૧. તમ્બદાઠિકચોરઘાતકવત્થુ

સહસ્સમપિ ચે વાચાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો તમ્બદાઠિકચોરઘાતકં આરબ્ભ કથેસિ.

એકૂનપઞ્ચસતા કિર ચોરા ગામઘાતકાદીનિ કરોન્તા જીવિકં કપ્પેસું. અથેકો પુરિસો નિબ્બિદ્ધપિઙ્ગલો તમ્બદાઠિકો તેસં સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘અહમ્પિ તુમ્હેહિ સદ્ધિં જીવિસ્સામી’’તિ આહ. અથ નં ચોરજેટ્ઠકસ્સ દસ્સેત્વા ‘‘અયમ્પિ અમ્હાકં સન્તિકે વસિતું ઇચ્છતી’’તિ આહંસુ. અથ નં ચોરજેટ્ઠકો ઓલોકેત્વા ‘‘અયં માતુ થનં છિન્દિત્વા પિતુ વા ગલલોહિતં નીહરિત્વા ખાદનસમત્થો અતિકક્ખળો’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘નત્થેતસ્સ અમ્હાકં સન્તિકે વસનકિચ્ચ’’ન્તિ પટિક્ખિપિ. સો એવં પટિક્ખિત્તોપિ આગન્ત્વા એકં તસ્સેવ અન્તેવાસિકં ઉપટ્ઠહન્તો આરાધેસિ. સો તં આદાય ચોરજેટ્ઠકં ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘સામિ, ભદ્દકો એસ, અમ્હાકં ઉપકારકો, સઙ્ગણ્હથ ન’’ન્તિ યાચિત્વા ચોરજેટ્ઠકં પટિચ્છાપેસિ. અથેકદિવસં નાગરા રાજપુરિસેહિ સદ્ધિં એકતો હુત્વા તે ચોરે ગહેત્વા વિનિચ્છયમહામચ્ચાનં સન્તિકં નયિંસુ. અમચ્ચા તેસં ફરસુના સીસચ્છેદં આણાપેસું. તતો ‘‘કો નુ ખો ઇમે મારેસ્સતી’’તિ પરિયેસન્તા તે મારેતું ઇચ્છન્તં કઞ્ચિ અદિસ્વા ચોરજેટ્ઠકં આહંસુ – ‘‘ત્વં ઇમે મારેત્વા જીવિતઞ્ચેવ લભિસ્સસિ સમ્માનઞ્ચ, મારેહિ ને’’તિ. સોપિ અત્તાનં નિસ્સાય વસિતત્તા તે મારેતું ન ઇચ્છિ. એતેનૂપાયેન એકૂનપઞ્ચસતે પુચ્છિંસુ, સબ્બેપિ ન ઇચ્છિંસુ. સબ્બપચ્છા તં નિબ્બિદ્ધપિઙ્ગલં તમ્બદાઠિકં પુચ્છિંસુ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા તે સબ્બેપિ મારેત્વા જીવિતઞ્ચેવ સમ્માનઞ્ચ લભિ. એતેનૂપાયેન નગરસ્સ દક્ખિણતોપિ પઞ્ચ ચોરસતાનિ આનેત્વા અમચ્ચાનં દસ્સેત્વા તેહિ તેસમ્પિ સીસચ્છેદે આણત્તે ચોરજેટ્ઠકં આદિં કત્વા પુચ્છન્તા કઞ્ચિ મારેતું ઇચ્છન્તં અદિસ્વા ‘‘પુરિમદિવસે એકો પુરિસો પઞ્ચસતે ચોરે મારેસિ, કહં નુ ખો સો’’તિ. ‘‘અસુકટ્ઠાને અમ્હેતિ દિટ્ઠો’’તિ વુત્તે તં પક્કોસાપેત્વા ‘‘ઇમે મારેહિ, સમ્માનં લચ્છસી’’તિ આણાપેસું. સો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા તે સબ્બેપિ મારેત્વા સમ્માનં લભિ. અથ નં ‘‘ભદ્દકો અયં પુરિસો, નિબદ્ધં ચોરઘાતકમેવ એતં કરિસ્સામા’’તિ મન્તેત્વા તસ્સ તં ઠાનન્તરં દત્વાવ સમ્માનં કરિંસુ. સો પચ્છિમદિસતોપિ ઉત્તરદિસતોપિ આનીતે પઞ્ચસતે પઞ્ચસતે ચોરે ઘાતેસિયેવ. એવં ચતૂહિ દિસાહિ આનીતાનિ દ્વે સહસ્સાનિ મારેત્વા તતો પટ્ઠાય દેવસિકં એકં દ્વેતિ આનીતે તે મનુસ્સે મારેત્વા પઞ્ચપણ્ણાસ સંવચ્છરાનિ ચોરઘાતકકમ્મં અકાસિ.

સો મહલ્લકકાલે એકપ્પહારેનેવ સીસં છિન્દિતું ન સક્કોતિ, દ્વે તયો વારે પહરન્તો મનુસ્સે કિલમેતિ. નાગરા ચિન્તયિંસુ – ‘‘અઞ્ઞોપિ ચોરઘાતકો ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, અયં અતિવિય મનુસ્સે કિલમેતિ, કિં ઇમિના’’તિ તસ્સ તં ઠાનન્તરં હરિંસુ. સો પુબ્બે ચોરઘાતકકમ્મં કરોન્તો ‘‘અહતસાટકે નિવાસેતું, નવસપ્પિના સઙ્ખતં ખીરયાગું પિવિતું, સુમનપુપ્ફાનિ પિલન્ધિતું, ગન્ધે વિલિમ્પિતુ’’ન્તિ ઇમાનિ ચત્તારિ ન લભિ. સો ઠાના ચાવિતદિવસે ‘‘ખીરયાગું મે પચથા’’તિ વત્વા અહતવત્થસુમનમાલાવિલેપનાનિ ગાહાપેત્વા નદિં ગન્ત્વા ન્હત્વા અહતવત્થાનિ નિવાસેત્વા માલા પિલન્ધિત્વા ગન્ધેહિ અનુલિત્તગત્તો ગેહં આગન્ત્વા નિસીદિ. અથસ્સ નવસપ્પિના સઙ્ખતં ખીરયાગું પુરતો ઠપેત્વા હત્થધોવનોદકં આહરિંસુ. તસ્મિં ખણે સારિપુત્તત્થેરો સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય ‘‘કત્થ નુ ખો અજ્જ મયા ગન્તબ્બ’’ન્તિ અત્તનો ભિક્ખાચારં ઓલોકેન્તો તસ્સ ગેહે ખીરયાગું દિસ્વા ‘‘કરિસ્સતિ નુ ખો મે પુરિસો સઙ્ગહ’’ન્તિ ઉપધારેન્તો ‘‘મં દિસ્વા મમ સઙ્ગહં કરિસ્સતિ, કરિત્વા ચ પન મહાસમ્પત્તિં લભિસ્સતિ અયં કુલપુત્તો’’તિ ઞત્વા ચીવરં પારુપિત્વા પત્તં આદાય તસ્સ ગેહદ્વારે ઠિતમેવ અત્તાનં દસ્સેસિ.

સો થેરં દિસ્વા પસન્નચિત્તો ચિન્તેસિ – ‘‘મયા ચિરં ચોરઘાતકકમ્મં કતં, બહૂ મનુસ્સા મારિતા, ઇદાનિ મે ગેહે ખીરયાગુ પટિયત્તા, થેરો આગન્ત્વા મમ ગેહદ્વારે ઠિતો, ઇદાનિ મયા અય્યસ્સ દેય્યધમ્મં દાતું વટ્ટતી’’તિ પુરતો ઠપિતયાગું અપનેત્વા થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા અન્તોગેહે નિસીદાપેત્વા પત્તે ખીરયાગું આકિરિત્વા નવસપ્પિં આસિઞ્ચિત્વા થેરં બીજમાનો અટ્ઠાસિ. અથસ્સ ચ દીઘરત્તં અલદ્ધપુબ્બતાય ખીરયાગું પાતું બલવઅજ્ઝાસયો અહોસિ. થેરો તસ્સ અજ્ઝાસયં ઞત્વા ‘‘ત્વં, ઉપાસક, અત્તનો યાગું પિવા’’તિ આહ. સો અઞ્ઞસ્સ હત્થે બીજનિં દત્વા યાગું પિવિ. થેરો બીજમાનં પુરિસં ‘‘ગચ્છ, ઉપાસકમેવ બીજાહી’’તિ આહ. સો બીજિયમાનો કુચ્છિપૂરં યાગું પિવિત્વા આગન્ત્વા થેરં બીજમાનો ઠત્વા કતાહારકિચ્ચસ્સ થેરસ્સ પત્તં અગ્ગહેસિ. થેરો તસ્સ અનુમોદનં આરભિ. સો અત્તનો ચિત્તં થેરસ્સ ધમ્મદેસનાનુગં કાતું નાસક્ખિ. થેરો સલ્લક્ખેત્વા, ‘‘ઉપાસક, કસ્મા ચિત્તં દેસનાનુગં કાતું ન સક્કોસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘ભન્તે, મયા દીઘરત્તં કક્ખળકમ્મં કતં, બહૂ મનુસ્સા મારિતા, તમહં અત્તનો કમ્મં અનુસ્સરન્તો ચિત્તં અય્યસ્સ દેસનાનુગં કાતું નાસક્ખિ’’ન્તિ. થેરો ‘‘વઞ્ચેસ્સામિ ન’’ન્તિ ચિન્તેત્વા ‘‘કિં પન ત્વં અત્તનો રુચિયા અકાસિ, અઞ્ઞેહિ કારિતોસી’’તિ? ‘‘રાજા મં કારેસિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિં નુ ખો તે, ઉપાસક, એવં સન્તે અકુસલં હોતી’’તિ? મન્દધાતુકો ઉપાસકો થેરેનેવં વુત્તે ‘‘નત્થિ મય્હં અકુસલ’’ન્તિ સઞ્ઞી હુત્વા તેન હિ, ‘‘ભન્તે, ધમ્મં કથેથા’’તિ. સો થેરે અનુમોદનં કરોન્તે એકગ્ગચિત્તો હુત્વા ધમ્મં સુણન્તો સોતાપત્તિમગ્ગસ્સ ઓરતો અનુલોમિકં ખન્તિં નિબ્બત્તેસિ. થેરોપિ અનુમોદનં કત્વા પક્કામિ.

ઉપાસકં થેરં અનુગન્ત્વા નિવત્તમાનં એકા યક્ખિની ધેનુવેસેન આગન્ત્વા ઉરે પહરિત્વા મારેસિ. સો કાલં કત્વા તુસિતપુરે નિબ્બત્તિ. ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘ચોરઘાતકો પઞ્ચપણ્ણાસ વસ્સાનિ કક્ખળકમ્મં કત્વા અજ્જેવ તતો મુત્તો, અજ્જેવ થેરસ્સ ભિક્ખં દત્વા અજ્જેવ કાલં કતો, કહં નુ ખો નિબ્બત્તો’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે, ‘‘ભિક્ખવે, તુસિતપુરે નિબ્બત્તો’’તિ આહ. ‘‘કિં, ભન્તે, વદેથ, એત્તકં કાલં એત્તકે મનુસ્સે ઘાતેત્વા તુસિતવિમાને નિબ્બત્તો’’તિ. ‘‘આમ, ભિક્ખવે, મહન્તો તેન કલ્યાણમિત્તો લદ્ધો, સો સારિપુત્તસ્સ ધમ્મદેસનં સુત્વા અનુલોમઞાણં નિબ્બત્તેત્વા ઇતો ચુતો તુસિતવિમાને નિબ્બત્તો’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

‘‘સુભાસિતં સુણિત્વાન, નગરે ચોરઘાતકો;

અનુલોમખન્તિં લદ્ધાન, મોદતી તિદિવં ગતો’’તિ.

‘‘ભન્તે, અનુમોદનકથા નામ ન બલવા, તેન કતં અકુસલકમ્મં મહન્તં, કથં એત્તકેન વિસેસં નિબ્બત્તેસી’’તિ. સત્થા ‘‘કિં, ભિક્ખવે, ‘મયા દેસિતધમ્મસ્સ અપ્પં વા બહું વા’તિ મા પમાણં ગણ્હથ. એકવાચાપિ હિ અત્થનિસ્સિતા સેય્યાવા’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૧૦૦. ‘‘સહસ્સમપિ ચે વાચા, અનત્થપદસંહિતા;

એકં અત્થપદં સેય્યો, યં સુત્વા ઉપસમ્મતી’’તિ.

તત્થ સહસ્સમપીતિ પરિચ્છેદવચનં, એકં સહસ્સં દ્વે સહસ્સાનીતિ એવં સહસ્સેન ચેપિ પરિચ્છિન્નવાચા હોન્તિ, તા ચ પન અનત્થપદસંહિતા આકાસવણ્ણનાપબ્બતવણ્ણનાવનવણ્ણનાદીનિ પકાસકેહિ અનિય્યાનદીપકેહિ અનત્થકેહિ પદેહિ સંહિતા યાવ બહુકા હોતિ, તાવ પાપિકા એવાતિ અત્થો. એકં અત્થપદન્તિ યં પન ‘‘અયં કાયો, અયં કાયગતાસતિ, તિસ્સો વિજ્જા અનુપ્પત્તો, કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ એવરૂપં એકં અત્થપદં સુત્વા રાગાદિવૂપસમેન ઉપસમ્મતિ, તં અત્થસાધકં નિબ્બાનપ્પટિસંયુત્તં ખન્ધધાતુઆયતનઇન્દ્રિયબલબોજ્ઝઙ્ગસતિપટ્ઠાનપરિદીપકં એકમ્પિ પદં સેય્યોયેવાતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

તમ્બદાઠિકચોરઘાતકવત્થુ પઠમં.