૨. બાહિયદારુચીરિયત્થેરવત્થુ

સહસ્સમપિ ચે ગાથાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો દારુચીરિયત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.

એકસ્મિઞ્હિ કાલે બહૂ મનુસ્સા નાવાય મહાસમુદ્દં પક્ખન્દિત્વા અન્તોમહાસમુદ્દે ભિન્નાય નાવાય મચ્છકચ્છપભક્ખા અહેસું. એકોવેત્થ એકં ફલકં ગહેત્વા વાયમન્તો સુપ્પારકપટ્ટનતીરં ઓક્કમિ, તસ્સ નિવાસનપારુપનં નત્થિ. સો અઞ્ઞં કિઞ્ચિ અપસ્સન્તો સુક્ખકટ્ઠદણ્ડકે વાકેહિ પલિવેઠેત્વા નિવાસનપારુપનં કત્વા દેવકુલતો કપાલં ગહેત્વા સુપ્પારકપટ્ટનં અગમાસિ, મનુસ્સા તં દિસ્વા યાગુભત્તાદીનિ દત્વા ‘‘અયં એકો અરહા’’તિ સમ્ભાવેસું. સો વત્થેસુ ઉપનીતેસુ ‘‘સચાહં નિવાસેસ્સામિ વા પારુપિસ્સામિ વા, લાભસક્કારો મે પરિહાયિસ્સતી’’તિ તાનિ વત્થાનિ પટિક્ખિપિત્વા દારુચીરાનેવ પરિદહિ. અથસ્સ બહૂહિ ‘‘અરહા અરહા’’તિ વુચ્ચમાનસ્સ એવં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ ‘‘યે ખો કેચિ લોકે અરહન્તો વા અરહત્તમગ્ગં વા સમાપન્ના, અહં તેસં અઞ્ઞતરો’’તિ. અથસ્સ પુરાણસાલોહિતા દેવતા એવં ચિન્તેસિ.

પુરાણસાલોહિતાતિ પુબ્બે એકતો કતસમણધમ્મા. પુબ્બે કિર કસ્સપદસબલસ્સ સાસને ઓસક્કમાને સામણેરાદીનં વિપ્પકારં દિસ્વા સત્ત ભિક્ખૂ સંવેગપ્પત્તા ‘‘યાવ સાસનસ્સ અન્તરધાનં ન હોતિ, તાવ અત્તનો પતિટ્ઠં કરિસ્સામા’’તિ સુવણ્ણચેતિયં વન્દિત્વા અરઞ્ઞં પવિટ્ઠા એકં પબ્બતં દિસ્વા ‘‘જીવિતે સાલયા નિવત્તન્તુ. નિરાલયા ઇમં પબ્બતં અભિરુહન્તૂ’’તિ વત્વા નિસ્સેણિં બન્ધિત્વા સબ્બેપિ તં અભિરુય્હ નિસ્સેણિં પાતેત્વા સમણધમ્મં કરિંસુ. તેસુ સઙ્ઘત્થેરો એકરત્તાતિક્કમેનેવ અરહત્તં પાપુણિ. સો અનોતત્તદહે નાગલતાદન્તકટ્ઠં ખાદિત્વા ઉત્તરકુરુતો પિણ્ડપાતં આહરિત્વા તે ભિક્ખૂ આહ – ‘‘આવુસો, ઇમં દન્તકટ્ઠં ખાદિત્વા મુખં ધોવિત્વા ઇમં પિણ્ડપાતં પરિભુઞ્જથા’’તિ. કિં પન, ભન્તે, અમ્હેહિ એવં કતિકા કતા ‘‘યો પઠમં અરહત્તં પાપુણાતિ, તેનાભતં પિણ્ડપાતં અવસેસા પરિભુઞ્જિસ્સન્તી’’તિ? ‘‘નો હેતં, આવુસો’’તિ. ‘‘તેન હિ સચે મયમ્પિ તુમ્હે વિય વિસેસં નિબ્બત્તેસ્સામ, સયં આહરિત્વા પરિભુઞ્જિસ્સામા’’તિ ન ઇચ્છિંસુ. દુતિયદિવસે દુતિયત્થેરો અનાગામિફલં પાપુણિ. સોપિ તથેવ પિણ્ડપાતં આહરિત્વા ઇતરે નિમન્તેસિ. તે એવમાહંસુ – ‘‘કિં પન, ભન્તે, અમ્હેહિ એવં કતિકા કતા ‘મહાથેરેન આભતં પિણ્ડપાતં અભુઞ્જિત્વા અનુથેરેન આભતં ભુઞ્જિસ્સામા’’’તિ? ‘‘નો હેતં, આવુસો’’તિ. ‘‘એવં સન્તે તુમ્હે વિય મયમ્પિ વિસેસં નિબ્બત્તેત્વા અત્તનો પુરિસકારેન ભુઞ્જિતું સક્કોન્તા ભુઞ્જિસ્સામા’’તિ ન ઇચ્છિંસુ. તેસુ અરહત્તં પત્તો ભિક્ખુ પરિનિબ્બાયિ, અનાગામી બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તિ. ઇતરે પઞ્ચ થેરા વિસેસં નિબ્બત્તેતું અસક્કોન્તા સુસ્સિત્વા સત્તમે દિવસે કાલં કત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે તતો ચવિત્વા તત્થ તત્થ કુલઘરેસુ નિબ્બત્તિંસુ. તેસુ એકો પુક્કુસાતિ રાજા (મ. નિ. ૩.૩૪૨) અહોસિ, એકો કુમારકસ્સપો (મ. નિ. ૧.૨૪૯), એકો દારુચીરિયો (ઉદા. ૧૦), એકો દબ્બો મલ્લપુત્તો (પારા. ૩૮૦; ઉદા. ૭૯) એકો સભિયો પરિબ્બાજકોતિ (સુ. નિ. સભિયસુત્તં). તત્થ યો બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તો ભિક્ખુ તં સન્ધાયેતં વુત્તં ‘‘પુરાણસાલોહિતા દેવતા’’તિ.

તસ્સ હિ બ્રહ્મુનો એતદહોસિ – ‘‘અયં મયા સદ્ધિં નિસ્સેણિં બન્ધિત્વા પબ્બતં અભિરુહિત્વા સમણધમ્મં અકાસિ, ઇદાનિ ઇમં લદ્ધિં ગહેત્વા વિચરન્તો વિનસ્સેય્ય, સંવેજેસ્સામિ ન’’ન્તિ. અથ નં ઉપસઙ્કમિત્વા એવમાહ – ‘‘નેવ ખો ત્વં, બાહિય, અરહા, નપિ અરહત્તમગ્ગં વા સમાપન્નો, સાપિ તે પટિપદા નત્થિ, યાય ત્વં અરહા વા અસ્સ અરહત્તમગ્ગં વા સમાપન્નો’’તિ. બાહિયો આકાસે ઠત્વા કથેન્તં મહાબ્રહ્માનં ઓલોકેત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અહો ભારિયં કમ્મં કતં, અહં ‘અરહન્તોમ્હી’તિ ચિન્તેસિં, અયઞ્ચ મં ‘ન ત્વં અરહા, નપિ અરહત્તમગ્ગં વા સમાપન્નોસી’તિ વદતિ, અત્થિ નુ ખો લોકે અઞ્ઞો અરહા’’તિ. અથ નં પુચ્છિ – ‘‘અત્થિ નુ ખો એતરહિ દેવતે લોકે અરહા વા અરહત્તમગ્ગં વા સમાપન્નો’’તિ. અથસ્સ દેવતા આચિક્ખિ – ‘‘અત્થિ, બાહિય, ઉત્તરેસુ જનપદેસુ સાવત્થિ નામ નગરં, તત્થ સો ભગવા એતરહિ વિહરતિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો. સો હિ, બાહિય, ભગવા અરહા ચેવ અરહત્તત્થાય ચ ધમ્મં દેસેતી’’તિ.

બાહિયો રત્તિભાગે દેવતાય કથં સુત્વા સંવિગ્ગમાનસો તં ખણંયેવ સુપ્પારકા નિક્ખમિત્વા એકરત્તિવાસેન સાવત્થિં અગમાસિ, સબ્બં વીસયોજનસતિકં મગ્ગં એકરત્તિવાસેનેવ અગમાસિ. ગચ્છન્તો ચ પન દેવતાનુભાવેન ગતો. ‘‘બુદ્ધાનુભાવેના’’તિપિ વદન્તિયેવ. તસ્મિં પન ખણે સત્થા સાવત્થિં પિણ્ડાય પવિટ્ઠો હોતિ. સો ભુત્તપાતરાસે કાયઆલસિયવિમોચનત્થં અબ્ભોકાસે ચઙ્કમન્તે સમ્બહુલે ભિક્ખૂ ‘‘કહં એતરહિ સત્થા’’તિ પુચ્છિ. ભિક્ખૂ ‘‘ભગવા સાવત્થિં પિણ્ડાય પવિટ્ઠો’’તિ વત્વા તં પુચ્છિંસુ – ‘‘ત્વં પન કુતો આગતોસી’’તિ? ‘‘સુપ્પારકા આગતોમ્હી’’તિ. ‘‘કદા નિક્ખન્તોસી’’તિ? ‘‘હિય્યો સાયં નિક્ખન્તોમ્હી’’તિ. ‘‘દૂરતોસિ આગતો, નિસીદ, તવ પાદે ધોવિત્વા તેલેન મક્ખેત્વા થોકં વિસ્સમાહિ, આગતકાલે સત્થારં દક્ખિસ્સસી’’તિ. ‘‘અહં, ભન્તે, સત્થુ વા અત્તનો વા જીવિતન્તરાયં ન જાનામિ, એકરત્તેનેવમ્હિ કત્થચિ અટ્ઠત્વા અનિસીદિત્વા વીસયોજનસતિકં મગ્ગં આગતો, સત્થારં પસ્સિત્વાવ વિસ્સમિસ્સામી’’તિ. સો એવં વત્વા તરમાનરૂપો સાવત્થિં પવિસિત્વા ભગવન્તં અનોપમાય બુદ્ધસિરિયા પિણ્ડાય ચરન્તં દિસ્વા ‘‘ચિરસ્સં વત મે ગોતમો સમ્માસમ્બુદ્ધો દિટ્ઠો’’તિ દિટ્ઠટ્ઠાનતો પટ્ઠાય ઓનતસરીરો ગન્ત્વા અન્તરવીથિયમેવ પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા ગોપ્ફકેસુ દળ્હં ગહેત્વા એવમાહ – ‘‘દેસેતુ મે, ભન્તે, ભગવા ધમ્મં, દેસેતુ સુગતો ધમ્મં, યં મમસ્સ દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’’તિ. અથ નં સત્થા ‘‘અકાલો ખો તાવ, બાહિય, અન્તરઘરં પવિટ્ઠમ્હા પિણ્ડાયા’’તિ પટિક્ખિપિ.

તં સુત્વા બાહિયો, ભન્તે, સંસારે સંસરન્તેન કબળીકારાહારો ન અલદ્ધપુબ્બો, તુમ્હાકં વા મય્હં વા જીવિતન્તરાયં ન જાનામિ, દેસેતુ મે ધમ્મન્તિ. સત્થા દુતિયમ્પિ પટિક્ખિપિયેવ. એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘ઇમસ્સ મં દિટ્ઠકાલતો પટ્ઠાય સકલસરીરં પીતિયા નિરન્તરં અજ્ઝોત્થટં હોતિ, બલવપીતિવેગો ધમ્મં સુત્વાપિ ન સક્ખિસ્સતિ પટિવિજ્ઝિતું, મજ્ઝત્તુપેક્ખાય તાવ તિટ્ઠતુ, એકરત્તેનેવ વીસયોજનસતિકં મગ્ગં આગતત્તા દરથોપિસ્સ બલવા, સોપિ તાવ પટિપ્પસ્સમ્ભતૂ’’તિ. તસ્મા દ્વિક્ખત્તું પટિક્ખિપિત્વા તતિયં યાચિતો અન્તરવીથિયં ઠિતોવ ‘‘તસ્માતિહ તે, બાહિય, એવં સિક્ખિતબ્બં ‘દિટ્ઠે દિટ્ઠમત્તં ભવિસ્સતી’’’તિઆદિના (ઉદા. ૧૦) નયેન ધમ્મં દેસેસિ. સો સત્થુ ધમ્મં સુણન્તોયેવ સબ્બાસવે ખેપેત્વા સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ. તાવદેવ ચ પન ભગવન્તં પબ્બજ્જં યાચિ, ‘‘પરિપુણ્ણં તે પત્તચીવર’’ન્તિ પુટ્ઠો ‘‘ન પરિપુણ્ણ’’ન્તિ આહ. અથ નં સત્થા ‘‘તેન હિ પત્તચીવરં પરિયેસાહી’’તિ વત્વા પક્કામિ.

‘‘સો કિર વીસતિ વસ્સસહસ્સાનિ સમણધમ્મં કરોન્તો ‘ભિક્ખુના નામ અત્તના પચ્ચયે લભિત્વા અઞ્ઞં અનોલોકેત્વા સયમેવ પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતી’તિ એકભિક્ખુસ્સાપિ પત્તેન વા ચીવરેન વા સઙ્ગહં ન અકાસિ, તેનસ્સ ઇદ્ધિમયપત્તચીવરં ન ઉપજ્જિસ્સતી’’તિ ઞત્વા એહિભિક્ખુભાવેન પબ્બજ્જં ન અદાસિ. તમ્પિ પત્તચીવરં પરિયેસમાનમેવ એકા યક્ખિની ધેનુરૂપેન આગન્ત્વા ઉરમ્હિ પહરિત્વા જીવિતક્ખયં પાપેસિ. સત્થા પિણ્ડાય ચરિત્વા કતભત્તકિચ્ચો સમ્બહુલેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં નિક્ખન્તો બાહિયસ્સ સરીરં સઙ્કારટ્ઠાને પતિતં દિસ્વા ભિક્ખૂ આણાપેસિ, ‘‘ભિક્ખવે, એકસ્મિં ગેહદ્વારે ઠત્વા મઞ્ચકં આહરાપેત્વા ઇમં સરીરં નગરતો નીહરિત્વા ઝાપેત્વા થૂપં કરોથા’’તિ. ભિક્ખૂ તથા કરિંસુ, કત્વા ચ પન વિહારં ગન્ત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા અત્તના કતકિચ્ચં આરોચેત્વા તસ્સ અભિસમ્પરાયં પુચ્છિંસુ. અથ નેસં ભગવા તસ્સ પરિનિબ્બુતભાવં આચિક્ખિત્વા ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં ખિપ્પાભિઞ્ઞાનં યદિદં બાહિયો દારુચીરિયો’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૧૬) એતદગ્ગે ઠપેસિ. અથ નં ભિક્ખૂ પુચ્છિંસુ – ‘‘ભન્તે, તુમ્હે ‘બાહિયો અરહત્તં પત્તો’તિ વદેથ, કદા સો અરહત્તં પત્તો’’તિ? ‘‘મમ ધમ્મં સુતકાલે, ભિક્ખવે’’તિ. ‘‘કદા પનસ્સ, ભન્તે, તુમ્હેહિ ધમ્મો કથિતો’’તિ? ‘‘પિણ્ડાય ચરન્તેન અન્તરવીથિયં ઠત્વા’’તિ. ‘‘અપ્પમત્તકો હિ, ભન્તે, તુમ્હેહિ અન્તરવીથિયં ઠત્વા કથિતધમ્મો કથં સો તાવત્તકેન વિસેસં નિબ્બત્તેસી’’તિ, અથ ને સત્થા ‘‘કિં, ભિક્ખવે, મમ ધમ્મં ‘અપ્પં વા બહું વા’તિ મા પમાણં ગણ્હથ. અનેકાનિપિ હિ ગાથાસહસ્સાનિ અનત્થનિસ્સિતાનિ ન સેય્યો, અત્થનિસ્સિતં પન એકમ્પિ ગાથાપદં સેય્યો’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૧૦૧. ‘‘સહસ્સમપિ ચે ગાથા, અનત્થપદસંહિતા;

એકં ગાથાપદં સેય્યો, યં સુત્વા ઉપસમ્મતી’’તિ.

તત્થ એકં ગાથાપદં સેય્યોતિ ‘‘અપ્પમાદો અમતપદં…પે… યથા મયા’’તિ (ધ. પ. ૨૧) એવરૂપા એકા ગાથાપિ સેય્યોતિ અત્થો. સેસં પુરિમનયેનેવ વેદિતબ્બં.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

બાહિયદારુચીરિયત્થેરવત્થુ દુતિયં.