૧૨. પટાચારાથેરીવત્થુ

યો ચ વસ્સસતં જીવેતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો પટાચારં થેરિં આરબ્ભ કથેસિ.

સા કિર સાવત્થિયં ચત્તાલીસકોટિવિભવસ્સ સેટ્ઠિનો ધીતા અહોસિ અભિરૂપા. તં સોળસવસ્સુદ્દેસિકકાલે સત્તભૂમિકસ્સ પાસાદસ્સ ઉપરિમતલે રક્ખન્તા વસાપેસું. એવં સન્તેપિ સા એકેન અત્તનો ચૂળૂપટ્ઠાકેન સદ્ધિં વિપ્પટિપજ્જિ. અથસ્સા માતાપિતરો સમજાતિકકુલે એકસ્સ કુમારસ્સ પટિસ્સુણિત્વા વિવાહદિવસં ઠપેસું. તસ્મિં ઉપકટ્ઠે સા તં ચૂળૂપટ્ઠાકં આહ – ‘‘મં કિર અસુકકુલસ્સ નામ દસ્સન્તિ, મયિ પતિકુલં ગતે મમ પણ્ણાકારં ગહેત્વા આગતોપિ તત્થ પવેસનં ન લભિસ્સસિ, સચે તે મયિ સિનેહો અત્થિ, ઇદાનેવ મં ગહેત્વા યેન વા તેન વા પલાયસ્સૂ’’તિ. ‘‘સો સાધુ, ભદ્દે’’તિ. ‘‘તેન હિ અહં સ્વે પાતોવ નગરદ્વારસ્સ અસુકટ્ઠાને નામ ઠસ્સામિ, ત્વં એકેન ઉપાયેન નિક્ખમિત્વા તત્થ આગચ્છેય્યાસી’’તિ વત્વા દુતિયદિવસે સઙ્કેતટ્ઠાને અટ્ઠાસિ. સાપિ પાતોવ કિલિટ્ઠં વત્થં નિવાસેત્વા કેસે વિક્કિરિત્વા કુણ્ડકેન સરીરં મક્ખિત્વા કુટં આદાય દાસીહિ સદ્ધિં ગચ્છન્તી વિય ઘરા નિક્ખમિત્વા તં ઠાનં અગમાસિ. સો તં આદાય દૂરં ગન્ત્વા એકસ્મિં ગામે નિવાસં કપ્પેત્વા અરઞ્ઞે ખેત્તં કસિત્વા દારુપણ્ણાદીનિ આહરતિ. ઇતરા કુટેન ઉદકં આહરિત્વા સહત્થા કોટ્ટનપચનાદીનિ કરોન્તી અત્તનો પાપસ્સ ફલં અનુભોતિ. અથસ્સા કુચ્છિયં ગબ્ભો પતિટ્ઠાસિ. સા પરિપુણ્ણગબ્ભા ‘‘ઇધ મે કોચિ ઉપકારકો નત્થિ, માતાપિતરો નામ પુત્તેસુ મુદુહદયા હોન્તિ, તેસં સન્તિકં મં નેહિ, તત્થ મે ગબ્ભવુટ્ઠાનં ભવિસ્સતી’’તિ સામિકં યાચિ. સો ‘‘કિં, ભદ્દે, કથેસિ, મં દિસ્વા તવ માતાપિતરો વિવિધા કમ્મકારણા કરેય્યું, ન સક્કા મયા તત્થ ગન્તુ’’ન્તિ પટિક્ખિપિ. સા પુનપ્પુનં યાચિત્વાપિ ગમનં અલભમાના તસ્સ અરઞ્ઞં ગતકાલે પટિવિસ્સકે આમન્તેત્વા ‘‘સચે સો આગન્ત્વા મં અપસ્સન્તો ‘કહં ગતા’તિ પુચ્છિસ્સતિ, મમ અત્તનો કુલઘરં ગતભાવં આચિક્ખેય્યાથા’’તિ વત્વા ગેહદ્વારં પિદહિત્વા પક્કામિ. સોપિ આગન્ત્વા તં અપસ્સન્તો પટિવિસ્સકે પુચ્છિત્વા તં પવત્તિં સુત્વા ‘‘નિવત્તેસ્સામિ ન’’ન્તિ અનુબન્ધિત્વા તં દિસ્વા નાનપ્પકારં યાચિયમાનોપિ નિવત્તેતું નાસક્ખિ. અથસ્સા એકસ્મિં ઠાને કમ્મજવાતા ચલિંસુ. સા એકં ગચ્છન્તરં પવિસિત્વા, ‘‘સામિ, કમ્મજવાતા મે ચલિતા’’તિ વત્વા ભૂમિયં નિપજ્જિત્વા સમ્પરિવત્તમાના કિચ્છેન દારકં વિજાયિત્વા ‘‘યસ્સત્થાયાહં કુલઘરં ગચ્છેય્યં, સો અત્થો નિપ્ફન્નો’’તિ પુનદેવ તેન સદ્ધિં ગેહં આગન્ત્વા વાસં કપ્પેસિ.

તસ્સા અપરેન સમયેન પુન ગબ્ભો પતિટ્ઠહિ. સા પરિપુણ્ણગબ્ભા હુત્વા પુરિમનયેનેવ સામિકં યાચિત્વા ગમનં અલભમાના પુત્તં અઙ્કેનાદાય તથેવ પક્કમિત્વા તેન અનુબન્ધિત્વા ‘‘તિટ્ઠાહી’’તિ વુત્તે નિવત્તિતું ન ઇચ્છિ. અથ નેસં ગચ્છન્તાનં મહા અકાલમેઘો ઉદપાદિ સમન્તા વિજ્જુલતાહિ આદિત્તં વિય મેઘત્થનિતેહિ, ભિજ્જમાનં વિય ઉદકધારાનિપાતનિરન્તરં નભં અહોસિ. તસ્મિં ખણે તસ્સા કમ્મજવાતા ચલિંસુ. સા સામિકં આમન્તેત્વા, ‘‘સામિ, કમ્મજવાતા મે ચલિતા, ન સક્કોમિ સન્ધારેતું, અનોવસ્સકટ્ઠાનં મે જાનાહી’’તિ આહ. સો હત્થગતાય વાસિયા ઇતો ચિતો ચ ઉપધારેન્તો એકસ્મિં વમ્મિકમત્થકે જાતં ગુમ્બં દિસ્વા છિન્દિતું આરભિ. અથ નં વમ્મિકતો નિક્ખમિત્વા ઘોરવિસો આસીવિસો ડંસિ. તઙ્ખણઞ્ઞેવસ્સ સરીરં અન્તોસમુટ્ઠિતાહિ અગ્ગિજાલાહિ ડય્હમાનં વિય નીલવણ્ણં હુત્વા તત્થેવ પતિ. ઇતરાપિ મહાદુક્ખં અનુભવમાના તસ્સ આગમનં ઓલોકેન્તીપિ તં અદિસ્વાવ અપરમ્પિ પુત્તં વિજાયિ. દ્વે દારકા વાતવુટ્ઠિવેગં અસહમાના મહાવિરવં વિરવન્તિ. સા ઉભોપિ તે ઉરન્તરે કત્વા દ્વીહિ જણ્ણુકેહિ ચેવ હત્થેહિ ચ ભૂમિયં ઉપ્પીળેત્વા તથા ઠિતાવ રત્તિં વીતિનામેસિ. સકલસરીરં નિલ્લોહિતં વિય પણ્ડુપલાસવણ્ણં અહોસિ. સા ઉટ્ઠિતે અરુણે મંસપેસિવણ્ણં એકં પુત્તં અઙ્કેનાદાય ઇતરં અઙ્ગુલિયા ગહેત્વા ‘‘એહિ, તાત, પિતા તે ઇતો ગતો’’તિ વત્વા સામિકસ્સ ગતમગ્ગેન ગચ્છન્તી તં વમ્મિકમત્થકે કાલં કત્વા પતિતં નીલવણ્ણં થદ્ધસરીરં દિસ્વા ‘‘મં નિસ્સાય મમ સામિકો પન્થે મતો’’તિ રોદન્તી પરિદેવન્તી પાયાસિ.

સા સકલરત્તિં દેવેન વુટ્ઠત્તા અચિરવતિં નદિં જણ્ણુપ્પમાણેન કટિપ્પમાણેન થનપ્પમાણેન ઉદકેન પરિપુણ્ણં દિસ્વા અત્તનો મન્દબુદ્ધિતાય દ્વીહિ દારકેહિ સદ્ધિં ઉદકં ઓતરિતું અવિસહન્તી જેટ્ઠપુત્તં ઓરિમતીરે ઠપેત્વા ઇતરં આદાય પરતીરં ગન્ત્વા સાખાભઙ્ગં અત્થરિત્વા નિપજ્જાપેત્વા ‘‘ઇતરસ્સ સન્તિકં ગમિસ્સામી’’તિ બાલપુત્તકં પહાય તરિતું અસક્કોન્તી પુનપ્પુનં નિવત્તિત્વા ઓલોકયમાના પાયાસિ. અથસ્સા નદીમજ્ઝં ગતકાલે એકો સેનો તં કુમારં દિસ્વા ‘‘મંસપેસી’’તિ સઞ્ઞાય આકાસતો ભસ્સિ. સા તં પુત્તસ્સત્થાય ભસ્સન્તં દિસ્વા ઉભો હત્થે ઉક્ખિપિત્વા ‘‘સૂસૂ’’તિ તિક્ખત્તું મહાસદ્દં નિચ્છારેસિ. સેનો દૂરભાવેન તં અસુત્વાવ કુમારકં ગહેત્વા વેહાસં ઉપ્પતિત્વા ગતો. ઓરિમતીરે ઠિતપુત્તો માતરં નદીમજ્ઝે ઉભો હત્થે ઉક્ખિપિત્વા મહાસદ્દં નિચ્છારયમાનં દિસ્વા ‘‘મં પક્કોસતી’’તિ સઞ્ઞાય વેગેન ઉદકે પતિ. ઇતિસ્સા બાલપુત્તં સેનો હરિ, જેટ્ઠપુત્તો ઉદકેન વૂળ્હો.

સા ‘‘એકો મે પુત્તો સેનેન ગહિતો, એકો ઉદકેન વૂળ્હો, પન્થે મે પતિ મતો’’તિ રોદન્તી પરિદેવન્તી ગચ્છમાના સાવત્થિતો આગચ્છન્તં એકં પુરિસં દિસ્વા પુચ્છિ – ‘‘કત્થ વાસિકોસિ, તાતા’’તિ? ‘‘સાવત્થિવાસિકોમ્હિ, અમ્મા’’તિ. ‘‘સાવત્થિનગરે અસુકવીથિયં એવરૂપં અસુકકુલં નામ અત્થિ, જાનાસિ, તાતા’’તિ? ‘‘જાનામિ, અમ્મ, તં પન મા પુચ્છિ, સચે અઞ્ઞં જાનાસિ પુચ્છા’’તિ. ‘‘અઞ્ઞેન મે કમ્મં નત્થિ, તદેવ પુચ્છામિ, તાતા’’તિ. ‘‘અમ્મ, ત્વં અત્તનો અનાચિક્ખિતું ન દેસિ, અજ્જ તે સબ્બરત્તિં દેવો વસ્સન્તો દિટ્ઠો’’તિ. ‘‘દિટ્ઠો મે, તાત, મય્હમેવેસો સબ્બરત્તિં વુટ્ઠો, ન અઞ્ઞસ્સ. મય્હં પન વુટ્ઠકારણં પચ્છા તે કથેસ્સામિ, એતસ્મિં તાવ મે સેટ્ઠિગેહે પવત્તિં કથેહી’’તિ. ‘‘અમ્મ, અજ્જ રત્તિં સેટ્ઠિઞ્ચ સેટ્ઠિભરિયઞ્ચ સેટ્ઠિપુત્તઞ્ચાતિ તયોપિ જને અવત્થરમાનં ગેહં પતિ, તે એકચિતકસ્મિં ઝાયન્તિ. એસ ધૂમો પઞ્ઞાયતિ, અમ્મા’’તિ. સા તસ્મિં ખણે નિવત્થવત્થં પતમાનં ન સઞ્જાનિ, ઉમ્મત્તિકભાવં પત્વા યથાજાતાવ રોદન્તી પરિદેવન્તી –

‘‘ઉભો પુત્તા કાલકતા, પન્થે મય્હં પતી મતો;

માતા પિતા ચ ભાતા ચ, એકચિતમ્હિ ડય્હરે’’તિ. (અપ. થેરી ૨.૨.૪૯૮) –

વિલપન્તી પરિબ્ભમિ. મનુસ્સા તં દિસ્વા ‘‘ઉમ્મત્તિકા ઉમ્મત્તિકા’’તિ કચવરં ગહેત્વા પંસું ગહેત્વા મત્થકે ઓકિરન્તા લેડ્ડૂહિ પહરન્તિ. સત્થા જેતવનમહાવિહારે અટ્ઠપરિસમજ્ઝે નિસીદિત્વા ધમ્મં દેસેન્તો તં આગચ્છમાનં અદ્દસ કપ્પસતસહસ્સં પૂરિતપારમિં અભિનીહારસમ્પન્નં.

સા કિર પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે પદુમુત્તરસત્થારા એકં વિનયધરત્થેરિં બાહાય ગહેત્વા નન્દનવને ઠપેન્તં વિય એતદગ્ગટ્ઠાને ઠપિયમાનં દિસ્વા ‘‘અહમ્પિ તુમ્હાદિસસ્સ બુદ્ધસ્સ સન્તિકે વિનયધરત્થેરીનં અગ્ગટ્ઠાનં લભેય્ય’’ન્તિ અધિકારં કત્વા પત્થનં ઠપેસિ. પદુમુત્તરબુદ્ધો અનાગતંસઞાણં પત્થરિત્વા પત્થનાય સમિજ્ઝનભાવં ઞત્વા ‘‘અનાગતે ગોતમબુદ્ધસ્સ નામ સાસને અયં પટાચારા નામેન વિનયધરત્થેરીનં અગ્ગા ભવિસ્સતી’’તિ બ્યાકાસિ. તં એવં પત્થિતપત્થનં અભિનીહારસમ્પન્નં સત્થા દૂરતોવ આગચ્છન્તિં દિસ્વા ‘‘ઇમિસ્સા ઠપેત્વા મં અઞ્ઞો અવસ્સયો ભવિતું સમત્થો નામ નત્થી’’તિ ચિન્તેત્વા તં યથા વિહારાભિમુખં આગચ્છતિ, એવં અકાસિ. પરિસા તં દિસ્વાવ ‘‘ઇમિસ્સા ઉમ્મત્તિકાય ઇતો આગન્તું મા દદિત્થા’’તિ આહ. સત્થા ‘‘અપેથ, મા નં વારયિત્થા’’તિ વત્વા અવિદૂરટ્ઠાનં આગતકાલે ‘‘સતિં પટિલભ ભગિની’’તિ આહ. સા તં ખણંયેવ બુદ્ધાનુભાવેન સતિં પટિલભિ. તસ્મિંકાલે નિવત્થવત્થસ્સ પતિતભાવં સલ્લક્ખેત્વા હિરોત્તપ્પં પચ્ચુપટ્ઠાપેત્વા ઉક્કુટિકં નિસીદિ. અથસ્સા એકો પુરિસો ઉત્તરસાટકં ખિપિ. સા તં નિવાસેત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા સુવણ્ણવણ્ણેસુ પાદેસુ પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, અવસ્સયો મે હોથ, પતિટ્ઠા મે હોથ. એકઞ્હિ મે પુત્તં સેનો ગણ્હિ, એકો ઉદકેન વૂળ્હો, પન્થે મે પતિ મતો, માતાપિતરો ચેવ મે ભાતા ચ ગેહેન અવત્થટા એકચિતકસ્મિં ઝાયન્તી’’તિ.

સત્થા તસ્સા વચનં સુત્વા ‘‘પટાચારે, મા ચિન્તયિ, તવ તાણં સરણં અવસ્સયો ભવિતું સમત્થસ્સેવ સન્તિકં આગતાસિ. યથા હિ તવ ઇદાનિ એકો પુત્તકો સેનેન ગહિતો, એકો ઉદકેન વૂળ્હો, પન્થે પતિ મતો, માતાપિતરો ચેવ ભાતા ચ ગેહેન અવત્થટા; એવમેવ ઇમસ્મિં સંસારે પુત્તાદીનં મતકાલે તવ રોદન્તિયા પગ્ઘરિતઅસ્સુ ચતુન્નં મહાસમુદ્દાનં ઉદકતો બહુતર’’ન્તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

‘‘ચતૂસુ સમુદ્દેસુ જલં પરિત્તકં,

તતો બહું અસ્સુજલં અનપ્પકં;

દુક્ખેન ફુટ્ઠસ્સ નરસ્સ સોચના,

કિં કારણા અમ્મ તુવં પમજ્જસી’’તિ.

એવં સત્થરિ અનમતગ્ગપરિયાયં કથેન્તે તસ્સ સરીરે સોકો તનુત્તં અગમાસિ. અથ નં તનુભૂતસોકં ઞત્વા પુન સત્થા આમન્તેત્વા ‘‘પટાચારે પુત્તાદયો નામ પરલોકં ગચ્છન્તસ્સ તાણં વા લેણં વા સરણં વા ભવિતું ન સક્કોન્તિ, તસ્મા વિજ્જમાનાપિ તે ન સન્તિયેવ, પણ્ડિતેન પન સીલં વિસોધેત્વા અત્તનો નિબ્બાનગામિમગ્ગં ખિપ્પમેવ સોધેતું વટ્ટતી’’તિ વત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમા ગાથા અભાસિ –

‘‘ન સન્તિ પુત્તા તાણાય, ન પિતા નાપિ બન્ધવા;

અન્તકેનાધિપન્નસ્સ, નત્થિ ઞાતીસુ તાણતા. (ધ. પ. ૨૮૮; અપ. થેરી ૨.૨.૫૦૧);

‘‘એતમત્થવસ્સં ઞત્વા, પણ્ડિતો સીલસંવુતો;

નિબ્બાનગમનં મગ્ગં, ખિપ્પમેવ વિસોધયે’’તિ. (ધ. પ. ૨૮૯);

દેસનાવસાને પટાચારા મહાપથવિયં પંસુપરિમાણે કિલેસે ઝાપેત્વા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ, અઞ્ઞેપિ બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ. સા પન સોતાપન્ના હુત્વા સત્થારં પબ્બજ્જં યાચિ. સત્થા તં ભિક્ખુનીનં સન્તિકં પહિણિત્વા પબ્બાજેસિ. સા લદ્ધૂપસમ્પદા પટિતાચારત્તા પટાચારાત્વેવ પઞ્ઞાયિ. સા એકદિવસં કુટેન ઉદકં આદાય પાદે ધોવન્તી ઉદકં આસિઞ્ચિ, તં થોકં ગન્ત્વા પચ્છિજ્જિ. દુતિયવારે આસિત્તં તતો દૂરતરં અગમાસિ. તતિયવારે આસિત્તં તતોપિ દૂરતરન્તિ. સા તદેવ આરમ્મણં ગહેત્વા તયો વયે પરિચ્છિન્દિત્વા ‘‘મયા પઠમં આસિત્તં ઉદકં વિય ઇમે સત્તા પઠમવયેપિ મરન્તિ, તતો દૂરતરં ગતં દુતિયવારે આસિત્તં ઉદકં વિય મજ્ઝિમવયેપિ મરન્તિ, તતોપિ દૂરતરં ગતં તતિયવારે આસિત્તં ઉદકં વિય પચ્છિમવયેપિ મરન્તિયેવા’’તિ ચિન્તેસિ. સત્થા ગન્ધકુટિયં નિસિન્નોવ ઓભાસં ફરિત્વા તસ્સા સમ્મુખે ઠત્વા કથેન્તો વિય ‘‘એવમેતં પટાચારે, પઞ્ચન્નમ્પિ ખન્ધાનં ઉદયબ્બયં અપસ્સન્તસ્સ વસ્સસતં જીવનતો તેસં ઉદયબ્બયં પસ્સન્તસ્સ એકાહમ્પિ એકક્ખણમ્પિ જીવિતં સેય્યો’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ગાથમાહ –

૧૧૩. ‘‘યો ચ વસ્સસતં જીવે, અપસ્સં ઉદયબ્બયં;

એકાહં જીવિતં સેય્યો, પસ્સતો ઉદયબ્બય’’ન્તિ.

તત્થ અપસ્સં ઉદયબ્બયન્તિ પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં પઞ્ચવીસતિયા લક્ખણેહિ ઉદયઞ્ચ વયઞ્ચ અપસ્સન્તો. પસ્સતો ઉદયબ્બયન્તિ તેસં ઉદયઞ્ચ વયઞ્ચ પસ્સન્તસ્સ. ઇતરસ્સ જીવનતો એકાહમ્પિ જીવિતં સેય્યોતિ.

દેસનાવસાને પટાચારા સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ.

પટાચારાથેરીવત્થુ દ્વાદસમં.