયાદેસ્સામી’’તિ સા સબ્બં બલિકમ્મં પટિયાદેત્વા ‘‘એહિ, સામિ, ગચ્છામા’’તિ આહ. ‘‘તેન હિ, ભદ્દે, તવ ઞાતકે નિવત્તેત્વા મહગ્ઘાનિ વત્થાભરણાનિ ગહેત્વા અત્તાનં અલઙ્કરોહિ, હસન્તા કીળન્તા સુખં ગમિસ્સામા’’તિ. સા તથા અકાસિ.

અથ નં સો પબ્બતપાદં ગતકાલે આહ – ‘‘ભદ્દે, ઇતો પરં ઉભોવ જના ગમિસ્સામ, સેસજનં યાનકેન સદ્ધિં નિવત્તાપેત્વા બલિકમ્મભાજનં સયં ઉક્ખિપિત્વા ગણ્હાહી’’તિ. સા તથા અકાસિ. ચોરો તં ગહેત્વા ચોરપપાતપબ્બતં અભિરુહિ. તસ્સ હિ એકેન પસ્સેન મનુસ્સા અભિરુહન્તિ, એકં પસ્સં છિન્નપપાતં. પબ્બતમત્થકે ઠિતા તેન પસ્સેન ચોરે પાતેન્તિ. તે ખણ્ડાખણ્ડં હુત્વા ભૂમિયં પતન્તિ. તસ્મા ‘‘ચોરપપાતો’’તિ વુચ્ચતિ. સા તસ્સ પબ્બતસ્સ મત્થકે ઠત્વા ‘‘બલિકમ્મં તે, સામિ, કરોહી’’તિ આહ. સો તુણ્હી અહોસિ. પુન તાય ‘‘કસ્મા, સામિ, તુણ્હીભૂતોસી’’તિ વુત્તે તં આહ – ‘‘ન મય્હં બલિકમ્મેનત્થો, વઞ્ચેત્વા પન તં આદાય આગતોમ્હી’’તિ. ‘‘કિં કારણા, સામી’’તિ? ‘‘તં મારેત્વા તવ આભરણાનિ ગહેત્વા પલાયનત્થાયા’’તિ. સા મરણભયતજ્જિતા આહ – ‘‘સામિ, અહઞ્ચ આભરણાનિ ચ તવ સન્તકાનેવ, કસ્મા એવં વદેસી’’તિ? સો, ‘‘મા એવં કરોહી’’તિ, પુનપ્પુનં યાચિયમાનોપિ ‘‘મારેમિ એવા’’તિ આહ. ‘‘એવં સન્તે કિં તે મમ મરણેન? ઇમાનિ આભરણાનિ ગહેત્વા મય્હં જીવિતં દેહિ, ઇતો પટ્ઠાય મં ‘મતા’તિ ધારેહિ, દાસી વા તે હુત્વા કમ્મં કરિસ્સામી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

‘‘ઇદં સુવણ્ણકેયૂરં, મુત્તા વેળુરિયા બહૂ;

સબ્બં હરસ્સુ ભદ્દન્તે, મં ચ દાસીતિ સાવયા’’તિ. (અપ. થેરી ૨.૩.૨૭);

તં સુત્વા ચોરો ‘‘એવં કતે ત્વં ગન્ત્વા માતાપિતૂનં આચિક્ખિસ્સસિ, મારેસ્સામિયેવ, મા ત્વં બાળ્હં પરિદેવસી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

‘‘મા બાળ્હં પરિદેવેસિ, ખિપ્પં બન્ધાહિ ભણ્ડિકં;

ન તુય્હં જીવિતં અત્થિ, સબ્બં ગણ્હામિ ભણ્ડક’’ન્તિ. –

સા ચિન્તેસિ – ‘‘અહો ઇદં કમ્મં ભારિયં. પઞ્ઞા નામ ન પચિત્વા ખાદનત્થાય કતા, અથ ખો વિચારણત્થાય કતા, જાનિસ્સામિસ્સ કત્તબ્બ’’ન્તિ, અથ નં આહ – ‘‘સામિ, યદા ત્વં ‘ચોરો’તિ ગહેત્વા નીયસિ, તદાહં માતાપિતૂનં આચિક્ખિં, તે સહસ્સં વિસ્સજ્જેત્વા તં આહરાપેત્વા ગેહે કરિંસુ. તતો પટ્ઠાય અહં તુય્હં ઉપકારિકા, અજ્જ મે સુદિટ્ઠં કત્વા અત્તાનં વન્દિતું દેહી’’તિ. સો ‘‘સાધુ, ભદ્દે, સુદિટ્ઠં કત્વા વન્દાહી’’તિ વત્વા પબ્બતન્તે અટ્ઠાસિ. અથ નં સા તિક્ખત્તું પદક્ખિણં કત્વા ચતૂસુ ઠાનેસુ વન્દિત્વા, ‘‘સામિ, ઇદં તે પચ્છિમદસ્સનં, ઇદાનિ તુય્હં વા મમ દસ્સનં, મય્હં વા તવ દસ્સનં નત્થી’’તિ પુરતો ચ પચ્છતો ચ આલિઙ્ગિત્વા પમત્તં હુત્વા પબ્બતન્તે ઠિતં પિટ્ઠિપસ્સે ઠત્વા એકેન હત્થેન ખન્ધે ગહેત્વા એકેન પિટ્ઠિકચ્છાય ગહેત્વા પબ્બતપપાતે ખિપિ. સો પબ્બતકુચ્છિયં પટિહતો ખણ્ડાખણ્ડિકં હુત્વા ભૂમિયં પતિ. ચોરપપાતમત્થકે અધિવત્થા દેવતા તેસં દ્વિન્નમ્પિ કિરિયં દિસ્વા તસ્સા ઇત્થિયા સાધુકારં દત્વા ઇમં ગાથમાહ –

‘‘ન હિ સબ્બેસુ ઠાનેસુ, પુરિસો હોતિ પણ્ડિતો;

ઇત્થીપિ પણ્ડિતા હોતિ, તત્થ તત્થ વિચક્ખણા’’તિ. (અપ. થેરી ૨.૩.૩૧);

સાપિ ચોરં પપાતે ખિપિત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘સચાહં ગેહં ગમિસ્સામિ, ‘સામિકો તે કુહિ’ન્તિ પુચ્છિસ્સન્તિ, સચાહં એવં પુટ્ઠા ‘મારિતો મે’તિ વક્ખામિ, ‘દુબ્બિનીતે સહસ્સં દત્વા તં આહરાપેત્વા ઇદાનિ નં મારેસી’તિ મં મુખસત્તીહિ વિજ્ઝિસ્સન્તિ, ‘આભરણત્થાય સો મં મારેતુકામો અહોસી’તિ વુત્તેપિ ન સદ્દહિસ્સન્તિ, અલં મે ગેહેના’’તિ તત્થેવાભરણાનિ છડ્ડેત્વા અરઞ્ઞં પવિસિત્વા અનુપુબ્બેન વિચરન્તી એકં પરિબ્બાજકાનં અસ્સમં પત્વા વન્દિત્વા ‘‘મય્હં, ભન્તે, તુમ્હાકં સન્તિકે પબ્બજ્જં દેથા’’તિ આહ. અથ નં પબ્બાજેસું. સા પબ્બજિત્વાવ પુચ્છિ – ‘‘ભન્તે, તુમ્હાકં પબ્બજ્જાય કિં ઉત્તમ’’ન્તિ? ‘‘ભદ્દે, દસસુ વા કસિણેસુ પરિકમ્મં કત્વા ઝાનં નિબ્બત્તેતબ્બં, વાદસહસ્સં વા ઉગ્ગણ્હિતબ્બં, અયં અમ્હાકં પબ્બજ્જાય ઉત્તમત્થો’’તિ. ‘‘ઝાનં તાવ નિબ્બત્તેતું અહં ન સક્ખિસ્સામિ, વાદસહસ્સં પન ઉગ્ગણ્હિસ્સામિ, અય્યા’’તિ. અથ નં તે વાદસહસ્સં ઉગ્ગણ્હાપેત્વા ‘‘ઉગ્ગહિતં તે સિપ્પં, ઇદાનિ ત્વં જમ્બુદીપતલે વિચરિત્વા અત્તના સદ્ધિં પઞ્હં કથેતું સમત્થં ઓલોકેહી’’તિ તસ્સ હત્થે જમ્બુસાખં દત્વા ઉય્યોજેસું – ‘‘ગચ્છ, ભદ્દે, સચે કોચિ ગિહિભૂતો તયા સદ્ધિં પઞ્હં કથેતું સક્કોતિ, તસ્સેવ પાદપરિચારિકા ભવાહિ, સચે પબ્બજિતો સક્કોતિ, તસ્સ સન્તિકે પબ્બજાહી’’તિ.

સા નામેન જમ્બુપરિબ્બાજિકા નામ હુત્વા તતો નિક્ખમિત્વા દિટ્ઠે દિટ્ઠે પઞ્હં પુચ્છન્તી વિચરતિ. તાય સદ્ધિં કથેતું સમત્થો નામ નાહોસિ. ‘‘ઇતો જમ્બુપરિબ્બાજિકા આગચ્છતી’’તિ સુત્વાવ મનુસ્સા પલાયન્તિ. સા ગામં વા નિગમં વા ભિક્ખાય પવિસન્તી ગામદ્વારે વાલુકરાસિં કત્વા તત્થ જમ્બુસાખં ઠપેત્વા ‘‘મયા સદ્ધિં કથેતું સમત્થો જમ્બુસાખં મદ્દતૂ’’તિ વત્વા ગામં પાવિસિ. તં ઠાનં ઉપસઙ્કમિતું સમત્થો નામ નાહોસિ. સાપિ મિલાતાય જમ્બુસાખાય અઞ્ઞં જમ્બુસાખં ગણ્હાતિ, ઇમિના નીહારેન વિચરન્તી સાવત્થિં પત્વા ગામદ્વારે વાલુકરાસિં કત્વા જમ્બુસાખં ઠપેત્વા વુત્તનયેનેવ વત્વા ભિક્ખાય પાવિસિ. સમ્બહુલા ગામદારકા જમ્બુસાખં પરિવારેત્વા અટ્ઠંસુ. તદા સારિપુત્તત્થેરો પિણ્ડાય ચરિત્વા કતભત્તકિચ્ચો નગરા નિક્ખન્તો તે દારકે જમ્બુસાખં પરિવારેત્વા ઠિતે દિસ્વા ‘‘કિં ઇદ’’ન્તિ પુચ્છિ. દારકા થેરસ્સ તં પવત્તિં આચિક્ખિંસુ. ‘‘તેન હિ દારકા ઇમં સાખં મદ્દથા’’તિ. ‘‘ભાયામ, ભન્તે’’તિ. ‘‘અહં પઞ્હં કથેસ્સામિ, મદ્દથ તુમ્હે’’તિ. તે થેરસ્સ વચનેન સઞ્જાતુસ્સાહા તથા કત્વા મદ્દન્તા જમ્બુસાખં ઉક્ખિપિંસુ. પરિબ્બાજિકા આગન્ત્વા તે પરિભાસિત્વા ‘‘તુમ્હેહિ સદ્ધિં મમ પઞ્હેન કિચ્ચં નત્થિ, કસ્મા મે સાખં મદ્દથા’’તિ આહ. ‘‘અય્યેનમ્હા મદ્દાપિતા’’તિ આહંસુ. ‘‘ભન્તે, તુમ્હેહિ મે સાખા મદ્દાપિતા’’તિ? ‘‘આમ, ભગિની’’તિ. ‘‘તેન હિ મયા સદ્ધિં પઞ્હં કથેથા’’તિ. ‘‘સાધુ કથેસ્સામી’’તિ.

સા વડ્ઢમાનકચ્છાયાય પઞ્હં પુચ્છિતું થેરસ્સ સન્તિકં અગમાસિ, સકલનગરં સઙ્ખુભિ. ‘‘દ્વિન્નં પણ્ડિતાનં કથં સુણિસ્સામા’’તિ નાગરા તાય સદ્ધિંયેવ ગન્ત્વા થેરં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. પરિબ્બાજિકા થેરં આહ – ‘‘ભન્તે, પુચ્છામિ તે પઞ્હ’’ન્તિ. ‘‘પુચ્છ, ભગિની’’તિ. સા વાદસહસ્સં પુચ્છિ, પુચ્છિતં પુચ્છિતં થેરો વિસ્સજ્જેસિ. અથ નં થેરો આહ – ‘‘એત્તકા એવ તે પઞ્હા, અઞ્ઞેપિ અત્થી’’તિ? ‘‘એત્તકા એવ, ભન્તે’’તિ. ‘‘તયા બહૂ પઞ્હા પુટ્ઠા, મયમ્પિ એકં પુચ્છામ, વિસ્સજ્જિસ્સસિ નો’’તિ? ‘‘જાનમાના વિસ્સજ્જિસ્સામિ પુચ્છથ, ભન્તે’’તિ. થેરો ‘‘એકં નામ કિ’’ન્તિ (ખુ. પા. ૪.૧) પઞ્હં પુચ્છિ. સા ‘‘એવં નામેસ વિસ્સજ્જેતબ્બો’’તિ અજાનન્તી ‘‘કિં નામેતં, ભન્તે’’તિ પુચ્છિ. ‘‘બુદ્ધપઞ્હો નામ, ભગિની’’તિ. ‘‘મય્હમ્પિ તં દેથ, ભન્તે’’તિ. ‘‘સચે માદિસા ભવિસ્સસિ, દસ્સામી’’તિ. ‘‘તેન હિ મં પબ્બાજેથા’’તિ. થેરો ભિક્ખુનીનં આચિક્ખિત્વા પબ્બાજેસિ. સા પબ્બજિત્વા લદ્ધૂપસમ્પદા કુણ્ડલકેસિત્થેરી નામ હુત્વા કતિપાહચ્ચયેનેવ સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ.

ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘કુણ્ડલકેસિત્થેરિયા ધમ્મસ્સવનઞ્ચ બહું નત્થિ, પબ્બજિતકિચ્ચઞ્ચસ્સા મત્થકં પત્તં, એકેન કિર ચોરેન સદ્ધિં મહાસઙ્ગામં કત્વા જિનિત્વા આગતા’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે, ‘‘ભિક્ખવે, મયા દેસિતધમ્મં ‘અપ્પં વા બહું વા’તિ પમાણં મા ગણ્હથ, અનત્થકં પદસતમ્પિ સેય્યો ન હોતિ, ધમ્મપદં પન એકમ્પિ સેય્યોવ. અવસેસચોરે જિનન્તસ્સ ચ જયો નામ ન હોતિ, અજ્ઝત્તિકકિલેસચોરે જિનન્તસ્સેવ પન જયો નામ હોતી’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમા ગાથા અભાસિ –

૧૦૨. ‘‘યો ચ ગાથાસતં ભાસે, અનત્થપદસંહિતા;

એકં ધમ્મપદં સેય્યો, યં સુત્વા ઉપસમ્મતિ.

૧૦૩. ‘‘યો સહસ્સં સહસ્સેન, સઙ્ગામે માનુસે જિને;

એકઞ્ચ જેય્યમત્તાનં, સ વે સઙ્ગામજુત્તમો’’તિ.

તત્થ ગાથાસતન્તિ યો ચ પુગ્ગલો સતપરિચ્છેદા બહૂપિ ગાથા ભાસેય્યાતિ અત્થો. અનત્થપદસંહિતાતિ આકાસવણ્ણનાદિવસેન અનત્થકેહિ પદેહિ સંહિતા. ધમ્મપદન્તિ અત્થસાધકં ખન્ધાદિપટિસંયુત્તં, ‘‘ચત્તારિમાનિ પરિબ્બાજકા ધમ્મપદાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? અનભિજ્ઝા પરિબ્બાજકા ધમ્મપદં, અબ્યાપાદો પરિબ્બાજકા ધમ્મપદં, સમ્માસતિ પરિબ્બાજકા ધમ્મપદં, સમ્માસમાધિ પરિબ્બાજકા ધમ્મપદ’’ન્તિ (અ. નિ. ૪.૩૦) એવં વુત્તેસુ ચતૂસુ ધમ્મપદેસુ એકમ્પિ ધમ્મપદં સેય્યો. યો સહસ્સં સહસ્સેનાતિ યો એકો સઙ્ગામયોધો સહસ્સેન ગુણિતં સહસ્સં માનુસે એકસ્મિં સઙ્ગામે જિનેય્ય, દસમનુસ્સસતસહસ્સં જિનિત્વા જયં આહરેય્ય, અયમ્પિ સઙ્ગામજિનતં ઉત્તમો પવરો નામ ન હોતિ. એકઞ્ચ જેય્યમત્તાનન્તિ યો રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનેસુ અજ્ઝત્તિકકમ્મટ્ઠાનં સમ્મસન્તો અત્તનો લોભાદિકિલેસજયેન અત્તાનં જિનેય્ય. સ વે સઙ્ગામજુત્તમોતિ સો સઙ્ગામજિનાનં ઉત્તમો પવરો સઙ્ગામસીસયોધોતિ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

કુણ્ડલકેસિત્થેરીવત્થુ તતિયં.

૪. અનત્થપુચ્છકબ્રાહ્મણવત્થુ

અત્તા હવેતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અનત્થપુચ્છકં બ્રાહ્મણં આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિર બ્રાહ્મણો ‘‘કિં નુ ખો સમ્માસમ્બુદ્ધો અત્થમેવ જાનાતિ, ઉદાહુ અનત્થમ્પિ, પુચ્છિસ્સામિ ન’’ન્તિ સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિ – ‘‘ભન્તે, તુમ્હે અત્થમેવ જાનાથ મઞ્ઞે, નો અનત્થ’’ન્તિ? ‘‘અત્થઞ્ચાહં, બ્રાહ્મણ, જાનામિ અનત્થઞ્ચા’’તિ. ‘‘તેન હિ મે અનત્થં કથેથા’’તિ. અથસ્સ સત્થા ઇમં ગાથમાહ –

‘‘ઉસ્સૂરસેય્યં આલસ્યં, ચણ્ડિક્કં દીઘસોણ્ડિયં;

એકસ્સદ્ધાનગમનં પરદારૂપસેવનં;

એતં બ્રાહ્મણ સેવસ્સુ, અનત્થં તે ભવિસ્સતી’’તિ.

તં સુત્વા બ્રાહ્મણો સાધુકારમદાસિ ‘‘સાધુ સાધુ, ગણાચરિય, ગણજેટ્ઠક, તુમ્હે અત્થઞ્ચ જાનાથ અનત્થઞ્ચા’’તિ. ‘‘એવં ખો, બ્રાહ્મણ, અત્થાનત્થજાનનકો નામ મયા સદિસો નત્થી’’તિ. અથસ્સ સત્થા અજ્ઝાસયં ઉપધારેત્વા, ‘‘બ્રાહ્મણ, કેન કમ્મેન જીવસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘જૂતકમ્મેન, ભો ગોતમા’’તિ. ‘‘કિં પન તે જયો હોતિ પરાજયો’’તિ. ‘‘જયોપિ હોતિ પરાજયોપી’’તિ વુત્તે, ‘‘બ્રાહ્મણ, અપ્પમત્તકો એસ, પરં જિનન્તસ્સ જયો નામ ન સેય્યો. યો પન કિલેસજયેન અત્તાનં જિનાતિ, તસ્સ જયો સેય્યો. ન હિ તં જયં કોચિ અપજયં કાતું સક્કોતી’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમા ગાથા અભાસિ –

૧૦૪. ‘‘અત્તા હવે જિતં સેય્યો, યા ચાયં ઇતરા પજા;

અત્તદન્તસ્સ પોસસ્સ, નિચ્ચં સઞ્ઞતચારિનો.

૧૦૫. ‘‘નેવ દેવો ન ગન્ધબ્બો, ન મારો સહ બ્રહ્મુના;

જિતં અપજિતં કયિરા, તથારૂપસ્સ જન્તુનો’’તિ.

તત્થ હવેતિ નિપાતો. જિતન્તિ લિઙ્ગવિપલ્લાસો, અત્તનો કિલેસજયેન અત્તા જિતો સેય્યોતિ અત્થો. યા ચાયં ઇતરા પજાતિ યા પનાયં અવસેસા પજા જૂતેન વા ધનહરણેન વા સઙ્ગામેન વા બલાભિભવેન વા જિતા ભવેય્ય, તં જિનન્તેન યં જિતં, ન તં સેય્યોતિ અત્થો. કસ્મા પન તદેવ જિતં સેય્યો, ઇદં ન સેય્યોતિ? યસ્મા અત્તદન્તસ્સ…પે… તથારૂપસ્સ જન્તુનોતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યસ્મા હિ ય્વાયં નિક્કિલેસતાય અત્તદન્તો પોસો, તસ્સ અત્તદન્તસ્સ કાયાદીહિ નિચ્ચં સઞ્ઞતચારિનો એવરૂપસ્સ ઇમેહિ કાયસઞ્ઞમાદીહિ સઞ્ઞતસ્સ જન્તુનો દેવો વા ગન્ધબ્બો વા મારો વા બ્રહ્મુના સહ ઉટ્ઠહિત્વા ‘‘અહમસ્સ જિતં અપજિતં કરિસ્સામિ, મગ્ગભાવનાય પહીને કિલેસે પુન ઉપ્પાદેસ્સામી’’તિ ઘટેન્તોપિ વાયમન્તોપિ યથા ધનાદીહિ પરાજિતો પક્ખન્તરો હુત્વા ઇતરેન જિતં પુન જિનન્તો અપજિતં કરેય્ય, ‘‘એવં અપજિતં કાતું નેવ સક્કુણેય્યા’’તિ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

અનત્થપુચ્છકબ્રાહ્મણવત્થુ ચતુત્થં.

૫. સારિપુત્તત્થેરસ્સ માતુલબ્રાહ્મણવત્થુ

માસે માસેતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો સારિપુત્તત્થેરસ્સ માતુલબ્રાહ્મણં આરબ્ભ કથેસિ.

થેરો કિર તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા આહ – ‘‘કિં નુ ખો, બ્રાહ્મણ, કિઞ્ચિદેવ કુસલં કરોસી’’તિ? ‘‘કરોમિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિં કરોસી’’તિ? ‘‘માસે માસે સહસ્સપરિચ્ચાગેન દાનં દમ્મી’’તિ. ‘‘કસ્સ દેસી’’તિ? ‘‘નિગણ્ઠાનં, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિં પત્થયન્તો’’તિ? ‘‘બ્રહ્મલોકં, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિં પન બ્રહ્મલોકસ્સ અયં મગ્ગો’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કો એવમાહા’’તિ? ‘‘આચરિયેહિ મે કથિતં, ભન્તે’’તિ. ‘‘નો ત્વં બ્રહ્મલોકસ્સ મગ્ગં જાનાસિ, નાપિ તે આચરિયા, સત્થાવ એકો જાનાતિ, એહિ, બ્રાહ્મણ, બ્રહ્મલોકસ્સ તે મગ્ગં કથાપેસ્સામી’’તિ તં આદાય સત્થુ સન્તિકં નેત્વા, ‘‘ભન્તે, અયં બ્રાહ્મણો એવમાહા’’તિ, ‘‘તં પવત્તિં આરોચેત્વા સાધુ વતસ્સ બ્રહ્મલોકસ્સ મગ્ગં કથેથા’’તિ. સત્થા ‘‘એવં કિર, બ્રાહ્મણા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘આમ, ભો ગોતમા’’તિ વુત્તે, ‘‘બ્રાહ્મણ, તયા એવં દદમાનેન વસ્સસતં દિન્નદાનતોપિ મુહુત્તમત્તં પસન્નચિત્તેન મમ સાવકસ્સ ઓલોકનં વા કટચ્છુભિક્ખામત્તદાનં વા મહપ્ફલતર’’ન્તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૧૦૬. ‘‘માસે માસે સહસ્સેન, યો યજેથ સતં સમં;

એકઞ્ચ ભાવિતત્તાનં, મુહુત્તમપિ પૂજયે;

સાયેવ પૂજના સેય્યો, યઞ્ચે વસ્સસતં હુત’’ન્તિ.

તત્થ સહસ્સેનાહિ સહસ્સપરિચ્ચાગેન. યો યજેથ સતં સમન્તિ યો વસ્સસતં માસે માસે સહસ્સં પરિચ્ચજન્તો લોકિયમહાજનસ્સ દાનં દદેય્ય, એકઞ્ચ ભાવિતત્તાનન્તિ યો પન એકં સીલાદિગુણવિસેસેન વડ્ઢિતઅત્તાનં હેટ્ઠિમકોટિયા સોતાપન્નં, ઉપરિમકોટિયા ખીણાસવં ઘરદ્વારં સમ્પત્તં કટચ્છુભિક્ખાદાનવસેન વા યાપનમત્તઆહારદાનવસેન વા થૂલસાટકદાનમત્તેન વા પૂજેય્ય. યં ઇતરેન વસ્સસતં હુતં. તતો સાયેવ પૂજના સેય્યો. સેટ્ઠો ઉત્તમોતિ અત્થોતિ.

દેસનાવસાને સો બ્રાહ્મણો સોતાપત્તિફલં પત્તો, અઞ્ઞેપિ બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

સારિપુત્તત્થેરસ્સ માતુલબ્રાહ્મણવત્થુ પઞ્ચમં.

૬. સારિપુત્તત્થેરસ્સ ભાગિનેય્યવત્થુ

યો ચ વસ્સસતં જન્તૂતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો સારિપુત્તત્થેરસ્સ ભાગિનેય્યં આરબ્ભ કથેસિ.

તમ્પિ હિ થેરો ઉપસઙ્કમિત્વા આહ – ‘‘કિં, બ્રાહ્મણ, કુસલં કરોસી’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિં કરોસી’’તિ? ‘‘માસે માસે એકં એકં પસું ઘાતેત્વા અગ્ગિં પરિચરામી’’તિ. ‘‘કિમત્થં એવં કરોસી’’તિ? ‘‘બ્રહ્મલોકમગ્ગો કિરેસો’’તિ. ‘‘કેનેવં કથિત’’ન્તિ? ‘‘આચરિયેહિ મે, ભન્તે’’તિ. ‘‘નેવ ત્વં બ્રહ્મલોકસ્સ મગ્ગં જાનાસિ, નાપિ તે આચરિયા, એહિ, સત્થુ સન્તિકં ગમિસ્સામા’’તિ તં સત્થુ સન્તિકં નેત્વા તં પવત્તિં આરોચેત્વા ‘‘ઇમસ્સ, ભન્તે, બ્રહ્મલોકસ્સ મગ્ગં કથેથા’’તિ આહ. સત્થા ‘‘એવં કિરા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘એવં, ભો ગોતમા’’તિ વુત્તે, ‘‘બ્રાહ્મણ, વસ્સસતમ્પિ એવં અગ્ગિં પરિચરન્તસ્સ તવ અગ્ગિપારિચરિયા મમ સાવકસ્સ તઙ્ખણમત્તં પૂજમ્પિ ન પાપુણાતી’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૧૦૭. ‘‘યો ચ વસ્સસતં જન્તુ, અગ્ગિં પરિચરે વને;

એકઞ્ચ ભાવિતત્તાનં, મુહુત્તમપિ પૂજયે;

સાયેવ પૂજના સેય્યો, યઞ્ચે વસ્સસતં હુત’’ન્તિ.

તત્થ જન્તૂતિ સત્તાધિવચનમેતં. અગ્ગિં પરિચરે વનેતિ નિપ્પપઞ્ચભાવપત્થનાય વનં પવિસિત્વાપિ તત્થ અગ્ગિં પરિચરેય્ય. સેસં પુરિમસદિસમેવાતિ.

દેસનાવસાને સો બ્રાહ્મણો સોતાપત્તિફલં પાપુણિ, અઞ્ઞેપિ બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

સારિપુત્તત્થેરસ્સ ભાગિનેય્યવત્થુ છટ્ઠં.

૭. સારિપુત્તત્થેરસ્સ સહાયકબ્રાહ્મણવત્થુ

યં કિઞ્ચિ યિટ્ઠં વાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો સારિપુત્તત્થેરસ્સ સહાયકબ્રાહ્મણં આરબ્ભ કથેસિ.

તમ્પિ હિ થેરો ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘કિં, બ્રાહ્મણ, કિઞ્ચિ કુસલં કરોસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિં કરોસી’’તિ? ‘‘યિટ્ઠયાગં યજામી’’તિ. ‘‘તદા કિર તં યાગં મહાપરિચ્ચાગેન યજ’’ન્તિ. ઇતો પરં થેરો પુરિમનયેનેવ પુચ્છિત્વા તં સત્થુ સન્તિકં નેત્વા તં પવત્તિં આરોચેત્વા ‘‘ઇમસ્સ, ભન્તે, બ્રહ્મલોકસ્સ મગ્ગં કથેથા’’તિ આહ. સત્થા, ‘‘બ્રાહ્મણ, એવં કિરા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘એવં, ભો ગોતમા’’તિ વુત્તે, ‘‘બ્રાહ્મણ, તયા સંવચ્છરં યિટ્ઠયાગં યજન્તેન લોકિયમહાજનસ્સ દિન્નદાનં પસન્નચિત્તેન મમ સાવકાનં વન્દન્તાનં ઉપ્પન્નકુસલચેતનાય ચતુભાગમત્તમ્પિ ન અગ્ઘતી’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૧૦૮. ‘‘યં કિઞ્ચિ યિટ્ઠં વ હુતં વ લોકે,

સંવચ્છરં યજેથ પુઞ્ઞપેક્ખો;

સબ્બમ્પિ તં ન ચતુભાગમેતિ,

અભિવાદના ઉજ્જુગતેસુ સેય્યો’’તિ.

તત્થ યં કિઞ્ચીતિ અનવસેસપરિયાદાનવચનમેતં. યિટ્ઠન્તિ યેભુય્યેન મઙ્ગલકિરિયાદિવસેસુ દિન્નદાનં. હુતન્તિ અભિસઙ્ખરિત્વા કતં પાહુનદાનઞ્ચેવ, કમ્મઞ્ચ ફલઞ્ચ સદ્દહિત્વા કતદાનઞ્ચ. સંવચ્છરં યજેથાતિ એકસંવચ્છરં નિરન્તરમેવ વુત્તપ્પકારં દાનં સકલચક્કવાળેપિ લોકિયમહાજનસ્સ દદેય્ય. પુઞ્ઞપેક્ખોતિ પુઞ્ઞં ઇચ્છન્તો. ઉજ્જુગતેસૂતિ હેટ્ઠિમકોટિયા સોતાપન્નેસુ ઉપરિમકોટિયા ખીણાસવેસુ. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘એવરૂપેસુ પસન્નચિત્તેન સરીરં ઓનમિત્વા વન્દન્તસ્સ કુસલચેતનાય યં ફલં, તતો ચતુભાગમ્પિ સબ્બં તં દાનં ન અગ્ઘતિ, તસ્મા ઉજુગતેસુ અભિવાદનમેવ સેય્યો’’તિ.

દેસનાવસાને સો બ્રાહ્મણો સોતાપત્તિફલં પત્તો, અઞ્ઞેપિ બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

સારિપુત્તત્થેરસ્સ સહાયકબ્રાહ્મણવત્થુ સત્તમં.

૮. આયુવડ્ઢનકુમારવત્થુ

અભિવાદનસીલિસ્સાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા દીઘલઙ્ઘિકં નિસ્સાય અરઞ્ઞકુટિયં વિહરન્તો દીઘાયુકુમારં આરબ્ભ કથેસિ.

દીઘલઙ્ઘિકનગરવાસિનો કિર દ્વે બ્રાહ્મણા બાહિરકપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા અટ્ઠચત્તાલીસ વસ્સાનિ તપચરણં કરિંસુ. તેસુ એકો ‘‘પવેણિ મે નસ્સિસ્સતિ, વિબ્ભમિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા અત્તના કતં તપં પરેસં વિક્કિણિત્વા ગોસતેન ચેવ કહાપણસતેન ચ સદ્ધિં ભરિયં લભિત્વા કુટુમ્બં સણ્ઠપેસિ. અથસ્સ ભરિયા પુત્તં વિજાયિ. ઇતરો પનસ્સ સહાયકો પવાસં ગન્ત્વા પુનદેવ તં નગરં પચ્ચાગમિ. સો તસ્સ આગતભાવં સુત્વા પુત્તદારં આદાય સહાયકસ્સ દસ્સનત્થાય અગમાસિ. ગન્ત્વા પુત્તં માતુ હત્થે દત્વા સયં તાવ વન્દિ, માતાપિ પુત્તં પિતુ હત્થે દત્વા વન્દિ. સો ‘‘દીઘાયુકા હોથા’’તિ આહ, પુત્તે પન વન્દાપિતે તુણ્હી અહોસિ. અથ નં ‘‘કસ્મા, ભન્તે, અમ્હેહિ વન્દિતે ‘દીઘાયુકા હોથા’તિ વત્વા ઇમસ્સ વન્દનકાલે કિઞ્ચિ ન વદેથા’’તિ આહ. ‘‘ઇમસ્સેકો અન્તરાયો અત્થિ, બ્રાહ્મણા’’તિ. ‘‘કિત્તકં જીવિસ્સતિ, ભન્તે’’તિ? ‘‘સત્તાહં, બ્રાહ્મણા’’તિ. ‘‘પટિબાહનકારણં અત્થિ, ભન્તે’’તિ? ‘‘નાહં પટિબાહનકારણં જાનામી’’તિ. ‘‘કો પન જાનેય્ય, ભન્તે’’તિ? ‘‘સમણો ગોતમો જાનેય્ય, તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા પુચ્છાહી’’તિ. ‘‘તત્થ ગચ્છન્તો તપપરિહાનિતો ભાયામી’’તિ. ‘‘સચે તે પુત્તસિનેહો અત્થિ, તપપરિહાનિં અચિન્તેત્વા તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા પુચ્છાહી’’તિ.

સો સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા સયં તાવ વન્દિ. સત્થા ‘‘દીઘાયુકો હોહી’’તિ આહ, પજાપતિયા વન્દનકાલેપિ તસ્સા તથેવ વત્વા પુત્તસ્સ વન્દાપનકાલે તુણ્હી અહોસિ. સો પુરિમનયેનેવ સત્થારં પુચ્છિ, સત્થાપિ તથેવ બ્યાકાસિ. સો કિર બ્રાહ્મણો સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં અપટિવિજ્ઝિત્વાવ અત્તનો મન્તં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન સંસન્દેસિ, પટિબાહનૂપાયં પન ન જાનાતિ. બ્રાહ્મણો સત્થારં પુચ્છિ – ‘‘અત્થિ પન, ભન્તે, પટિબાહનૂપાયો’’તિ? ‘‘ભવેય્ય, બ્રાહ્મણા’’તિ. ‘‘કિં ભવેય્યા’’તિ? ‘‘સચે ત્વં અત્તનો ગેહદ્વારે મણ્ડપં કારેત્વા તસ્સ મજ્ઝે પીઠિકં કારેત્વા તં પરિક્ખિપન્તો અટ્ઠ વા સોળસ વા આસનાનિ પઞ્ઞાપેત્વા તેસુ મમ સાવકે નિસીદાપેત્વા સત્તાહં નિરન્તરં પરિત્તં કાતું સક્કુણેય્યાસિ, એવમસ્સ અન્તરાયો નસ્સેય્યા’’તિ. ‘‘ભો ગોતમ, મયા મણ્ડપાદીનિ સક્કા કાતું, તુમ્હાકં પન સાવકે કથં લચ્છામી’’તિ? ‘‘તયા એત્તકે કતે અહં મમ સાવકે પહિણિસ્સામી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભો ગોતમા’’તિ સો અત્તનો ગેહદ્વારે સબ્બં કિચ્ચં નિટ્ઠાપેત્વા સત્થુ સન્તિકં અગમાસિ. સત્થા ભિક્ખૂ પહિણિ, તે ગન્ત્વા તત્થ નિસીદિંસુ, દારકમ્પિ પીઠિકાયં નિપજ્જાપેસું, ભિક્ખૂ સત્તરત્તિન્દિવં નિરન્તરં પરિત્તં ભણિંસુ, સત્તમે દિવસે સાયં સત્થા આગચ્છિ. તસ્મિં આગતે સબ્બચક્કવાળદેવતા સન્નિપતિંસુ. એકો પન અવરુદ્ધકો નામ યક્ખો દ્વાદસ સંવચ્છરાનિ વેસ્સવણં ઉપટ્ઠહિત્વા તસ્સ સન્તિકા વરં લભન્તો ‘‘ઇતો સત્તમે દિવસે ઇમં દારકં ગણ્હેય્યાસી’’તિ લભિ. તસ્મા સોપિ આગન્ત્વા અટ્ઠાસિ.

સત્થરિ પન તત્થ ગતે મહેસક્ખાસુ દેવતાસુ સન્નિપતિતાસુ અપ્પેસક્ખા દેવતા ઓસક્કિત્વા ઓસક્કિત્વા ઓકાસં અલભમાના દ્વાદસ યોજનાનિ પટિક્કમિંસુ. અવરુદ્ધકોપિ તથેવ પટિક્કમિ, સત્થાપિ સબ્બરત્તિં પરિત્તમકાસિ. સત્તાહે વીતિવત્તે અવરુદ્ધકો દારકં ન લભિ. અટ્ઠમે પન દિવસે અરુણે ઉગ્ગતમત્તે દારકં આનેત્વા સત્થારં વન્દાપેસું. સત્થા ‘‘દીઘાયુકો હોહી’’તિ આહ. ‘‘કીવચિરં પન, ભો ગોતમ, દારકો ઠસ્સતી’’તિ? ‘‘વીસવસ્સસતં, બ્રાહ્મણા’’તિ. અથસ્સ ‘‘આયુવડ્ઢનકુમારો’’તિ નામં કરિંસુ. સો વુદ્ધિમન્વાય પઞ્ચહિ ઉપાસકસતેહિ પરિવુતો વિચરિ. અથેકદિવસં ધમ્મસભાયં ભિક્ખૂ કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘પસ્સથાવુસો, આયુવડ્ઢનકુમારેન કિર સત્તમે દિવસે મરિતબ્બં અભવિસ્સ, સો ઇદાનિ વીસવસ્સસતટ્ઠાયી હુત્વા પઞ્ચહિ ઉપાસકસતેહિ પરિવુતો વિચરતિ, અત્થિ મઞ્ઞે ઇમેસં સત્તાનં આયુવડ્ઢનકારણ’’ન્તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે, ‘‘ભિક્ખવે, ન કેવલં આયુવડ્ઢનમેવ, ઇમે પન સત્તા ગુણવન્તે વન્દન્તા અભિવાદેન્તા ચતૂહિ કારણેહિ વડ્ઢન્તિ, પરિસ્સયતો મુચ્ચન્તિ, યાવતાયુકમેવ તિટ્ઠન્તી’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૧૦૯. ‘‘અભિવાદનસીલિસ્સ, નિચ્ચં વુડ્ઢાપચાયિનો;

ચત્તારો ધમ્મા વડ્ઢન્તિ, આયુ વણ્ણો સુખં બલ’’ન્તિ.

તત્થ અભિવાદનસીલિસ્સાતિ વન્દનસીલિસ્સ, અભિણ્હં વન્દનકિચ્ચપસુતસ્સાતિ અત્થો. વુડ્ઢાપચાયિનોતિ ગિહિસ્સ વા તદહુપબ્બજિતે દહરસામણેરેપિ, પબ્બજિતસ્સ વા પન પબ્બજ્જાય વા ઉપસમ્પદાય વા વુડ્ઢતરે ગુણવુડ્ઢે અપચાયમાનસ્સ, અભિવાદનેન વા નિચ્ચં પૂજેન્તસ્સાતિ અત્થો. ચત્તારો ધમ્મા વડ્ઢન્તીતિ આયુમ્હિ વડ્ઢમાને યત્તકં કાલં તં વડ્ઢતિ, તત્તકં ઇતરેપિ વડ્ઢન્તિયેવ. યેન હિ પઞ્ઞાસવસ્સઆયુસંવત્તનિકં કુસલં કતં, પઞ્ચવીસતિવસ્સકાલે ચસ્સ જીવિતન્તરાયો ઉપ્પજ્જેય્ય, સો અભિવાદનસીલતાય પટિપ્પસ્સમ્ભતિ, સો યાવતાયુકમેવ તિટ્ઠતિ, વણ્ણાદયોપિસ્સ આયુનાવ સદ્ધિં વડ્ઢન્તિ. ઇતો ઉત્તરિપિ એસેવ નયો. અનન્તરાયેન પવત્તસ્સાયુનો વડ્ઢનં નામ નત્થિ.

દેસનાવસાને આયુવડ્ઢનકુમારો પઞ્ચહિ ઉપાસકસતેહિ સદ્ધિં સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ, અઞ્ઞેપિ બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

આયુવડ્ઢનકુમારવત્થુ અટ્ઠમં.

૯. સંકિચ્ચસામણેરવત્થુ

યો ચ વસ્સસતં જીવેતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો સંકિચ્ચસામણેરં આરબ્ભ કથેસિ.

સાવત્થિયં કિર તિંસમત્તા કુલપુત્તા સત્થુ ધમ્મકથં સુત્વા સાસને ઉરં દત્વા પબ્બજિંસુ. તે ઉપસમ્પદાય પઞ્ચવસ્સા હુત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા ગન્થધુરં વિપસ્સનાધુરન્તિ દ્વે ધુરાનીતિ સુત્વા ‘‘મયં મહલ્લકકાલે પબ્બજિતા’’તિ ગન્થધુરે ઉસ્સાહં અકત્વા વિપસ્સનાધુરં પૂરેતુકામા યાવ અરહત્તા કમ્મટ્ઠાનં કથાપેત્વા, ‘‘ભન્તે, એકં અરઞ્ઞાયતનં ગમિસ્સામા’’તિ સત્થારં આપુચ્છિંસુ. સત્થા ‘‘કતરં ઠાનં ગમિસ્સથા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘અસુકં નામા’’તિ વુત્તે ‘‘તત્થ તેસં એકં વિઘાસાદં નિસ્સાય ભયં ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તઞ્ચ પન સંકિચ્ચસામણેરે ગતે વૂપસમિસ્સતિ, અથ નેસં પબ્બજિતકિચ્ચં પારિપૂરિં ગમિસ્સતી’’તિ અઞ્ઞાસિ.

સંકિચ્ચસામણેરો નામ સારિપુત્તત્થેરસ્સ સામણેરો સત્તવસ્સિકો જાતિયા. તસ્સ કિર માતા સાવત્થિયં અડ્ઢકુલસ્સ ધીતા. સા તસ્મિં કુચ્છિગતે એકેન બ્યાધિના તઙ્ખણઞ્ઞેવ કાલમકાસિ. તસ્સા ઝાપિયમાનાય ઠપેત્વા ગબ્ભમંસં સેસં ઝાયિ. અથસ્સા ગબ્ભમંસં ચિતકતો ઓતારેત્વા દ્વીસુ તીસુ ઠાનેસુ સૂલેહિ વિજ્ઝિંસુ. સૂલકોટિ દારકસ્સ અક્ખિકોટિં પહરિ. એવં ગબ્ભમંસં વિજ્ઝિત્વા અઙ્ગારરાસિમ્હિ ખિપિત્વા અઙ્ગારેહેવ પટિચ્છાદેત્વા પક્કમિંસુ. ગબ્ભમંસં ઝાયિ, અઙ્ગારમત્થકે પન સુવણ્ણબિમ્બસદિસો દારકો પદુમગબ્ભે નિપન્નો વિય અહોસિ. પચ્છિમભવિકસ્સ સત્તસ્સ હિ સિનેરુના ઓત્થરિયમાનસ્સપિ અરહત્તં અપ્પત્વા જીવિતક્ખયો નામ નત્થિ. પુનદિવસે ‘‘ચિતકં નિબ્બાપેસ્સામા’’તિ આગતા તથાનિપન્નં દારકં દિસ્વા અચ્છરિયબ્ભુતચિત્તજાતા ‘‘કથઞ્હિ નામ એત્તકેસુ દારૂસુ ખીયમાનેસુ સકલસરીરે ઝાપિયમાને દારકો ન ઝાયિ, કિં નુ ખો ભવિસ્સતી’’તિ દારકં આદાય અન્તોગામં ગન્ત્વા નેમિત્તકે પુચ્છિંસુ. નેમિત્તકા ‘‘સચે અયં દારકો અગારં અજ્ઝાવસ્સિસ્સતિ, યાવ સત્તમા કુલપરિવટ્ટા ઞાતકા દુગ્ગતા ભવિસ્સન્તિ? સચે પબ્બજિસ્સતિ, પઞ્ચહિ સમણસતેહિ પરિવુતો વિચરિસ્સતી’’તિ આહંસુ. તસ્સ સઙ્કુના અક્ખિકોટિયા ભિન્નત્તા સંકિચ્ચન્તિ નામં કરિંસુ. સો અપરેન સમયેન સંકિચ્ચોતિ પઞ્ઞાયિ. અથ નં ઞાતકા ‘‘હોતુ, વડ્ઢિતકાલે અમ્હાકં અય્યસ્સ સારિપુત્તસ્સ સન્તિકે પબ્બાજેસ્સામા’’તિ પોસિંસુ. સો સત્તવસ્સિકકાલે ‘‘તવ માતુકુચ્છિયં વસનકાલે માતા તે કાલમકાસિ, તસ્સા સરીરે ઝાપિયમાનેપિ ત્વં ન ઝાયી’’તિ કુમારકાનં કથં સુત્વા ‘‘અહં કિર એવરૂપા ભયા મુત્તો, કિં મે ઘરાવાસેન, પબ્બજિસ્સામી’’તિ ઞાતકાનં આરોચેસિ. તે ‘‘સાધુ, તાતા’’તિ સારિપુત્તત્થેરસ્સ સન્તિકં નેત્વા, ‘‘ભન્તે, ઇમં પબ્બાજેથા’’તિ અદંસુ. થેરો તચપઞ્ચકકમ્મટ્ઠાનં દત્વા પબ્બાજેસિ. સો ખુરગ્ગેયેવ સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ. અયં સંકિચ્ચસામણેરો નામ.

સત્થા ‘‘એતસ્મિં ગતે તં ભયં વૂપસમિસ્સતિ, અથ નેસં પબ્બજિતકિચ્ચં પારિપૂરિં ગમિસ્સતી’’તિ ઞત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, તુમ્હાકં જેટ્ઠભાતિકં સારિપુત્તત્થેરં ઓલોકેત્વા ગચ્છથા’’તિ આહ. તે ‘‘સાધૂ’’તિ વત્વા થેરસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘કિં, આવુસો’’તિ વુત્તે મયં સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા અરઞ્ઞં પવિસિતુકામા હુત્વા આપુચ્છિમ્હા, અથ નો સત્થા એવમાહ – ‘‘તુમ્હાકં જેટ્ઠભાતિકં ઓલોકેત્વા ગચ્છથા’’તિ? ‘‘તેનમ્હા ઇધાગતા’’તિ. થેરો ‘‘સત્થારા ઇમે એકં કારણં દિસ્વા ઇધ પહિતા ભવિસ્સન્તિ, કિં નુ ખો એત’’ન્તિ આવજ્જેન્તો તમત્થં ઞત્વા આહ – ‘‘અત્થિ પન વો, આવુસો, સામણેરો’’તિ? ‘‘નત્થિ, આવુસો’’તિ. ‘‘સચે નત્થિ, ઇમં સંકિચ્ચસામણેરં ગહેત્વા ગચ્છથા’’તિ. ‘‘અલં, આવુસો, સામણેરં નિસ્સાય નો પલિબોધો ભવિસ્સતિ, કિં અરઞ્ઞે વસન્તાનં સામણેરેના’’તિ? ‘‘નાવુસો, ઇમં નિસ્સાય તુમ્હાકં પલિબોધો, અપિચ ખો પન તુમ્હે નિસ્સાય ઇમસ્સ પલિબોધો ભવિસ્સતિ. સત્થાપિ તુમ્હે મમ સન્તિકં પહિણન્તો તુમ્હેહિ સદ્ધિં સામણેરસ્સ પહિણનં પચ્ચાસીસન્તો પહિણિ, ઇમં ગહેત્વા ગચ્છથા’’તિ. તે ‘‘સાધૂ’’તિ અધિવાસેત્વા સામણેરેન સદ્ધિં એકતિંસ જના થેરં અપલોકેત્વા વિહારા નિક્ખમ્મ ચારિકં ચરન્તા વીસયોજનસતમત્થકે એકં સહસ્સકુલં ગામં પાપુણિંસુ.

મનુસ્સા તે દિસ્વા પસન્નચિત્તા સક્કચ્ચં પરિવિસિત્વા, ‘‘ભન્તે, કત્થ ગમિસ્સથા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘યથાફાસુકટ્ઠાનં, આવુસો’’તિ વુત્તે પાદમૂલે નિપજ્જિત્વા ‘‘મયં, ભન્તે, અય્યેસુ ઇમં ઠાનં નિસ્સાય અન્તોવસ્સં વસન્તેસુ પઞ્ચસીલં સમાદાય ઉપોસથકમ્મં કરિસ્સામા’’તિ યાચિંસુ. થેરા અધિવાસેસું. અથ નેસં મનુસ્સા રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનચઙ્કમનપણ્ણસાલાયો સંવિદહિત્વા ‘‘અજ્જ મયં, સ્વે મય’’ન્તિ ઉસ્સાહપ્પત્તા ઉપટ્ઠાનમકંસુ. થેરા વસ્સૂપનાયિકદિવસે કતિકવત્તં કરિંસુ, ‘‘આવુસો, અમ્હેહિ ધરમાનકબુદ્ધસ્સ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહિતં, ન ખો પન સક્કા અઞ્ઞત્ર પટિપત્તિસમ્પદાય બુદ્ધે આરાધેતું, અમ્હાકઞ્ચ અપાયદ્વારાનિ વિવટાનેવ, તસ્મા અઞ્ઞત્ર પાતો ભિક્ખાચારવેલં, સાયં થેરૂપટ્ઠાનવેલઞ્ચ સેસકાલે દ્વે એકટ્ઠાને ન ભવિસ્સામ, યસ્સ અફાસુકં ભવિસ્સતિ, તેન ઘણ્ડિયા પહટાય તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ભેસજ્જં કરિસ્સામ, ઇતો અઞ્ઞસ્મિં રત્તિભાગે વા દિવસભાગે વા અપ્પમત્તા કમ્મટ્ઠાનમનુયુઞ્જિસ્સામા’’તિ.

તેસુ એવં કતિકં કત્વા વિહરન્તેસુ એકો દુગ્ગતપુરિસો ધીતરં ઉપનિસ્સાય જીવન્તો તસ્મિં ઠાને દુબ્ભિક્ખે ઉપ્પન્ને અપરં ધીતરં ઉપનિસ્સાય જીવિતુકામો મગ્ગં પટિપજ્જિ. થેરાપિ ગામે પિણ્ડાય ચરિત્વા વસનટ્ઠાનં આગચ્છન્તા અન્તરામગ્ગે એકિસ્સા નદિયા ન્હત્વા વાલુકપુલિને નિસીદિત્વા ભત્તકિચ્ચં કરિંસુ. તસ્મિં ખણે સો પુરિસો તં ઠાનં પત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. અથ નં થેરા ‘‘કહં ગચ્છસી’’તિ પુચ્છિંસુ. સો તમત્થં આરોચેસિ. થેરા તસ્મિં કારુઞ્ઞં ઉપ્પાદેત્વા, ‘‘ઉપાસક, અતિવિય છાતોસિ, ગચ્છ, પણ્ણં આહર, એકમેકં તે ભત્તપિણ્ડં દસ્સામા’’તિ વત્વા તેન પણ્ણે આહટે અત્તના અત્તના ભુઞ્જનનિયામેનેવ સૂપબ્યઞ્જનેહિ સન્નહિત્વા એકમેકં પિણ્ડં અદંસુ. એતદેવ કિર વત્તં, યં ભોજનકાલે આગતસ્સ ભત્તં દદમાનેન ભિક્ખુના અગ્ગભત્તં અદત્વા અત્તના ભુઞ્જનનિયામેનેવ થોકં વા બહું વા દાતબ્બં. તસ્મા તેપિ તથા અદંસુ. સો કતભત્તકિચ્ચો થેરે વન્દિત્વા પુચ્છિ – ‘‘કિં, ભન્તે, અય્યા, કેનચિ નિમન્તિતા’’તિ? ‘‘નત્થિ, ઉપાસક, નિમન્તનં, મનુસ્સા દેવસિકં એવરૂપમેવ આહારં દેન્તી’’તિ. સો ચિન્તેસિ – ‘‘મયં નિચ્ચકાલં ઉટ્ઠાય સમુટ્ઠાય કમ્મં કરોન્તાપિ એવરૂપં આહારં લદ્ધું ન સક્કોમ, કિં મે અઞ્ઞત્થ ગતેન, ઇમેસં સન્તિકેયેવ જીવિસ્સામી’’તિ. અથ ને આહ – ‘‘અહં વત્તપટિવત્તં કત્વા અય્યાનં સન્તિકે વસિતું ઇચ્છામી’’તિ. ‘‘સાધુ, ઉપાસકા’’તિ. સો તેહિ સદ્ધિં તેસં વસનટ્ઠાનં ગન્ત્વા સાધુકં વત્તપટિવત્તં કરોન્તો ભિક્ખૂ અતિવિય આરાધેત્વા દ્વેમાસચ્ચયેન ધીતરં દટ્ઠુકામો હુત્વા ‘‘સચે, અય્યે, આપુચ્છિસ્સામિ, ન મં વિસ્સજ્જિસ્સન્તિ, અનાપુચ્છા ગમિસ્સામી’’તિ તેસં અનાચિક્ખિત્વાવ નિક્ખમિ. એત્તકમેવ કિરસ્સ ઓળારિકં ખલિતં અહોસિ, યં ભિક્ખૂનં અનારોચેત્વા પક્કામિ.

તસ્સ પન ગમનમગ્ગે એકા અટવી અત્થિ. તત્થ પઞ્ચસતાનં ચોરાનં ‘‘યો ઇમં અટવિં પવિસતિ, તં મારેત્વા તસ્સ મંસલોહિતેન તુય્હં બલિકમ્મં કરિસ્સામા’’તિ દેવતાય આયાચનં કત્વા વસન્તાનં સત્તમો દિવસો હોતિ. તસ્મા સત્તમે દિવસે ચોરજેટ્ઠકો રુક્ખં આરુય્હ ઓલોકેન્તો તં આગચ્છન્તં દિસ્વા ચોરાનં સઞ્ઞમદાસિ. તે તસ્સ અટવિમજ્ઝં પવિટ્ઠભાવં ઞત્વા પરિક્ખિપિત્વા તં ગણ્હિત્વા ગાળ્હબન્ધનં કત્વા અરણિસહિતેન અગ્ગિં નિબ્બત્તેત્વા દારૂનિ સઙ્કડ્ઢિત્વા મહન્તં અગ્ગિક્ખન્ધં કત્વા સૂલાનિ તચ્છિંસુ. સો તેસં તં કિરિયં દિસ્વા, ‘‘સામિ, ઇમસ્મિં ઠાને નેવ સૂકરા, ન મિગાદયો દિસ્સન્તિ, કિં કારણા ઇદં કરોથા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘તં મારેત્વા તવ મંસલોહિતેન દેવતાય બલિકમ્મં કરિસ્સામા’’તિ. સો મરણભયતજ્જિતો ભિક્ખૂનં તં ઉપકારં અચિન્તેત્વા કેવલં અત્તનો જીવિતમેવ રક્ખમાનો એવમાહ – ‘‘સામિ, અહં વિઘાસાદો, ઉચ્છિટ્ઠભત્તં ભુઞ્જિત્વા વડ્ઢિતો, વિઘાસાદો નામ કાળકણ્ણિકો, અય્યા પન યતો તતો નિક્ખમિત્વા પબ્બજિતાપિ ખત્તિયાવ, અસુકસ્મિં ઠાને એકતિંસ ભિક્ખૂ વસન્તિ, તે મારેત્વા બલિકમ્મં કરોથ, અતિવિય વો દેવતા તુસ્સિસ્સતી’’તિ. તં સુત્વા ચોરા ‘‘ભદ્દકં એસ વદેતિ, કિં ઇમિના કાળકણ્ણિના, ખત્તિયે મારેત્વા બલિકમ્મં કરિસ્સામા’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘એહિ, નેસં વસનટ્ઠાનં દસ્સેહી’’તિ તમેવ મગ્ગદેસકં કત્વા તં ઠાનં પત્વા વિહારમજ્ઝે ભિક્ખૂ અદિસ્વા ‘‘કહં ભિક્ખૂ’’તિ નં પુચ્છિંસુ. સો દ્વે માસે વસિતત્તા તેસં કતિકવત્તં જાનન્તો એવમાહ – ‘‘અત્તનો દિવાટ્ઠાનરત્તિટ્ઠાનેસુ નિસિન્ના, એતં ઘણ્ડિં પહરથ, ઘણ્ડિસદ્દેન સન્નિપતિસ્સન્તી’’તિ. ચોરજેટ્ઠકો ઘણ્ડિં પહરિ.

ભિક્ખૂ ઘણ્ડિસદ્દં સુત્વા ‘‘અકાલે ઘણ્ડિ પહટા, કસ્સચિ અફાસુકં ભવિસ્સતી’’તિ આગન્ત્વા વિહારમજ્ઝે પટિપાટિયા પઞ્ઞત્તેસુ પાસાણફલકેસુ નિસીદિંસુ. સઙ્ઘત્થેરો ચોરે ઓલોકેત્વા પુચ્છિ – ‘‘ઉપાસકા કેનાયં ઘણ્ડિ પહટા’’તિ? ચોરજેટ્ઠકો આહ – ‘‘મયા, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિં કારણા’’તિ? ‘‘અમ્હેહિ અટવિદેવતાય આયાચિતં અત્થિ, તસ્સા બલિકમ્મકરણત્થાય એકં ભિક્ખું ગહેત્વા ગમિસ્સામા’’તિ. તં સુત્વા મહાથેરો ભિક્ખૂ આહ – ‘‘આવુસો, ભાતિકાનં ઉપ્પન્નકિચ્ચં નામ જેટ્ઠભાતિકેન નિત્થરિતબ્બં, અહં અત્તનો જીવિતં તુમ્હાકં પરિચ્ચજિત્વા ઇમેહિ સદ્ધિં ગમિસ્સામિ, મા સબ્બેસં અન્તરાયો હોતુ, અપ્પમત્તા સમણધમ્મં કરોથા’’તિ. અનુથેરો આહ – ‘‘ભન્તે, જેટ્ઠભાતુ કિચ્ચં નામ કનિટ્ઠસ્સ ભારો, અહં ગમિસ્સામિ, તુમ્હે અપ્પમત્તા હોથા’’તિ. ઇમિના ઉપાયેન ‘‘અહમેવ અહમેવા’’તિ વત્વા પટિપાટિયા તિંસપિ જના ઉટ્ઠહિંસુ, એવં તે નેવ એકિસ્સા માતુયા પુત્તા, ન એકસ્સ પિતુનો, નાપિ વીતરાગા, અથ ચ પન અવસેસાનં અત્થાય પટિપાટિયા જીવિતં પરિચ્ચજિંસુ. તેસુ એકોપિ ‘‘ત્વં યાહી’’તિ વત્તું સમત્થો નામ નાહોસિ.

સંકિચ્ચસામણેરો તેસં કથં સુત્વા, ‘‘ભન્તે, તુમ્હે તિટ્ઠથ, અહં તુમ્હાકં જીવિતં પરિચ્ચજિત્વા ગમિસ્સામી’’તિ આહ. તે આહંસુ – ‘‘આવુસો, મયં સબ્બે એકતો મારિયમાનાપિ તં એકકં ન વિસ્સજ્જેસ્સામા’’તિ. ‘‘કિં કારણા, ભન્તે’’તિ? ‘‘‘આવુસો, ત્વં ધમ્મસેનાપતિસારિપુત્તત્થેરસ્સ સામણેરો, સચે તં વિસ્સજ્જેસ્સામ, સામણેરં મે આદાય ગન્ત્વા ચોરાનં નિય્યાદિંસૂ’તિ થેરો નો ગરહિસ્સતિ, તં નિન્દં નિત્થરિતું ન સક્ખિસ્સામ, તેન તં ન વિસ્સજ્જેસ્સામા’’તિ. ‘‘ભન્તે, સમ્માસમ્બુદ્ધો તુમ્હે મમ ઉપજ્ઝાયસ્સ સન્તિકં પહિણન્તોપિ, મમ ઉપજ્ઝાયો મં તુમ્હેહિ સદ્ધિં પહિણન્તોપિ ઇદમેવ કારણં દિસ્વા પહિણિ, તિટ્ઠથ તુમ્હે, અહમેવ ગમિસ્સામી’’તિ સો તિંસ ભિક્ખૂ વન્દિત્વા ‘‘સચે, ભન્તે, મે દોસો અત્થિ, ખમથા’’તિ વત્વા નિક્ખમિ. તદા ભિક્ખૂનં મહાસંવેગો ઉપ્પજ્જિ, અક્ખીનિ અસ્સુપુણ્ણાનિ હદયમંસં પવેધિ. મહાથેરો ચોરે આહ – ‘‘ઉપાસકા અયં દહરકો તુમ્હે અગ્ગિં કરોન્તે, સૂલાનિ તચ્છન્તે, પણ્ણાનિ અત્થરન્તે દિસ્વા ભાયિસ્સતિ, ઇમં એકમન્તે ઠપેત્વા તાનિ કિચ્ચાનિ કરેય્યાથા’’તિ. ચોરા સામણેરં આદાય ગન્ત્વા એકમન્તે ઠપેત્વા સબ્બકિચ્ચાનિ કરિંસુ.

કિચ્ચપરિયોસાને ચોરજેટ્ઠકો અસિં અબ્બાહિત્વા સામણેરં ઉપસઙ્કમિ. સામણેરો નિસીદમાનો ઝાનં સમાપજ્જિત્વાવ નિસીદિ. ચોરજેટ્ઠકો અસિં પરિવત્તેત્વા સામણેરસ્સ ખન્ધે પાતેસિ, અસિ નમિત્વા ધારાય ધારં પહરિ, સો ‘‘ન સમ્મા પહરિ’’ન્તિ મઞ્ઞમાનો પુન તં ઉજુકં કત્વા પહરિ. અસિ તાલપણ્ણં વિય વેઠયમાનો થરુમૂલં અગમાસિ. સામણેરઞ્હિ તસ્મિં કાલે સિનેરુના અવત્થરન્તોપિ મારેતું સમત્થો નામ નત્થિ, પગેવ અસિના. તં પાટિહારિયં દિસ્વા ચોરજેટ્ઠકો ચિન્તેસિ – ‘‘પુબ્બે મે અસિ સિલાથમ્ભં વા ખદિરખાણું વા કળીરં વિય છિન્દતિ, ઇદાનિ એકવારં નમિ, એકવારં તાલપત્તવેઠકો વિય જાતો. અયં નામ અસિ અચેતના હુત્વાપિ ઇમસ્સ ગુણં જાનાતિ, અહં સચેતનોપિ ન જાનામી’’તિ. સો અસિં ભૂમિયં ખિપિત્વા તસ્સ પાદમૂલે ઉરેન નિપજ્જિત્વા, ‘‘ભન્તે, મયં ધનકારણા અટવિં પવિટ્ઠામ્હા, અમ્હે દૂરતોવ દિસ્વા સહસ્સમત્તાપિ મનુસ્સા પવેધન્તિ, દ્વે તિસ્સો કથા કથેતું ન સક્કોન્તિ. તવ પન સન્તાસમત્તમ્પિ નત્થિ, ઉક્કામુખે સુવણ્ણં વિય સુપુપ્ફિતકણિકારં વિય ચ તે મુખં વિરોચતિ, કિં નુ ખો કારણ’’ન્તિ પુચ્છન્તો ઇમં ગાથમાહ –

‘‘તસ્સ તે નત્થિ ભીતત્તં, ભિય્યો વણ્ણો પસીદતિ;

કસ્મા ન પરિદેવેસિ, એવરૂપે મહબ્ભયે’’તિ. (થેરગા. ૭૦૬);

સામણેરો ઝાના વુટ્ઠાય તસ્સ ધમ્મં દેસેન્તો, ‘‘આવુસો ગામણિ, ખીણાસવસ્સ અત્તભાવો નામ સીસે ઠપિતભારો વિય હોતિ, સો તસ્મિં ભિજ્જન્તે વા નસ્સન્તે વા તુસ્સતેવ, ન ભાયતી’’તિ વત્વા ઇમા ગાથા અભાસિ –

‘‘નત્થિ ચેતસિકં દુક્ખં, અનપેક્ખસ્સ ગામણિ;

અતિક્કન્તા ભયા સબ્બે, ખીણસંયોજનસ્સ વે.

‘‘ખીણાય ભવનેત્તિયા, દિટ્ઠે ધમ્મે યથાતથે;

ન ભયં મરણે હોતિ, ભારનિક્ખેપને યથા’’તિ. (થેરગા. ૭૦૭-૭૦૮);

સો તસ્સ કથં સુત્વા પઞ્ચ ચોરસતાનિ ઓલોકેત્વા આહ – ‘‘તુમ્હે કિં કરિસ્સથા’’તિ? ‘‘તુમ્હે પન, સામી’’તિ. ‘‘મમ તાવ, ભો, ‘એવરૂપં પાટિહારિયં દિસ્વા અગારમજ્ઝે કમ્મં નત્થિ, અય્યસ્સ સન્તિકે પબ્બજિસ્સામી’તિ. મયમ્પિ તથેવ કરિસ્સામા’’તિ. ‘‘સાધુ, તાતા’’તિ તતો પઞ્ચસતાપિ ચોરા સામણેરં વન્દિત્વા પબ્બજ્જં યાચિંસુ. સો તેસં અસિધારાહિ એવ કેસે ચેવ વત્થદસા ચ છિન્દિત્વા તમ્બમત્તિકાય રજિત્વા તાનિ કાસાયાનિ અચ્છાદાપેત્વા દસસુ સીલેસુ પતિટ્ઠાપેત્વા તે આદાય ગચ્છન્તો ચિન્તેસિ – ‘‘સચાહં થેરે અદિસ્વાવ ગમિસ્સામિ, તે સમણધમ્મં કાતું ન સક્ખિસ્સન્તિ. ચોરાનઞ્હિ મં ગહેત્વા નિક્ખન્તકાલતો પટ્ઠાય તેસુ એકોપિ અસ્સૂનિ સન્ધારેતું નાસક્ખિ, ‘મારિતો નુ ખો સામણેરો, નો’તિ ચિન્તેન્તાનં કમ્મટ્ઠાનં અભિમુખં ન ભવિસ્સતિ, તસ્મા દિસ્વાવ ને ગમિસ્સામી’’તિ. સો પઞ્ચસતભિક્ખુપરિવારો તત્થ ગન્ત્વા અત્તનો દસ્સનેન પટિલદ્ધઅસ્સાસેહિ તેહિ ‘‘કિં, સપ્પુરિસ, સંકિચ્ચ, લદ્ધં તે જીવિત’’ન્તિ વુત્તે, ‘‘આમ, ભન્તે, ઇમે મં મારેતુકામા હુત્વા મારેતું અસક્કોન્તા મમ ગુણે પસીદિત્વા ધમ્મં સુત્વા પબ્બજિતા, અહં ‘તુમ્હે દિસ્વાવ ગમિસ્સામી’તિ આગતો, અપ્પમત્તા સમણધમ્મં કરોથ, અહં સત્થુ સન્તિકં ગમિસ્સામી’’તિ તે ભિક્ખૂ વન્દિત્વા ઇતરે આદાય ઉપજ્ઝાયસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘કિં સંકિચ્ચ, અન્તેવાસિકા તે લદ્ધા’’તિ વુત્તે, ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ તં પવત્તિં આરોચેસિ. થેરેન ‘‘ગચ્છ સંકિચ્ચ, સત્થારં પસ્સાહી’’તિ વુત્તે, ‘‘સાધૂ’’તિ થેરં વન્દિત્વા તે આદાય સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા સત્થારાપિ ‘‘કિં સંકિચ્ચ, અન્તેવાસિકા તે લદ્ધા’’તિ વુત્તે, ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ તં પવત્તિં આરોચેસિ. સત્થા ‘‘એવં કિર, ભિક્ખવે’’તિ પુચ્છિત્વા, ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ વુત્તે, ‘‘ભિક્ખવે, તુમ્હાકં ચોરકમ્મં કત્વા દુસ્સીલે પતિટ્ઠાય વસ્સસતં જીવનતો ઇદાનિ સીલે પતિટ્ઠાય એકદિવસમ્પિ જીવિતં સેય્યો’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૧૧૦. ‘‘યો ચ વસ્સસતં જીવે, દુસ્સીલો અસમાહિતો;

એકાહં જીવિતં સેય્યો, સીલવન્તસ્સ ઝાયિનો’’તિ.

તત્થ દુસ્સીલોતિ નિસ્સીલો. સીલવન્તસ્સાતિ દુસ્સીલસ્સ વસ્સસતં જીવનતો સીલવન્તસ્સ દ્વીહિ ઝાનેહિ ઝાયિનો એકદિવસમ્પિ એકમુહુત્તમ્પિ જીવિતં સેય્યો, ઉત્તમન્તિ અત્થો.

દેસનાવસાને તે પઞ્ચસતાપિ ભિક્ખૂ સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિંસુ, સમ્પત્તમહાજનસ્સાપિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

અપરેન સમયેન સંકિચ્ચો ઉપસમ્પદં લભિત્વા દસવસ્સો હુત્વા સામણેરં ગણ્હિ. સો પન તસ્સેવ ભાગિનેય્યો અધિમુત્તસામણેરો નામ. અથ નં થેરો પરિપુણ્ણવસ્સકાલે આમન્તેત્વા ‘‘ઉપસમ્પદં તે કરિસ્સામિ, ગચ્છ, ઞાતકાનં સન્તિકે વસ્સપરિમાણં પુચ્છિત્વા એહી’’તિ ઉય્યોજેસિ. સો માતાપિતૂનં સન્તિકં ગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગે પઞ્ચસતેહિ ચોરેહિ બલિકમ્મત્થાય મારિયમાનો તેસં ધમ્મં દેસેત્વા પસન્નચિત્તેહિ તેહિ ‘‘ન તે ઇમસ્મિં ઠાને અમ્હાકં અત્થિભાવો કસ્સચિ આરોચેતબ્બો’’તિ વિસ્સટ્ઠો પટિપથે માતાપિતરો આગચ્છન્તે દિસ્વા તમેવ મગ્ગં પટિપજ્જન્તાનમ્પિ તેસં સચ્ચમનુરક્ખન્તો નારોચેસિ. તેસં ચોરેહિ વિહેઠિયમાનાનં ‘‘ત્વમ્પિ ચોરેહિ સદ્ધિં એકતો હુત્વા મઞ્ઞે, અમ્હાકં નારોચેસી’’તિ પરિદેવન્તાનં સદ્દં સુત્વા તે માતાપિતૂનમ્પિ અનારોચિતભાવં ઞત્વા પસન્નચિત્તા પબ્બજ્જં યાચિંસુ. સોપિ સંકિચ્ચસામણેરો વિય તે સબ્બે પબ્બાજેત્વા ઉપજ્ઝાયસ્સ સન્તિકં આનેત્વા તેન સત્થુ સન્તિકં પેસિતો ગન્ત્વા તં પવત્તિં આરોચેસિ. સત્થા ‘‘એવં કિર, ભિક્ખવે’’તિ પુચ્છિત્વા, ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ વુત્તે પુરિમનયેનેવ અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમમેવ ગાથમાહ –

‘‘યો ચ વસ્સસતં જીવે, દુસ્સીલો અસમાહિતો;

એકાહં જીવિતં સેય્યો, સીલવન્તસ્સ ઝાયિનો’’તિ.

ઇદમ્પિ અધિમુત્તસામણેરવત્થુ વુત્તનયમેવાતિ.

સંકિચ્ચસામણેરવત્થુ નવમં.

૧૦. ખાણુકોણ્ડઞ્ઞત્થેરવત્થુ

યો ચ વસ્સસતં જીવેતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ખાણુકોણ્ડઞ્ઞત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિર થેરો સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા અરઞ્ઞે વિહરન્તો અરહત્તં પત્વા ‘‘સત્થુ આરોચેસ્સામી’’તિ તતો આગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગે કિલન્તો મગ્ગા ઓક્કમ્મ એકસ્મિં પિટ્ઠિપાસાણે નિસિન્નો ઝાનં સમાપજ્જિ. અથેકં ગામં વિલુમ્પિત્વા પઞ્ચસતા ચોરા અત્તનો બલાનુરૂપેન ભણ્ડિકં બન્ધિત્વા સીસેનાદાય ગચ્છન્તા દૂરં ગન્ત્વા કિલન્તરૂપા ‘‘દૂરં આગતામ્હ, ઇમસ્મિં પિટ્ઠિપાસાણે વિસ્સમિસ્સામા’’તિ મગ્ગા ઓક્કમ્મ પિટ્ઠિપાસાણસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા થેરં દિસ્વાપિ ‘‘ખાણુકો અય’’ન્તિ સઞ્ઞિનો અહેસું. અથેકો ચોરો થેરસ્સ સીસે ભણ્ડિકં ઠપેસિ, અપરોપિ તં નિસ્સાય ભણ્ડિકં ઠપેસિ. એવં પઞ્ચસતાપિ ચોરા પઞ્ચહિ ભણ્ડિકસતેહિ થેરં પરિક્ખિપિત્વા સયમ્પિ નિસિન્ના નિદ્દાયિત્વા અરુણુગ્ગમનકાલે પબુજ્ઝિત્વા અત્તનો અત્તનો ભણ્ડિકં ગણ્હન્તા થેરં દિસ્વા ‘‘અમનુસ્સો’’તિ સઞ્ઞાય પલાયિતું આરભિંસુ. અથ ને થેરો આહ – ‘‘મા ભાયિત્થ ઉપાસકા, પબ્બજિતો અહ’’ન્તિ. તે થેરસ્સ પાદમૂલે નિપજ્જિત્વા ‘‘ખમથ, ભન્તે, મયં ખાણુકસઞ્ઞિનો અહુમ્હા’’તિ થેરં ખમાપેત્વા ચોરજેટ્ઠકેન ‘‘અહં અય્યસ્સ સન્તિકે પબ્બજિસ્સામી’’તિ વુત્તે સેસા ‘‘મયમ્પિ પબ્બજિસ્સામા’’તિ વત્વા સબ્બેપિ એકચ્છન્દા હુત્વા થેરં પબ્બજ્જં યાચિંસુ. થેરો સંકિચ્ચસામણેરો વિય સબ્બેપિ તે પબ્બાજેસિ. તતો પટ્ઠાય ખાણુકોણ્ડઞ્ઞોતિ પઞ્ઞાયિ. સો તેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા સત્થારા ‘‘કિં, કોણ્ડઞ્ઞ, અન્તેવાસિકા તે લદ્ધા’’તિ વુત્તે તં પવત્તિં આરોચેસિ. સત્થા ‘‘એવં કિર, ભિક્ખવે’’તિ પુચ્છિત્વા, ‘‘આમ, ભન્તે, ન નો અઞ્ઞસ્સ એવરૂપો આનુભાવો દિટ્ઠપુબ્બો, તેનમ્હા પબ્બજિતા’’તિ વુત્તે, ‘‘ભિક્ખવે, એવરૂપે દુપ્પઞ્ઞકમ્મે પતિટ્ઠાય વસ્સસતં જીવનતો ઇદાનિ વો પઞ્ઞાસમ્પદાય વત્તમાનાનં એકાહમ્પિ જીવિતં સેય્યો’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૧૧૧. ‘‘યો ચ વસ્સસતં જીવે, દુપ્પઞ્ઞો અસમાહિતો;

એકાહં જીવિતં સેય્યો, પઞ્ઞવન્તસ્સ ઝાયિનો’’તિ.

તત્થ દુપ્પઞ્ઞો નિપ્પઞ્ઞો. પઞ્ઞવન્તસ્સાતિ સપ્પઞ્ઞસ્સ. સેસં પુરિમસદિસમેવાતિ.

દેસનાવસાને પઞ્ચસતાપિ તે ભિક્ખૂ સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિંસુ. સમ્પત્તમહાજનસ્સાપિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

ખાણુકોણ્ડઞ્ઞત્થેરવત્થુ દસમં.

૧૧. સપ્પદાસત્થેરવત્થુ

યો ચ વસ્સસતં જીવેતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો સપ્પદાસત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.

સાવત્થિયં કિરેકો કુલપુત્તો સત્થુ ધમ્મદેસનં સુત્વા પબ્બજિત્વા લદ્ધૂપસમ્પદો અપરેન સમયેન ઉક્કણ્ઠિત્વા ‘‘માદિસસ્સ કુલપુત્તસ્સ ગિહિભાવો નામ અયુત્તો, પબ્બજ્જાય ઠત્વા મરણમ્હિ મે સેય્યો’’તિ ચિન્તેત્વા અત્તનો મરણૂપાયં ચિન્તેન્તો વિચરતિ. અથેકદિવસં પાતોવ કતભત્તકિચ્ચા ભિક્ખૂ વિહારં ગન્ત્વા અગ્ગિસાલાય સપ્પં દિસ્વા તં એકસ્મિં કુટે પક્ખિપિત્વા કુટં પિદહિત્વા આદાય વિહારા નિક્ખમિંસુ. ઉક્કણ્ઠિતભિક્ખુપિ ભત્તકિચ્ચં કત્વા આગચ્છન્તો તે ભિક્ખૂ દિસ્વા ‘‘કિં ઇદં, આવુસો’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સપ્પો, આવુસો’’તિ વુત્તે ઇમિના ‘‘કિં કરિસ્સથા’’તિ? ‘‘છડ્ડેસ્સામ ન’’ન્તિ. તેસં વચનં સુત્વા ‘‘ઇમિના અત્તાનં ડંસાપેત્વા મરિસ્સામી’’તિ ‘‘આહરથ, અહં તં છડ્ડેસ્સામી’’તિ તેસં હત્થતો કુટં ગહેત્વા એકસ્મિં ઠાને નિસિન્નો તેન સપ્પેન અત્તાનં ડંસાપેતિ, સપ્પો ડંસિતું ન ઇચ્છતિ. સો કુટે હત્થં ઓતારેત્વા ઇતો ચિતો ચ આલોલેતિ, ઘોરસપ્પસ્સ મુખં વિવરિત્વા અઙ્ગુલિં પક્ખિપતિ, નેવ નં સપ્પો ડંસિ. સો ‘‘નાયં આસીવિસો, ઘરસપ્પો એસો’’તિ તં પહાય વિહારં અગમાસિ. અથ નં ભિક્ખૂ ‘‘છડ્ડિતો તે, આવુસો, સપ્પો’’તિ આહંસુ. ‘‘ન સો, આવુસો, ઘોરસપ્પો, ઘરસપ્પો એસો’’તિ. ‘‘ઘોરસપ્પોયેવાવુસો, મહન્તં ફણં કત્વા સુસુયન્તો દુક્ખેન અમ્હેહિ ગહિતો, કિં કારણા એવં ત્વં વદેસી’’તિ આહંસુ. ‘‘અહં, આવુસો, તેન અત્તાનં ડંસાપેન્તોપિ મુખે અઙ્ગુલિં પક્ખિપેન્તોપિ તં ડંસાપેતું નાસક્ખિ’’ન્તિ. તં સુત્વા ભિક્ખૂ તુણ્હી અહેસું.

અથેકદિવસં ન્હાપિતો દ્વે તયો ખુરે આદાય વિહારં ગન્ત્વા એકં ભૂમિયં ઠપેત્વા એકેન ભિક્ખૂનં કેસે ઓહારેતિ. સો ભૂમિયં ઠપિતં ખુરં ગહેત્વા ‘‘ઇમિના ગીવં છિન્દિત્વા મરિસ્સામી’’તિ એકસ્મિં રુક્ખે ગીવં ઉપનિધાય ખુરધારં ગલનાળિયં કત્વા ઠિતો ઉપસમ્પદામાળતો પટ્ઠાય અત્તનો સીલં આવજ્જેન્તો વિમલચન્દમણ્ડલં વિય સુધોતમણિખન્ધમિવ ચ નિમ્મલં સીલં અદ્દસ. તસ્સ તં ઓલોકેન્તસ્સ સકલસરીરં ફરન્તી પીતિ ઉપ્પજ્જિ. સો પીતિં વિક્ખમ્ભેત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેન્તો સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પત્વા ખુરં આદાય વિહારમજ્ઝં પાવિસિ. અથ નં ભિક્ખૂ ‘‘કહં ગતોસિ, આવુસો’’તિ પુચ્છિંસુ. ‘‘‘ઇમિના ખુરેન ગલનાળિં છિન્દિત્વા મરિસ્સામી’તિ ગતોમ્હિ, આવુસો’’તિ. અથ ‘‘કસ્મા ન મતોસી’’તિ? ઇદાનિમ્હિ સત્થં આહરિતું અભબ્બો જાતો. અહઞ્હિ ‘‘ઇમિના ખુરેન ગલનાળિં છિન્દિસ્સામી’’તિ ઞાણખુરેન સબ્બકિલેસે છિન્દિન્તિ. ભિક્ખૂ ‘‘અયં અભૂતેન અઞ્ઞં બ્યાકરોતી’’તિ ભગવતો આરોચેસું. ભગવા તેસં કથં સુત્વા આહ – ‘‘ન, ભિક્ખવે, ખીણાસવા નામ સહત્થા અત્તાનં જીવિતા વોરોપેન્તી’’તિ. ભન્તે, તુમ્હે ઇમં ‘‘ખીણાસવો’’તિ વદથ, એવં અરહત્તૂપનિસ્સયસમ્પન્નો પનાયં કસ્મા ઉક્કણ્ઠતિ, કિમસ્સ અરહત્તૂપનિસ્સયકારણં ‘‘કસ્મા સો સપ્પો એતં ન ડંસતી’’તિ? ‘‘ભિક્ખવે, સો તાવ સપ્પો ઇમસ્સ ઇતો તતિયે અત્તભાવે દાસો અહોસિ, સો અત્તનો સામિકસ્સ સરીરં ડંસિતું ન વિસહતી’’તિ. એવં તાવ નેસં સત્થા એકં કારણં આચિક્ખિ. તતો પટ્ઠાય ચ સો ભિક્ખુ સપ્પદાસો નામ જાતો.

કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે કિરેકો કુલપુત્તો સત્થુ ધમ્મકથં સુત્વા ઉપ્પન્નસંવેગો પબ્બજિત્વા લદ્ધૂપસમ્પદો અપરેન સમયેન અનભિરતિયા ઉપ્પન્નાય એકસ્સ સહાયકસ્સ ભિક્ખુનો આરોચેસિ. સો તસ્સ અભિણ્હં ગિહિભાવે આદીનવં કથેસિ. તં સુત્વા ઇતરો સાસને અભિરમિત્વા પુબ્બે અનભિરતકાલે મલગ્ગહિતે સમણપરિક્ખારે એકસ્મિં સોણ્ડિતીરે નિમ્મલે કરોન્તો નિસીદિ. સહાયકોપિસ્સ સન્તિકેયેવ નિસિન્નો. અથ નં સો એવમાહ – ‘‘અહં, આવુસો, ઉપ્પબ્બજન્તો ઇમે પરિક્ખારે તુય્હં દાતુકામો અહોસિ’’ન્તિ. સો લોભં ઉપ્પાદેત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમિના મય્હં પબ્બજિતેન વા ઉપ્પબ્બજિતેન વા કો અત્થો, ઇદાનિ પરિક્ખારે ગણ્હિસ્સામી’’તિ. સો તતો પટ્ઠાય ‘‘કિં દાનાવુસો, અમ્હાકં જીવિતેન, યે મયં કપાલહત્થા પરકુલેસુ ભિક્ખાય ચરામ, પુત્તદારેહિ સદ્ધિં આલાપસલ્લાપં ન કરોમા’’તિઆદીનિ વદન્તો ગિહિભાવસ્સ ગુણં કથેસિ. સો તસ્સ કથં સુત્વા પુન ઉક્કણ્ઠિતો હુત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અયં મયા ‘ઉક્કણ્ઠિતોમ્હી’તિ વુત્તે પઠમં ગિહિભાવે આદીનવં કથેત્વા ઇદાનિ અભિણ્હં ગુણં કથેતિ, ‘કિં નુ ખો કારણ’’’ન્તિ ચિન્તેન્તો ‘‘ઇમેસુ સમણપરિક્ખારેસુ લોભેના’’તિ ઞત્વા સયમેવ અત્તનો ચિત્તં નિવત્તેસિ. એવમસ્સ કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે એકસ્સ ભિક્ખુનો ઉક્કણ્ઠાપિતત્તા ઇદાનિ અનભિરતિ ઉપ્પન્ના. યો પન તેનેવ તદા વીસતિ વસ્સસહસ્સાનિ સમણધમ્મો કતો, સ્વસ્સ એતરહિ અરહત્તૂપનિસ્સયો જાતોતિ.

ઇમમત્થં તે ભિક્ખૂ ભગવતો સન્તિકા સુત્વા ઉત્તરિં પુચ્છિંસુ – ‘‘ભન્તે, અયં કિર ભિક્ખુ ખુરધારં ગલનાળિયં કત્વા ઠિતોવ અરહત્તં પાપુણાતિ, ઉપ્પજ્જિસ્સતિ નુ ખો એત્તકેન ખણેન અરહત્તમગ્ગો’’તિ. ‘‘આમ, ભિક્ખવે, આરદ્ધવીરિયસ્સ ભિક્ખુનો પાદં ઉક્ખિપિત્વા ભૂમિયં ઠપેન્તસ્સ પાદે ભૂમિયં અસમ્પત્તેયેવ અરહત્તમગ્ગો ઉપ્પજ્જતિ. કુસીતસ્સ પુગ્ગલસ્સ હિ વસ્સસતં જીવનતો આરદ્ધવીરિયસ્સ ખણમત્તમ્પિ જીવિતં સેય્યો’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૧૨. ‘‘યો ચ વસ્સસતં જીવે, કુસીતો હીનવીરિયો;

એકાહં જીવિકં સેય્યો, વીરિયમારભતો દળ્હ’’ન્તિ.

તત્થ કુસીતોતિ કામવિતક્કાદીહિ તીહિ વિતક્કેહિ વીતિનામેન્તો પુગ્ગલો. હીનવીરિયોતિ નિબ્બીરિયો. વીરિયમારભતો દળ્હન્તિ દુવિધજ્ઝાનનિબ્બત્તનસમત્થં થિરં વીરિયં આરભન્તસ્સ. સેસં પુરિમસદિસમેવ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.