૭. કોસમ્બિવાસીતિસ્સત્થેરસામણેરવત્થુ

સન્તં તસ્સ મનં હોતીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો તિસ્સત્થેરસ્સ સામણેરં આરબ્ભ કથેસિ.

એકો કિર કોસમ્બિવાસી કુલપુત્તો સત્થુ સાસને પબ્બજિત્વા લદ્ધુપસમ્પદો ‘‘કોસમ્બિવાસીતિસ્સત્થેરો’’તિ પઞ્ઞાયિ. તસ્સ કોસમ્બિયં વુટ્ઠવસ્સસ્સ ઉપટ્ઠાકો તિચીવરઞ્ચેવ સપ્પિફાણિતઞ્ચ આહરિત્વા પાદમૂલે ઠપેસિ. અથ નં થેરો આહ – ‘‘કિં ઇદં ઉપાસકા’’તિ. ‘‘નનુ મયા, ભન્તે, તુમ્હે વસ્સં વાસિતા, અમ્હાકઞ્ચ વિહારે વુટ્ઠવસ્સા ઇમં લાભં લભન્તિ, ગણ્હથ, ભન્તે’’તિ. ‘‘હોતુ, ઉપાસક, ન મય્હં ઇમિના અત્થો’’તિ. ‘‘કિં કારણા, ભન્તે’’તિ? ‘‘મમ સન્તિકે કપ્પિયકારકો સામણેરોપિ નત્થિ, આવુસો’’તિ. ‘‘સચે, ભન્તે, કપ્પિયકારકો નત્થિ, મમ પુત્તો અય્યસ્સ સન્તિકે સામણેરો ભવિસ્સતી’’તિ. થેરો અધિવાસેસિ. ઉપાસકો સત્તવસ્સિકં અત્તનો પુત્તં થેરસ્સ સન્તિકં નેત્વા ‘‘ઇમં પબ્બાજેથા’’તિ અદાસિ. અથસ્સ થેરો કેસે તેમેત્વા તચપઞ્ચકકમ્મટ્ઠાનં દત્વા પબ્બાજેસિ. સો ખુરગ્ગેયેવ સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ.

થેરો તં પબ્બાજેત્વા અડ્ઢમાસં તત્થ વસિત્વા ‘‘સત્થારં પસ્સિસ્સામી’’તિ સામણેરં ભણ્ડકં ગાહાપેત્વા ગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગે એકં વિહારં પાવિસિ. સામણેરો ઉપજ્ઝાયસ્સ સેનાસનં ગહેત્વા પટિજગ્ગિ. તસ્સ તં પટિજગ્ગન્તસ્સેવ વિકાલો જાતો, તેન અત્તનો સેનાસનં પટિજગ્ગિતું નાસક્ખિ. અથ નં ઉપટ્ઠાનવેલાયં આગન્ત્વા નિસિન્નં થેરો પુચ્છિ – ‘‘સામણેર, અત્તનો વસનટ્ઠાનં પટિજગ્ગિત’’ન્તિ? ‘‘ભન્તે, પટિજગ્ગિતું ઓકાસં નાલત્થ’’ન્તિ. ‘‘તેન હિ મમ વસનટ્ઠાનેયેવ વસ, દુક્ખં તે આગન્તુકટ્ઠાને બહિ વસિતુ’’ન્તિ તં ગહેત્વાવ સેનાસનં પાવિસિ. થેરો પન પુથુજ્જનો નિપન્નમત્તોવ નિદ્દં ઓક્કમિ. સામણેરો ચિન્તેસિ – ‘‘અજ્જ મે ઉપજ્ઝાયેન સદ્ધિં તતિયો દિવસો એકસેનાસને વસન્તસ્સ, ‘સચે નિપજ્જિત્વા નિદ્દાયિસ્સામિ, થેરો સહસેય્યં આપજ્જેય્યા’તિ નિસિન્નકોવ વીતિનામેસ્સામી’’તિ ઉપજ્ઝાયસ્સ મઞ્ચકસમીપે પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા નિસિન્નકોવ રત્તિં વીતિનામેસિ. થેરો પચ્ચૂસકાલે પચ્ચુટ્ઠાય ‘‘સામણેરં નિક્ખમાપેતું વટ્ટતી’’તિ મઞ્ચકપસ્સે ઠપિતબીજનિં ગહેત્વા બીજનિપત્તસ્સ અગ્ગેન સામણેરસ્સ કટસારકં પહરિત્વા બીજનિં ઉદ્ધં ઉક્ખિપન્તો ‘‘સામણેર, બહિ નિક્ખમા’’તિ આહ, બીજનિપત્તદણ્ડકો અક્ખિમ્હિ પટિહઞ્ઞિ, તાવદેવ અક્ખિ ભિજ્જિ. સો ‘‘કિં, ભન્તે’’તિ વત્વા ઉટ્ઠાય ‘‘બહિ નિક્ખમા’’તિ વુત્તે ‘‘અક્ખિ મે, ભન્તે, ભિન્ન’’ન્તિ અવત્વા એકેન હત્થેન પટિચ્છાદેત્વા નિક્ખમિ. વત્તકરણકાલે ચ પન ‘‘અક્ખિ મે ભિન્ન’’ન્તિ તુણ્હી અનિસીદિત્વા એકેન હત્થેન અક્ખિં ગહેત્વા એકેન હત્થેન મુટ્ઠિસમ્મુઞ્જનિં આદાય વચ્ચકુટિઞ્ચ મુખધોવનટ્ઠાનઞ્ચ સમ્મજ્જિત્વા મુખધોવનોદકઞ્ચ ઠપેત્વા પરિવેણં સમ્મજ્જિ. સો ઉપજ્ઝાયસ્સ દન્તકટ્ઠં દદમાનો એકેનેવ હત્થેન અદાસિ.

અથ નં ઉપજ્ઝાયો આહ – ‘‘અસિક્ખિતો વતાયં સામણેરો, આચરિયુપજ્ઝાયાનં એકેન હત્થેન દન્તકટ્ઠં દાતું ન વટ્ટતી’’તિ. જાનામહં, ભન્તે, ‘‘ન એવં વટ્ટતી’’તિ, એકો પન મે હત્થો ન તુચ્છોતિ. ‘‘કિં સામણેરા’’તિ? સો આદિતો પટ્ઠાય તં પવત્તિં આરોચેસિ. થેરો સુત્વાવ સંવિગ્ગમાનસો ‘‘અહો વત મયા ભારિયં કમ્મં કત’’ન્તિ વત્વા ‘‘ખમાહિ મે, સપ્પુરિસ, નાહમેતં જાનામિ, અવસ્સયો મે હોહી’’તિ અઞ્જલિં પગ્ગય્હ સત્તવસ્સિકદારકસ્સ પાદમૂલે ઉક્કુટિકં નિસીદિ. અથ નં સામણેરો આહ – ‘‘નાહં, ભન્તે, એતદત્થાય કથેસિં, તુમ્હાકં ચિત્તં અનુરક્ખન્તેન મયા એવં વુત્તં નેવેત્થ તુમ્હાકં દોસો અત્થિ, ન મય્હં. વટ્ટસ્સેવેસો દોસો, મા ચિન્તયિત્થ, મયા તુમ્હાકં વિપ્પટિસારં રક્ખન્તેનેવ નારોચિત’’ન્તિ. થેરો સામણેરેન અસ્સાસિયમાનોપિ અનસ્સાસિત્વા ઉપ્પન્નસંવેગો સામણેરસ્સ ભણ્ડકં ગહેત્વા સત્થુ સન્તિકં પાયાસિ. સત્થાપિસ્સ આગમનં ઓલોકેન્તોવ નિસીદિ. સો ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા સત્થારા સદ્ધિં પટિસમ્મોદનં કત્વા ‘‘ખમનીયં તે ભિક્ખુ, કિઞ્ચિ અતિરેકં અફાસુકં અત્થી’’તિ પુચ્છિતો આહ – ‘‘ખમનીયં, ભન્તે, નત્થિ મે કિઞ્ચિ અતિરેકં અફાસુકં, અપિચ ખો પન મે અયં દહરસામણેરો વિય અઞ્ઞો અતિરેકગુણો ન દિટ્ઠપુબ્બો’’તિ. ‘‘કિં પન ઇમિના કતં ભિક્ખૂ’’તિ. સો આદિતો પટ્ઠાય સબ્બં તં પવત્તિં ભગવતો આરોચેન્તો આહ – ‘‘એવં, ભન્તે, મયા ખમાપિયમાનો મં એવં વદેસિ ‘નેવેત્થ તુમ્હાકં દોસો અત્થિ, ન મય્હં. વટ્ટસ્સેવેસો દોસો, તુમ્હે મા ચિન્તયિત્થા’તિ, ઇતિ મં અસ્સાસેસિયેવ, મયિ નેવ કોપં, ન દોસમકાસિ, ન મે, ભન્તે, એવરૂપો ગુણસમ્પન્નો દિટ્ઠપુબ્બો’’તિ. અથ નં સત્થા ‘‘ભિક્ખુ ખીણાસવા નામ ન કસ્સચિ કુપ્પન્તિ, ન દુસ્સન્તિ, સન્તિન્દ્રિયા સન્તમાનસાવ હોન્તી’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૯૬. ‘‘સન્તં તસ્સ મનં હોતિ, સન્તા વાચા ચ કમ્મ ચ;

સમ્મદઞ્ઞા વિમુત્તસ્સ, ઉપસન્તસ્સ તાદિનો’’તિ.

તત્થ સન્તં તસ્સાતિ તસ્સ ખીણાસવસામણેરસ્સ અભિજ્ઝાદીનં અભાવેન મનં સન્તમેવ હોતિ ઉપસન્તં નિબ્બુતં. તથા મુસાવાદાદીનં અભાવેન વાચા ચ પાણાતિપાતાદીનં અભાવેન કાયકમ્મઞ્ચ સન્તમેવ હોતિ. સમ્મદઞ્ઞા વિમુત્તસ્સાતિ નયેન હેતુના જાનિત્વા પઞ્ચહિ વિમુત્તીહિ વિમુત્તસ્સ. ઉપસન્તસ્સાતિ અબ્ભન્તરે રાગાદીનં ઉપસમેન ઉપસન્તસ્સ. તાદિનોતિ તથારૂપસ્સ ગુણસમ્પન્નસ્સાતિ.

દેસનાવસાને કોસમ્બિવાસીતિસ્સત્થેરો સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ. સેસમહાજનસ્સાપિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

કોસમ્બિવાસીતિસ્સત્થેરસામણેરવત્થુ સત્તમં.