૭. અરહન્તવગ્ગો

૧. જીવકપઞ્હવત્થુ

ગતદ્ધિનોતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જીવકમ્બવને વિહરન્તો જીવકેન પુટ્ઠપઞ્હં આરબ્ભ કથેસિ. જીવકવત્થુ ખન્ધકે (મહાવ. ૩૨૬ આદયો) વિત્થારિતમેવ.

એકસ્મિં પન સમયે દેવદત્તો અજાતસત્તુના સદ્ધિં એકતો હુત્વા ગિજ્ઝકૂટં અભિરુહિત્વા પદુટ્ઠચિત્તો ‘‘સત્થારં વધિસ્સામી’’તિ સિલં પવિજ્ઝિ. તં દ્વે પબ્બતકૂટાનિ સમ્પટિચ્છિંસુ. તતો ભિજ્જિત્વા ગતા પપટિકા ભગવતો પાદં પહરિત્વા લોહિતં ઉપ્પાદેસિ, ભુસા વેદના પવત્તિંસુ. ભિક્ખૂ સત્થારં મદ્દકુચ્છિં નયિંસુ. સત્થા તતોપિ જીવકમ્બવનં ગન્તુકામો ‘‘તત્થ મં નેથા’’તિ આહ. ભિક્ખૂ ભગવન્તં આદાય જીવકમ્બવનં અગમંસુ. જીવકો તં પવત્તિં સુત્વા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા વણપટિકમ્મત્થાય તિખિણભેસજ્જં દત્વા વણં બન્ધિત્વા સત્થારં એતદવોચ – ‘‘ભન્તે, મયા અન્તોનગરે એકસ્સ મનુસ્સસ્સ ભેસજ્જં કતં, તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા પુન આગમિસ્સામિ, ઇદં ભેસજ્જં યાવ મમાગમના બદ્ધનિયામેનેવ તિટ્ઠતૂ’’તિ. સો ગન્ત્વા તસ્સ પુરિસસ્સ કત્તબ્બકિચ્ચં કત્વા દ્વારપિદહનવેલાય આગચ્છન્તો દ્વારં ન સમ્પાપુણિ. અથસ્સ એતદહોસિ – ‘‘અહો મયા ભારિયં કમ્મં કતં, ય્વાહં અઞ્ઞતરસ્સ પુરિસસ્સ વિય તથાગતસ્સ પાદે તિખિણભેસજ્જં દત્વા વણં બન્ધિં, અયં તસ્સ મોચનવેલા, તસ્મિં અમુચ્ચમાને સબ્બરત્તિં ભગવતો સરીરે પરિળાહો ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ. તસ્મિં ખણે સત્થા આનન્દત્થેરં આમન્તેસિ – ‘‘આનન્દ, જીવકો સાયં આગચ્છન્તો દ્વારં ન સમ્પાપુણિ, ‘અયં વણસ્સ મોચનવેલા’તિ પન ચિન્તેસિ, મોચેસિ ન’’ન્તિ. થેરો મોચેસિ, વણો રુક્ખતો છલ્લિ વિય અપગતો. જીવકો અન્તોઅરુણેયેવ સત્થુ સન્તિકં વેગેન આગન્ત્વા ‘‘કિં નુ ખો, ભન્તે, સરીરે વો પરિળાહો ઉપ્પન્નો’’તિ પુચ્છિ. સત્થા ‘‘તથાગતસ્સ ખો, જીવક, બોધિમણ્ડેયેવ સબ્બપરિળાહો વૂપસન્તો’’તિ અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૯૦. ‘‘ગતદ્ધિનો વિસોકસ્સ, વિપ્પમુત્તસ્સ સબ્બધિ;

સબ્બગન્થપ્પહીનસ્સ, પરિળાહો ન વિજ્જતી’’તિ.

તત્થ ગતદ્ધિનોતિ ગતમગ્ગસ્સ કન્તારદ્ધા વટ્ટદ્ધાતિ દ્વે અદ્ધા નામ. તેસુ કન્તારપટિપન્નો યાવ ઇચ્છિતટ્ઠાનં ન પાપુણાતિ, તાવ અદ્ધિકોયેવ, એતસ્મિં પન પત્તે ગતદ્ધિ નામ હોતિ. વટ્ટસન્નિસ્સિતાપિ સત્તા યાવ વટ્ટે વસન્તિ, તાવ અદ્ધિકા એવ. કસ્મા? વટ્ટસ્સ અખેપિતત્તા. સોતાપન્નાદયોપિ અદ્ધિકા એવ, વટ્ટં પન ખેપેત્વા ઠિતો ખીણાસવો ગતદ્ધિ નામ હોતિ. તસ્સ ગતદ્ધિનો. વિસોકસ્સાતિ વટ્ટમૂલકસ્સ સોકસ્સ વિગતત્તા વિસોકસ્સ. વિપ્પમુત્તસ્સ સબ્બધીતિ સબ્બેસુ ખન્ધાદિધમ્મેસુ વિપ્પમુત્તસ્સ, સબ્બગન્થપ્પહીનસ્સાતિ ચતુન્નમ્પિ ગન્થાનં પહીનત્તા સબ્બાગન્થપ્પહીનસ્સ. પરિળાહો ન વિજ્જતીતિ દુવિધો પરિળાહો કાયિકો ચેતસિકો ચાતિ. તેસુ ખીણાસવસ્સ સીતુણ્હાદિવસેન ઉપ્પન્નત્તા કાયિકપરિળાહો અનિબ્બુતોવ, તં સન્ધાય જીવકો પુચ્છતિ. સત્થા પન ધમ્મરાજતાય દેસનાવિધિકુસલતાય ચેતસિકપરિળાહવસેન દેસનં વિનિવત્તેન્તો, ‘‘જીવક, પરમત્થેન એવરૂપસ્સ ખીણાસવસ્સ પરિળાહો ન વિજ્જતી’’તિ આહ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

જીવકપઞ્હવત્થુ પઠમં.

૨. મહાકસ્સપત્થેરવત્થુ

ઉય્યુઞ્જન્તીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો મહાકસ્સપત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.

એકસ્મિઞ્હિ સમયે સત્થા રાજગહે વુટ્ઠવસ્સો ‘‘અદ્ધમાસચ્ચયેન ચારિકં પક્કમિસ્સામી’’તિ ભિક્ખૂનં આરોચાપેસિ. વત્તં કિરેતં બુદ્ધાનં ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં ચારિકં ચરિતુકામાનં ‘‘એવં ભિક્ખૂ અત્તનો પત્તપચનચીવરરજનાદીનિ કત્વા સુખં ગમિસ્સન્તી’’તિ ‘‘ઇદાનિ અદ્ધમાસચ્ચયેન ચારિકં પક્કમિસ્સામી’’તિ ભિક્ખૂનં આરોચાપનં. ભિક્ખૂસુ પન અત્તનો પત્તચીવરાદીનિ કરોન્તેસુ મહાકસ્સપત્થેરોપિ ચીવરાનિ ધોવિ. ભિક્ખૂ ઉજ્ઝાયિંસુ ‘‘થેરો કસ્મા ચીવરાનિ ધોવતિ, ઇમસ્મિં નગરે અન્તો ચ બહિ ચ અટ્ઠારસ મનુસ્સકોટિયો વસન્તિ. તત્થ યે થેરસ્સ ન ઞાતકા, તે ઉપટ્ઠાકા, યે ન ઉપટ્ઠાકા, તે ઞાતકા. તે થેરસ્સ ચતૂહિ પચ્ચયેહિ સમ્માનસક્કારં કરોન્તિ. એત્તકં ઉપકારં પહાય એસ કહં ગમિસ્સતિ? સચેપિ ગચ્છેય્ય, માપમાદકન્દરતો પરં ન ગમિસ્સતી’’તિ. સત્થા કિર યં કન્દરં પત્વા નિવત્તેતબ્બયુત્તકે ભિક્ખૂ ‘‘તુમ્હે ઇતો નિવત્તથ, મા પમજ્જિત્થા’’તિ વદતિ. તં ‘‘માપમાદકન્દર’’ન્તિ વુચ્ચતિ, તં સન્ધાયેતં વુત્તં.

સત્થાપિ ચારિકં પક્કમન્તો ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમસ્મિં નગરે અન્તો ચ બહિ ચ અટ્ઠારસ મનુસ્સકોટિયો વસન્તિ. મનુસ્સાનં મઙ્ગલામઙ્ગલટ્ઠાનેસુ ભિક્ખૂહિ ગન્તબ્બં હોતિ, ન સક્કા વિહારં તુચ્છં કાતું, કં નુ ખો નિવત્તેસ્સામી’’તિ? અથસ્સ એતદહોસિ –‘‘કસ્સપસ્સ હેતે મનુસ્સા ઞાતકા ચ ઉપટ્ઠાકા ચ, કસ્સપં નિવત્તેતું વટ્ટતી’’તિ. સો થેરં આહ – ‘‘કસ્સપ, ન સક્કા વિહારં તુચ્છં કાતું, મનુસ્સાનં મઙ્ગલામઙ્ગલટ્ઠાનેસુ ભિક્ખૂહિ અત્થો હોતિ, ત્વં અત્તનો પરિસાય સદ્ધિં નિવત્તસ્સૂ’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ થેરો પરિસં આદાય નિવત્તિ. ભિક્ખૂ ઉપજ્ઝાયિંસુ ‘‘દિટ્ઠં વો, આવુસો, નનુ ઇદાનેવ અમ્હેહિ વુત્તં ‘મહાકસ્સપો કસ્મા ચીવરાનિ ધોવતિ, ન એસો સત્થારા સદ્ધિં ગમિસ્સતી’તિ, યં અમ્હેહિ વુત્તં, તદેવ જાત’’ન્તિ. સત્થા ભિક્ખૂનં કથં સુત્વા નિવત્તિત્વા ઠિતો આહ – ‘‘ભિક્ખવે, કિં નામેતં કથેથા’’તિ? ‘‘મહાકસ્સપત્થેરં આરબ્ભ કથેમ, ભન્તે’’તિ અત્તના કથિતનિયામેનેવ સબ્બં આરોચેસું. તં સુત્વા સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, તુમ્હે કસ્સપં ‘કુલેસુ ચ પચ્ચયેસુ ચ લગ્ગો’તિ વદેથ, સો ‘મમ વચનં કરિસ્સામી’તિ નિવત્તો. એસો હિ પુબ્બે પત્થનં કરોન્તોયેવ ‘ચતૂસુ પચ્ચયેસુ અલગ્ગો ચન્દૂપમો હુત્વા કુલાનિ ઉપસઙ્કમિતું સમત્થો ભવેય્ય’ન્તિ પત્થનં અકાસિ. નત્થેતસ્સ કુલે વા પચ્ચયે વા લગ્ગો, અહં ચન્દોપમપ્પટિપદઞ્ચેવ (સં. નિ. ૨.૧૪૬) અરિયવંસપ્પટિપદઞ્ચ કથેન્તો મમ પુત્તં કસ્સપં આદિં કત્વા કથેસિ’’ન્તિ આહ.

ભિક્ખૂ સત્થારં પુચ્છિંસુ – ‘‘ભન્તે, કદા પન થેરેન પત્થના ઠપિતા’’તિ? ‘‘સોતુકામાત્થ, ભિક્ખવે’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. સત્થા તેસં, ‘‘ભિક્ખવે, ઇતો કપ્પસતસહસ્સમત્થકે પદુમુત્તરો નામ બુદ્ધો લોકે ઉદપાદી’’તિ વત્વા પદુમુત્તરપાદમૂલે તેન ઠપિતપત્થનં આદિં કત્વા સબ્બં થેરસ્સ પુબ્બચરિતં કથેસિ. તં થેરપાળિયં (થેરગા. ૧૦૫૪ આદયો) વિત્થારિતમેવ. સત્થા પન ઇમં થેરસ્સ પુબ્બચરિતં વિત્થારેત્વા ‘‘ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, અહં ચન્દોપમપ્પટિપદઞ્ચેવ અરિયવંસપ્પટિપદઞ્ચ મમ પુત્તં કસ્સપં આદિં કત્વા કથેસિં, મમ પુત્તસ્સ કસ્સપસ્સ પચ્ચયેસુ વા કુલેસુ વા વિહારેસુ વા પરિવેણેસુ વા લગ્ગો નામ નત્થિ, પલ્લલે ઓતરિત્વા તત્થ ચરિત્વા ગચ્છન્તો રાજહંસો વિય કત્થચિ અલગ્ગોયેવ મમ પુત્તો’’તિ અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૯૧. ‘‘ઉય્યુઞ્જન્તિ સતીમન્તો, ન નિકેતે રમન્તિ તે;

હંસાવ પલ્લલં હિત્વા, ઓકમોકં જહન્તિ તે’’તિ.

તત્થ ઉય્યુઞ્જન્તિ સતીમન્તોતિ સતિવેપુલ્લપ્પત્તા ખીણાસવા અત્તના પટિવિદ્ધગુણેસુ ઝાનવિપસ્સનાદીસુ આવજ્જનસમાપજ્જનવુટ્ઠાનાધિટ્ઠાનપચ્ચવેક્ખણાહિ યુઞ્જન્તિ ઘટેન્તિ. ન નિકેતે રમન્તિ તેતિ તેસં આલયે રતિ નામ નત્થિ. હંસાવાતિ દેસનાસીસમેતં, અયં પનેત્થ અત્થો – યથા ગોચરસમ્પન્ને પલ્લલે સકુણા અત્તનો ગોચરં ગહેત્વા ગમનકાલે ‘‘મમ ઉદકં, મમ પદુમં, મમ ઉપ્પલં, મમ કણ્ણિકા’’તિ તસ્મિં ઠાને કઞ્ચિ આલયં અકત્વા અનપેક્ખાવ તં ઠાનં પહાય ઉપ્પતિત્વા આકાસે કીળમાના ગચ્છન્તિ; એવમેવં ખીણાસવા યત્થ કત્થચિ વિહરન્તાપિ કુલાદીસુ અલગ્ગા એવ વિહરિત્વા ગમનસમયેપિ તં ઠાનં પહાય ગચ્છન્તા ‘‘મમ વિહારો, મમ પરિવેણં, મમૂપટ્ઠાકા’’તિ અનાલયા અનુપેક્ખાવ ગચ્છન્તિ. ઓકમોકન્તિ આલયાલયં, સબ્બાલયે પરિચ્ચજન્તીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

મહાકસ્સપત્થેરવત્થુ દુતિયં.

૩. બેલટ્ઠસીસત્થેરવત્થુ

યેસં સન્નિચયો નત્થીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો આયસ્મન્તં બેલટ્ઠસીસં આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિરાયસ્મા અન્તોગામે એકં વીથિં પિણ્ડાય ચરિત્વા ભત્તકિચ્ચં કત્વા પુન અપરં વીથિં ચરિત્વા સુક્ખં કૂરં આદાય વિહારં હરિત્વા પટિસામેત્વા ‘‘નિબદ્ધં પિણ્ડપાતપરિયેસનં નામ દુક્ખ’’ન્તિ કતિપાહં ઝાનસુખેન વીતિનામેત્વા આહારેન અત્થે સતિ તં પરિભુઞ્જતિ. ભિક્ખૂ ઞત્વા ઉજ્ઝાયિત્વા તમત્થં ભગવતો આરોચેસું. સત્થા એતસ્મિં નિદાને આયતિં સન્નિધિકારપરિવજ્જનત્થાય ભિક્ખૂનં સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેત્વાપિ થેરેન પન અપઞ્ઞત્તે સિક્ખાપદે અપ્પિચ્છતં નિસ્સાય કતત્તા તસ્સ દોસાભાવં પકાસેન્તો અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૯૨. ‘‘યેસં સન્નિચયો નત્થિ, યે પરિઞ્ઞાતભોજના;

સુઞ્ઞતો અનિમિત્તો ચ, વિમોક્ખો યેસં ગોચરો;

આકાસેવ સકુન્તાનં, ગતિ તેસં દુરન્નયા’’તિ.

તત્થ સન્નિચયોતિ દ્વે સન્નિચયા – કમ્મસન્નિચયો ચ, પચ્ચયસન્નિચયો ચ. તેસુ કુસલાકુસલકમ્મં કમ્મસન્નિચયો નામ, ચત્તારો પચ્ચયા પચ્ચયસન્નિચયો નામ. તત્થ વિહારે વસન્તસ્સ ભિક્ખુનો એકં ગુળપિણ્ડં, ચતુભાગમત્તં સપ્પિં, એકઞ્ચ તણ્ડુલનાળિં ઠપેન્તસ્સ પચ્ચયસન્નિચયો નત્થિ, તતો ઉત્તરિ હોતિ. યેસં અયં દુવિધોપિ સન્નિચયો નત્થિ. પરિઞ્ઞાતભોજનાતિ તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પરિઞ્ઞાતભોજના. યાગુઆદીનઞ્હિ યાગુભાવાદિજાનનં ઞાતપરિઞ્ઞા, આહારે પટિકૂલસઞ્ઞાવસેન પન ભોજનસ્સ પરિજાનનં તીરણપરિઞ્ઞા, કબળીકારાહારે છન્દરાગઅપકડ્ઢનઞાણં પહાનપરિઞ્ઞા. ઇમાહિ તીહિ પરિઞ્ઞાહિ યે પરિઞ્ઞાતભોજના. સુઞ્ઞતો અનિમિત્તો ચાતિ એત્થ અપ્પણિહિતવિમોક્ખોપિ ગહિતોયેવ. તીણિપિ ચેતાનિ નિબ્બાનસ્સેવ નામાનિ. નિબ્બાનઞ્હિ રાગદોસમોહાનં અભાવેન સુઞ્ઞતો, તેહિ ચ વિમુત્તન્તિ સુઞ્ઞતો વિમોક્ખો, તથા રાગાદિનિમિત્તાનં અભાવેન અનિમિત્તં, તેહિ ચ વિમુત્તન્તિ અનિમિત્તો વિમોક્ખો, રાગાદિપણિધીનં પન અભાવેન અપ્પણિહિતં, તેહિ ચ વિમુત્તન્તિ અપ્પણિહિતો વિમોક્ખોતિ વુચ્ચતિ. ફલસમાપત્તિવસેન તં આરમ્મણં કત્વા વિહરન્તાનં અયં તિવિધો વિમોક્ખો યેસં ગોચરો. ગતિ તેસં દુરન્નયાતિ યથા નામ આકાસેન ગતાનં સકુણાનં પદનિક્ખેપસ્સ અદસ્સનેન ગતિ દુરન્નયા ન સક્કા જાનિતું, એવમેવ યેસં અયં દુવિધો સન્નિચયો નત્થિ, ઇમાહિ ચ તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પરિઞ્ઞાતભોજના, યેસઞ્ચ અયં વુત્તપ્પકારો વિમોક્ખો ગોચરો, તેસં તયો ભવા, ચતસ્સો યોનિયો, પઞ્ચ ગતિયો, સત્ત વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો, નવ સત્તાવાસાતિ ઇમેસુ પઞ્ચસુ કોટ્ઠાસેસુ ઇમિના નામ ગતાતિ ગમનસ્સ અપઞ્ઞાયનતો ગતિ દુરન્નયા ન સક્કા પઞ્ઞાપેતુન્તિ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

બેલટ્ઠસીસત્થેરવત્થુ તતિયં.

૪. અનુરુદ્ધત્થેરવત્થુ

યસ્સાસવાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો અનુરુદ્ધત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.

એકસ્મિઞ્હિ દિવસે થેરો જિણ્ણચીવરો સઙ્કારકૂટાદીસુ ચીવરં પરિયેસતિ. તસ્સ ઇતો તતિયે અત્તભાવે પુરાણદુતિયિકા તાવતિંસભવને નિબ્બત્તિત્વા જાલિની નામ દેવધીતા અહોસિ. સા થેરં ચોળકાનિ પરિયેસમાનં દિસ્વા થેરસ્સ અત્થાય તેરસહત્થાયતાનિ ચતુહત્થવિત્થતાનિ તીણિ દિબ્બદુસ્સાનિ ગહેત્વા ‘‘સચાહં ઇમાનિ ઇમિના નીહારેન દસ્સામિ, થેરો ન ગણ્હિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા તસ્સ ચોળકાનિ પરિયેસમાનસ્સ પુરતો એકસ્મિં સઙ્કારકૂટે યથા નેસં દસન્તમત્તમેવ પઞ્ઞાયતિ, તથા ઠપેસિ. થેરો તેન મગ્ગેન ચોળકપરિયેસમાનં ચરન્તો નેસં દસન્તં દિસ્વા તત્થેવ ગહેત્વા આકડ્ઢમાનો વુત્તપ્પમાણાનિ દિબ્બદુસ્સાનિ દિસ્વા ‘‘ઉક્કટ્ઠપંસુકૂલં વત ઇદ’’ન્તિ આદાય પક્કામિ. અથસ્સ ચીવરકરણદિવસે સત્થા પઞ્ચસતભિક્ખુપરિવારો વિહારં ગન્ત્વા નિસીદિ, અસીતિમહાથેરાપિ તત્થેવ નિસીદિંસુ, ચીવરં સિબ્બેતું મહાકસ્સપત્થેરો મૂલે નિસીદિ, સારિપુત્તત્થેરો મજ્ઝે, આનન્દત્થેરો અગ્ગે, ભિક્ખુસઙ્ઘો સુત્તં વટ્ટેસિ, સત્થા સૂચિપાસકે આવુણિ, મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરો યેન યેન અત્થો, તં તં ઉપનેન્તો વિચરિ.

દેવધીતાપિ અન્તોગામં પવિસિત્વા ‘‘ભોન્તા અય્યસ્સ નો અનુરુદ્ધત્થેરસ્સ ચીવરં કરોન્તો સત્થા અસીતિમહાસાવકપરિવુતો પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં વિહારે નિસીદિ, યાગુઆદીનિ આદાય વિહારં ગચ્છથા’’તિ ભિક્ખં સમાદપેસિ. મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરોપિ અન્તરાભત્તે મહાજમ્બુપેસિં આહરિ, પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ પરિક્ખીણં ખાદિતું નાસક્ખિંસુ. સક્કો ચીવરકરણટ્ઠાને ભૂમિપરિભણ્ડમકાસિ, ભૂમિ અલત્તકરસરઞ્જિતા વિય અહોસિ. ભિક્ખૂહિ પરિભુત્તાવસેસાનં યાગુખજ્જકભત્તાનં મહારાસિ અહોસિ. ભિક્ખૂ ઉજ્ઝાયિંસુ ‘‘એત્તકાનં ભિક્ખૂનં કિં એવંબહુકેહિ યાગુઆદીહિ, નનુ નામ પમાણં સલ્લક્ખેત્વા એત્તકં નામ આહરથા’’તિ ઞાતકા ચ ઉપટ્ઠાકા ચ વત્તબ્બા સિયું, અનુરુદ્ધત્થેરો અત્તનો ઞાતિઉપટ્ઠાકાનં બહુભાવં ઞાપેતુકામો મઞ્ઞે’’તિ, અથ ને સત્થા ‘‘કિં, ભિક્ખવે, કથેથા’’તિ પુચ્છિત્વા, ‘‘ભન્તે, ઇદં નામા’’તિ વુત્તે ‘‘કિં પન તુમ્હે, ભિક્ખવે, ‘ઇદં અનુરુદ્ધેન આહરાપિત’ન્તિ મઞ્ઞથા’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. ‘‘ન, ભિક્ખવે, મમ પુત્તો અનુરુદ્ધો એવરૂપં વદેતિ. ન હિ ખીણાસવા પચ્ચયપટિસંયુત્તં કથં કથેન્તિ, અયં પન પિણ્ડપાતો દેવતાનુભાવેન નિબ્બત્તો’’તિ અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૯૩. ‘‘યસ્સાસવા પરિક્ખીણા, આહારે ચ અનિસ્સિતો;

સુઞ્ઞતો અનિમિત્તો ચ, વિમોક્ખો યસ્સ ગોચરો;

આકાસેવ સકુન્તાનં, પદં તસ્સ દુરન્નય’’ન્તિ.

તત્થ યસ્સાસવાતિ યસ્સ ચત્તારો આસવા પરિક્ખીણા. આહારે ચ અનિસ્સિતોતિ આહારસ્મિઞ્ચ તણ્હાદિટ્ઠિનિસ્સયેહિ અનિસ્સિતો. પદં તસ્સ દુરન્નયન્તિ યથા આકાસે ગચ્છન્તાનં સકુણાનં ‘‘ઇમસ્મિં ઠાને પાદેહિ અક્કમિત્વા ગતા, ઇદં ઠાનં ઉરેન પહરિત્વા ગતા, ઇદં સીસેન, ઇદં પક્ખેહી’’તિ ન સક્કા ઞાતું, એવમેવ એવરૂપસ્સ ભિક્ખુનો ‘‘નિરયપદેન વા ગતો, તિરચ્છાનયોનિપદેન વા’’તિઆદિના નયેન પદં પઞ્ઞાપેતું નામ ન સક્કોતિ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિ ફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

અનુરુદ્ધત્થેરવત્થુ ચતુત્થં.

૫. મહાકચ્ચાયનત્થેરવત્થુ

યસ્સિન્દ્રિયાનીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા પુબ્બારામે વિહરન્તો મહાકચ્ચાયનત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.

એકસ્મિઞ્હિ સમયે ભગવા મહાપવારણાય મિગારમાતુયા પાસાદસ્સ હેટ્ઠા મહાસાવકપરિવુતો નિસીદિ. તસ્મિં સમયે મહાકચ્ચાયનત્થેરો અવન્તીસુ વિહરતિ. સો પનાયસ્મા દૂરતોપિ આગન્ત્વા ધમ્મસ્સવનં પગ્ગણ્હાતિયેવ. તસ્મા મહાથેરા નિસીદન્તા મહાકચ્ચાયનત્થેરસ્સ આસનં ઠપેત્વા નિસીદિંસુ. સક્કો દેવરાજા દ્વીહિ દેવલોકેહિ દેવપરિસાય સદ્ધિં આગન્ત્વા દિબ્બગન્ધમાલાદીહિ સત્થારં પૂજેત્વા ઠિતો મહાકચ્ચાયનત્થેરં અદિસ્વા કિં નુ ખો મમ, અય્યો, ન દિસ્સતિ, સાધુ ખો પનસ્સ સચે આગચ્છેય્યાતિ. થેરોપિ તં ખણઞ્ઞેવ આગન્ત્વા અત્તનો આસને નિસિન્નમેવ અત્તાનં દસ્સેસિ. સક્કો થેરં દિસ્વા ગોપ્ફકેસુ દળ્હં ગહેત્વા ‘‘સાધુ વત મે, અય્યો, આગતો, અહં અય્યસ્સ આગમનમેવ પચ્ચાસીસામી’’તિ વત્વા ઉભોહિ હત્થેહિ પાદે સમ્બાહિત્વા ગન્ધમાલાદીહિ પૂજેત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. ભિક્ખૂ ઉજ્ઝાયિંસુ. ‘‘સક્કો મુખં ઓલોકેત્વા સક્કારં કરોતિ, અવસેસમહાસાવકાનં એવરૂપં સક્કારં અકરિત્વા મહાકચ્ચાયનં દિસ્વા વેગેન ગોપ્ફકેસુ ગહેત્વા ‘સાધુ વત મે, અય્યો, આગતો, અહં અય્યસ્સ આગમનમેવ પચ્ચાસીસામી’તિ વત્વા ઉભોહિ હત્થેહિ પાદે સમ્બાહિત્વા પૂજેત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં ઠિતો’’તિ. સત્થા તેસં તં કથં સુત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, મમ પુત્તેન મહાકચ્ચાયનેન સદિસા ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારા ભિક્ખૂ દેવાનમ્પિ મનુસ્સાનમ્પિ પિયાયેવા’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૯૪. ‘‘યસ્સિન્દ્રિયાનિ સમથઙ્ગતાનિ,

અસ્સા યથા સારથિના સુદન્તા;

પહીનમાનસ્સ અનાસવસ્સ,

દેવાપિ તસ્સ પિહયન્તિ તાદિનો’’તિ.

તસ્સત્થો – યસ્સ ભિક્ખુનો છેકેન સારથિના સુદન્તા અસ્સા વિય છ ઇન્દ્રિયાનિ સમથં દન્તભાવં નિબ્બિસેવનભાવં ગતાનિ, તસ્સ નવવિધં માનં પહાય ઠિતત્તા પહીનમાનસ્સ ચતુન્નં આસવાનં અભાવેન અનાસવસ્સ. તાદિનોતિ તાદિભાવસણ્ઠિતસ્સ તથારૂપસ્સ દેવાપિ પિહયન્તિ, મનુસ્સાપિ દસ્સનઞ્ચ આગમનઞ્ચ પત્થેન્તિયેવાતિ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

મહાકચ્ચાયનત્થેરવત્થુ પઞ્ચમં.

૬. સારિપુત્તત્થેરવત્થુ

પથવિસમોતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો સારિપુત્તત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.

એકસ્મિઞ્હિ સમયે આયસ્મા સારિપુત્તો વુટ્ઠવસ્સો ચારિકં પક્કમિતુકામો ભગવન્તં આપુચ્છિત્વા વન્દિત્વા અત્તનો પરિવારેન સદ્ધિં નિક્ખમિ. અઞ્ઞેપિ બહૂ ભિક્ખૂ થેરં અનુગચ્છિંસુ. થેરો ચ નામગોત્તવસેન પઞ્ઞાયમાને ભિક્ખૂ નામગોત્તવસેન કથેત્વા નિવત્તાપેસિ. અઞ્ઞતરો નામગોત્તવસેન અપાકટો ભિક્ખુ ચિન્તેસિ – ‘‘અહો વત મમ્પિ નામગોત્તવસેન પગ્ગણ્હન્તો કથેત્વા નિવત્તાપેય્યા’’તિ થેરો મહાભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ અન્તરે તં ન સલ્લક્ખેસિ. સો ‘‘અઞ્ઞે વિય ભિક્ખૂ ન મં પગ્ગણ્હાતી’’તિ થેરે આઘાતં બન્ધિ. થેરસ્સપિ સઙ્ઘાટિકણ્ણો તસ્સ ભિક્ખુનો સરીરં ફુસિ, તેનાપિ આઘાતં બન્ધિયેવ. સો ‘‘દાનિ થેરો વિહારૂપચારં અતિક્કન્તો ભવિસ્સતી’’તિ ઞત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘આયસ્મા મં, ભન્તે, સારિપુત્તો તુમ્હાકં અગ્ગસાવકોમ્હીતિ કણ્ણસક્ખલિં ભિન્દન્તો વિય પહરિત્વા અખમાપેત્વાવ ચારિકં પક્કન્તો’’તિ આહ. સત્થા થેરં પક્કોસાપેસિ.

તસ્મિં ખણે મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરો ચ આનન્દત્થેરો ચ ચિન્તેસું – ‘‘અમ્હાકં અગ્ગજેટ્ઠભાતરા ઇમસ્સ ભિક્ખુનો અપહટભાવં સત્થા નો ન જાનાતિ, સીહનાદં પન નદાપેતુકામો ભવિસ્સતીતિ પરિસં સન્નિપાતાપેસ્સામા’’તિ. તે કુઞ્ચિકહત્થા પરિવેણદ્વારાનિ વિવરિત્વા ‘‘અભિક્કમથાયસ્મન્તો, અભિક્કમથાયસ્મન્તો, ઇદાનાયસ્મા સારિપુત્તો ભગવતો સમ્મુખા સીહનાદં નદિસ્સતી’’તિ (અ. નિ. ૯.૧૧) મહાભિક્ખુસઙ્ઘં સન્નિપાતેસું. થેરોપિ આગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા નિસીદિ. અથ નં સત્થા તમત્થં પુચ્છિ. થેરો ‘‘નાયં ભિક્ખુ મયા પહટો’’તિ અવત્વાવ અત્તનો ગુણકથં કથેન્તો ‘‘યસ્સ નૂન, ભન્તે, કાયે કાયગતાસતિ અનુપટ્ઠિતા અસ્સ, સો ઇધ અઞ્ઞતરં સબ્રહ્મચારિં આસજ્જ અપ્પટિનિસ્સજ્જ ચારિકં પક્કમેય્યા’’તિ વત્વા ‘‘સેય્યથાપિ, ભન્તે, પથવિયં સુચિમ્પિ નિક્ખિપન્તિ, અસુચિમ્પિ નિક્ખિપન્તી’’તિઆદિના નયેન અત્તનો પથવીસમચિત્તતઞ્ચ આપોતેજોવાયો રજોહરણચણ્ડાલકુમારકઉસભછિન્નવિસાણસમચિત્તતઞ્ચ અહિકુણપાદીહિ વિય અત્તનો કાયેન અટ્ટિયનઞ્ચ મેદકથાલિકા વિય અત્તનો કાયપરિહરણઞ્ચ પકાસેસિ. ઇમાહિ ચ પન નવહિ ઉપમાહિ થેરે અત્તનો ગુણે કથેન્તે નવસુપિ ઠાનેસુ ઉદકપરિયન્તં કત્વા મહાપથવી કમ્પિ. રજોહરણચણ્ડાલકુમારકમેદકથાલિકો પમાનં પન આહરણકાલે પુથુજ્જના ભિક્ખૂ અસ્સૂનિ સન્ધારેતું નાસક્ખિંસુ, ખીણાસવાનં ધમ્મસંવેગો ઉદપાદિ.

થેરે અત્તનો ગુણં કથેન્તેયેવ અબ્ભાચિક્ખનકસ્સ ભિક્ખુનો સકલસરીરે ડાહો ઉપ્પજ્જિ, સો તાવદેવ ભગવતો પાદેસુ પતિત્વા અત્તનો અબ્ભાચિક્ખનદોસં પકાસેત્વા અચ્ચયં દેસેસિ. સત્થા થેરં આમન્તેત્વા, ‘‘સારિપુત્ત, ખમ ઇમસ્સ મોઘપુરિસસ્સ, યાવસ્સ સત્તધા મુદ્ધા ન ફલતી’’તિ આહ. થેરો ઉક્કુટિકં નિસીદિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગય્હ ‘‘ખમામહં, ભન્તે, તસ્સ આયસ્મતો, ખમતુ ચ મે સો આયસ્મા, સચે મય્હં દોસો અત્થી’’તિ આહ. ભિક્ખૂ કથયિંસુ ‘‘પસ્સથ દાનાવુસો, થેરસ્સ અનોપમગુણં, એવરૂપસ્સ નામ મુસાવાદેન અબ્ભાચિક્ખનકસ્સ ભિક્ખુનો ઉપરિ અપ્પમત્તકમ્પિ કોપં વા દોસં વા અકત્વા સયમેવ ઉક્કુટિકં નિસીદિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગય્હ ખમાપેતી’’તિ. ‘‘સત્થા તં કથં સુત્વા, ભિક્ખવે, કિં કથેથા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇદં નામ, ભન્તે’’તિ વુત્તે, ‘‘ન ભિક્ખવે, સક્કા સારિપુત્તસદિસાનં કોપં વા દોસં વા ઉપ્પાદેતું, મહાપથવીસદિસં, ભિક્ખવે, ઇન્દખીલસદિસં પસન્નઉદકરહદસદિસઞ્ચ સારિપુત્તસ્સ ચિત્ત’’ન્તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૯૫. ‘‘પથવિસમો નો વિરુજ્ઝતિ,

ઇન્દખિલુપમો તાદિ સુબ્બતો;

રહદોવ અપેતકદ્દમો,

સંસારા ન ભવન્તિ તાદિનો’’તિ.

તસ્સત્થો – ભિક્ખવે, યથા નામ પથવિયં સુચીનિ ગન્ધમાલાદીનિપિ નિક્ખિપન્તિ, અસુચીનિ મુત્તકરીસાદીનિપિ નિક્ખિપન્તિ, યથા નામ નગરદ્વારે નિખાતં ઇન્દખીલં દારકાદયો ઓમુત્તેન્તિપિ ઊહદન્તિપિ, અપરે પન તં ગન્ધમાલાદીહિ સક્કરોન્તિ. તત્થ પથવિયા ઇન્દખીલસ્સ ચ નેવ અનુરોધો ઉપ્પજ્જતિ, ન વિરોધો; એવમેવ ય્વાયં ખીણાસવો ભિક્ખુ અટ્ઠહિ લોકધમ્મેહિ અકમ્પિયભાવેન તાદિ, વતાનં સુન્દરતાય સુબ્બતો. સો ‘‘ઇમે મં ચતૂહિ પચ્ચયેહિ સક્કરોન્તિ, ઇમે પન ન સક્કરોન્તી’’તિ સક્કારઞ્ચ અસક્કારઞ્ચ કરોન્તેસુ નેવ અનુરુજ્ઝતિ, નો વિરુજ્ઝતિ, અથ ખો પથવિસમો ચ ઇન્દખિલુપમો એવ ચ હોતિ. યથા ચ અપગતકદ્દમો રહદો પસન્નોદકો હોતિ, એવં અપગતકિલેસતાય રાગકદ્દમાદીહિ અકદ્દમો વિપ્પસન્નોવ હોતિ. તાદિનોતિ તસ્સ પન એવરૂપસ્સ સુગતિદુગ્ગતીસુ સંસરણવસેન સંસારા નામ ન હોન્તીતિ.

દેસનાવસાને નવ ભિક્ખુસહસ્સાનિ સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિંસૂતિ.

સારિપુત્તત્થેરવત્થુ છટ્ઠં.

૭. કોસમ્બિવાસીતિસ્સત્થેરસામણેરવત્થુ

સન્તં તસ્સ મનં હોતીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો તિસ્સત્થેરસ્સ સામણેરં આરબ્ભ કથેસિ.

એકો કિર કોસમ્બિવાસી કુલપુત્તો સત્થુ સાસને પબ્બજિત્વા લદ્ધુપસમ્પદો ‘‘કોસમ્બિવાસીતિસ્સત્થેરો’’તિ પઞ્ઞાયિ. તસ્સ કોસમ્બિયં વુટ્ઠવસ્સસ્સ ઉપટ્ઠાકો તિચીવરઞ્ચેવ સપ્પિફાણિતઞ્ચ આહરિત્વા પાદમૂલે ઠપેસિ. અથ નં થેરો આહ – ‘‘કિં ઇદં ઉપાસકા’’તિ. ‘‘નનુ મયા, ભન્તે, તુમ્હે વસ્સં વાસિતા, અમ્હાકઞ્ચ વિહારે વુટ્ઠવસ્સા ઇમં લાભં લભન્તિ, ગણ્હથ, ભન્તે’’તિ. ‘‘હોતુ, ઉપાસક, ન મય્હં ઇમિના અત્થો’’તિ. ‘‘કિં કારણા, ભન્તે’’તિ? ‘‘મમ સન્તિકે કપ્પિયકારકો સામણેરોપિ નત્થિ, આવુસો’’તિ. ‘‘સચે, ભન્તે, કપ્પિયકારકો નત્થિ, મમ પુત્તો અય્યસ્સ સન્તિકે સામણેરો ભવિસ્સતી’’તિ. થેરો અધિવાસેસિ. ઉપાસકો સત્તવસ્સિકં અત્તનો પુત્તં થેરસ્સ સન્તિકં નેત્વા ‘‘ઇમં પબ્બાજેથા’’તિ અદાસિ. અથસ્સ થેરો કેસે તેમેત્વા તચપઞ્ચકકમ્મટ્ઠાનં દત્વા પબ્બાજેસિ. સો ખુરગ્ગેયેવ સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ.

થેરો તં પબ્બાજેત્વા અડ્ઢમાસં તત્થ વસિત્વા ‘‘સત્થારં પસ્સિસ્સામી’’તિ સામણેરં ભણ્ડકં ગાહાપેત્વા ગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગે એકં વિહારં પાવિસિ. સામણેરો ઉપજ્ઝાયસ્સ સેનાસનં ગહેત્વા પટિજગ્ગિ. તસ્સ તં પટિજગ્ગન્તસ્સેવ વિકાલો જાતો, તેન અત્તનો સેનાસનં પટિજગ્ગિતું નાસક્ખિ. અથ નં ઉપટ્ઠાનવેલાયં આગન્ત્વા નિસિન્નં થેરો પુચ્છિ – ‘‘સામણેર, અત્તનો વસનટ્ઠાનં પટિજગ્ગિત’’ન્તિ? ‘‘ભન્તે, પટિજગ્ગિતું ઓકાસં નાલત્થ’’ન્તિ. ‘‘તેન હિ મમ વસનટ્ઠાનેયેવ વસ, દુક્ખં તે આગન્તુકટ્ઠાને બહિ વસિતુ’’ન્તિ તં ગહેત્વાવ સેનાસનં પાવિસિ. થેરો પન પુથુજ્જનો નિપન્નમત્તોવ નિદ્દં ઓક્કમિ. સામણેરો ચિન્તેસિ – ‘‘અજ્જ મે ઉપજ્ઝાયેન સદ્ધિં તતિયો દિવસો એકસેનાસને વસન્તસ્સ, ‘સચે નિપજ્જિત્વા નિદ્દાયિસ્સામિ, થેરો સહસેય્યં આપજ્જેય્યા’તિ નિસિન્નકોવ વીતિનામેસ્સામી’’તિ ઉપજ્ઝાયસ્સ મઞ્ચકસમીપે પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા નિસિન્નકોવ રત્તિં વીતિનામેસિ. થેરો પચ્ચૂસકાલે પચ્ચુટ્ઠાય ‘‘સામણેરં નિક્ખમાપેતું વટ્ટતી’’તિ મઞ્ચકપસ્સે ઠપિતબીજનિં ગહેત્વા બીજનિપત્તસ્સ અગ્ગેન સામણેરસ્સ કટસારકં પહરિત્વા બીજનિં ઉદ્ધં ઉક્ખિપન્તો ‘‘સામણેર, બહિ નિક્ખમા’’તિ આહ, બીજનિપત્તદણ્ડકો અક્ખિમ્હિ પટિહઞ્ઞિ, તાવદેવ અક્ખિ ભિજ્જિ. સો ‘‘કિં, ભન્તે’’તિ વત્વા ઉટ્ઠાય ‘‘બહિ નિક્ખમા’’તિ વુત્તે ‘‘અક્ખિ મે, ભન્તે, ભિન્ન’’ન્તિ અવત્વા એકેન હત્થેન પટિચ્છાદેત્વા નિક્ખમિ. વત્તકરણકાલે ચ પન ‘‘અક્ખિ મે ભિન્ન’’ન્તિ તુણ્હી અનિસીદિત્વા એકેન હત્થેન અક્ખિં ગહેત્વા એકેન હત્થેન મુટ્ઠિસમ્મુઞ્જનિં આદાય વચ્ચકુટિઞ્ચ મુખધોવનટ્ઠાનઞ્ચ સમ્મજ્જિત્વા મુખધોવનોદકઞ્ચ ઠપેત્વા પરિવેણં સમ્મજ્જિ. સો ઉપજ્ઝાયસ્સ દન્તકટ્ઠં દદમાનો એકેનેવ હત્થેન અદાસિ.

અથ નં ઉપજ્ઝાયો આહ – ‘‘અસિક્ખિતો વતાયં સામણેરો, આચરિયુપજ્ઝાયાનં એકેન હત્થેન દન્તકટ્ઠં દાતું ન વટ્ટતી’’તિ. જાનામહં, ભન્તે, ‘‘ન એવં વટ્ટતી’’તિ, એકો પન મે હત્થો ન તુચ્છોતિ. ‘‘કિં સામણેરા’’તિ? સો આદિતો પટ્ઠાય તં પવત્તિં આરોચેસિ. થેરો સુત્વાવ સંવિગ્ગમાનસો ‘‘અહો વત મયા ભારિયં કમ્મં કત’’ન્તિ વત્વા ‘‘ખમાહિ મે, સપ્પુરિસ, નાહમેતં જાનામિ, અવસ્સયો મે હોહી’’તિ અઞ્જલિં પગ્ગય્હ સત્તવસ્સિકદારકસ્સ પાદમૂલે ઉક્કુટિકં નિસીદિ. અથ નં સામણેરો આહ – ‘‘નાહં, ભન્તે, એતદત્થાય કથેસિં, તુમ્હાકં ચિત્તં અનુરક્ખન્તેન મયા એવં વુત્તં નેવેત્થ તુમ્હાકં દોસો અત્થિ, ન મય્હં. વટ્ટસ્સેવેસો દોસો, મા ચિન્તયિત્થ, મયા તુમ્હાકં વિપ્પટિસારં રક્ખન્તેનેવ નારોચિત’’ન્તિ. થેરો સામણેરેન અસ્સાસિયમાનોપિ અનસ્સાસિત્વા ઉપ્પન્નસંવેગો સામણેરસ્સ ભણ્ડકં ગહેત્વા સત્થુ સન્તિકં પાયાસિ. સત્થાપિસ્સ આગમનં ઓલોકેન્તોવ નિસીદિ. સો ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા સત્થારા સદ્ધિં પટિસમ્મોદનં કત્વા ‘‘ખમનીયં તે ભિક્ખુ, કિઞ્ચિ અતિરેકં અફાસુકં અત્થી’’તિ પુચ્છિતો આહ – ‘‘ખમનીયં, ભન્તે, નત્થિ મે કિઞ્ચિ અતિરેકં અફાસુકં, અપિચ ખો પન મે અયં દહરસામણેરો વિય અઞ્ઞો અતિરેકગુણો ન દિટ્ઠપુબ્બો’’તિ. ‘‘કિં પન ઇમિના કતં ભિક્ખૂ’’તિ. સો આદિતો પટ્ઠાય સબ્બં તં પવત્તિં ભગવતો આરોચેન્તો આહ – ‘‘એવં, ભન્તે, મયા ખમાપિયમાનો મં એવં વદેસિ ‘નેવેત્થ તુમ્હાકં દોસો અત્થિ, ન મય્હં. વટ્ટસ્સેવેસો દોસો, તુમ્હે મા ચિન્તયિત્થા’તિ, ઇતિ મં અસ્સાસેસિયેવ, મયિ નેવ કોપં, ન દોસમકાસિ, ન મે, ભન્તે, એવરૂપો ગુણસમ્પન્નો દિટ્ઠપુબ્બો’’તિ. અથ નં સત્થા ‘‘ભિક્ખુ ખીણાસવા નામ ન કસ્સચિ કુપ્પન્તિ, ન દુસ્સન્તિ, સન્તિન્દ્રિયા સન્તમાનસાવ હોન્તી’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૯૬. ‘‘સન્તં તસ્સ મનં હોતિ, સન્તા વાચા ચ કમ્મ ચ;

સમ્મદઞ્ઞા વિમુત્તસ્સ, ઉપસન્તસ્સ તાદિનો’’તિ.

તત્થ સન્તં તસ્સાતિ તસ્સ ખીણાસવસામણેરસ્સ અભિજ્ઝાદીનં અભાવેન મનં સન્તમેવ હોતિ ઉપસન્તં નિબ્બુતં. તથા મુસાવાદાદીનં અભાવેન વાચા ચ પાણાતિપાતાદીનં અભાવેન કાયકમ્મઞ્ચ સન્તમેવ હોતિ. સમ્મદઞ્ઞા વિમુત્તસ્સાતિ નયેન હેતુના જાનિત્વા પઞ્ચહિ વિમુત્તીહિ વિમુત્તસ્સ. ઉપસન્તસ્સાતિ અબ્ભન્તરે રાગાદીનં ઉપસમેન ઉપસન્તસ્સ. તાદિનોતિ તથારૂપસ્સ ગુણસમ્પન્નસ્સાતિ.

દેસનાવસાને કોસમ્બિવાસીતિસ્સત્થેરો સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ. સેસમહાજનસ્સાપિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

કોસમ્બિવાસીતિસ્સત્થેરસામણેરવત્થુ સત્તમં.

૮. સારિપુત્તત્થેરવત્થુ

અસ્સદ્ધોતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો સારિપુત્તત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.

એકસ્મિઞ્હિ સમયે તિંસમત્તા આરઞ્ઞકા ભિક્ખૂ સત્થુ સન્તિકં આગન્ત્વા વન્દિત્વા નિસીદિંસુ. સત્થા તેસં સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તસ્સૂપનિસ્સયં દિસ્વા સારિપુત્તત્થેરં આમન્તેત્વા ‘‘સદ્દહસિ ત્વં, સારિપુત્ત, સદ્ધિન્દ્રિયં ભાવિતં બહુલીકતં અમતોગધં હોતિ અમતપરિયોસાન’’ન્તિ (સં. નિ. ૫.૫૧૪) એવં પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ આરબ્ભ પઞ્હં પુચ્છિ. થેરો ‘‘ન ખ્વાહં, ભન્તે, એત્થ ભગવતો સદ્ધાય ગચ્છામિ, સદ્ધિન્દ્રિયં…પે… અમતપરિયોસાનં. યેસઞ્હેતં, ભન્તે, અઞ્ઞાતં અસ્સ અદિટ્ઠં અવિદિતં અસચ્છિકતં અફસ્સિતં પઞ્ઞાય, તે તત્થ પરેસં સદ્ધાય ગચ્છેય્યું. સદ્ધિન્દ્રિયં…પે… અમતપરિયોસાન’’ન્તિ (સં. નિ. ૫.૫૧૪) એવં તં પઞ્હં બ્યાકાસિ. તં સુત્વા ભિક્ખૂ કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘સારિપુત્તત્થેરો મિચ્છાગહણં નેવ વિસ્સજ્જેસિ, અજ્જાપિ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ ન સદ્દહતિયેવા’’તિ. તં સુત્વા સત્થા ‘‘કિં નામેતં, ભિક્ખવે, વદેથ. અહઞ્હિ ‘પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ અભાવેત્વા સમથવિપસ્સનં અવડ્ઢેત્વા મગ્ગફલાનિ સચ્છિકાતું સમત્થો નામ અત્થીતિ સદ્દહસિ ત્વં સારિપુત્તો’તિ પુચ્છિં. સો ‘એવં સચ્છિકરોન્તો અત્થિ નામાતિ ન સદ્દહામિ, ભન્તે’તિ કથેસિ. ન દિન્નસ્સ વા કતસ્સ વા ફલં વિપાકં ન સદ્દહતિ, નાપિ બુદ્ધાદીનં ગુણં ન સદ્દહતિ. એસો પન અત્તના પટિવિદ્ધેસુ ઝાનવિપસ્સનામગ્ગફલધમ્મેસુ પરેસં સદ્ધાય ન ગચ્છતિ. તસ્મા અનુપવજ્જો’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૯૭. ‘‘અસ્સદ્ધો અકતઞ્ઞૂ ચ, સન્ધિચ્છેદો ચ યો નરો,

હતાવકાસો વન્તાસો, સ વે ઉત્તમપોરિસો’’તિ.

તસ્સથો – અત્તનો પટિવિદ્ધગુણં પરેસં કથાય ન સદ્દહતીતિ અસ્સદ્ધો. અકતં નિબ્બાનં જાનાતીતિ અકતઞ્ઞૂ, સચ્છિકતનિબ્બાનોતિ અત્થો. વટ્ટસન્ધિં, સંસારસન્ધિં છિન્દિત્વા ઠિતોતિ સન્ધિચ્છેદો. કુસલાકુસલકમ્મબીજસ્સ ખીણત્તા નિબ્બત્તનાવકાસો હતો અસ્સાતિ હતાવકાસો. ચતૂહિ મગ્ગેહિ કત્તબ્બકિચ્ચસ્સ કતત્તા,સબ્બા આસા ઇમિના વન્તાતિ વન્તાસો. સો એવરૂપો નરો. પટિવિદ્ધલોકુત્તરધમ્મતાય પુરિસેસુ ઉત્તમભાવં પત્તોતિ પુરિસુત્તમોતિ.

ગાથાવસાને તે આરઞ્ઞકા તિંસમત્તા ભિક્ખૂ સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિંસુ. સેસજનસ્સાપિ સત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

સારિપુત્તત્થેરવત્થુ અટ્ઠમં.

૯. ખદિરવનિયરેવતત્થેરવત્થુ

ગામે વાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ખદિરવનિયરેવતત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.

આયસ્મા હિ સારિપુત્તો સત્તાસીતિકોટિધનં પહાય પબ્બજિત્વા ચાલા, ઉપચાલા, સીસૂપચાલાતિ તિસ્સો ભગિનિયો, ચુન્દો ઉપસેનોતિ ઇમે દ્વે ચ ભાતરો પબ્બાજેસિ. રેવતકુમારો એકોવ ગેહે અવસિટ્ઠો. અથસ્સ માતા ચિન્તેસિ – ‘‘મમ પુત્તો ઉપતિસ્સો એત્તકં ધનં પહાય પબ્બજિત્વા તિસ્સો ચ ભગિનિયો દ્વે ચ ભાતરો પબ્બાજેસિ, રેવતો એકોવ અવસેસો. સચે ઇમમ્પિ પબ્બાજેસ્સતિ, એત્તકં નો ધનં નસ્સિસ્સતિ, કુલવંસો પચ્છિજ્જિસ્સતિ, દહરકાલેયેવ નં ઘરાવાસેન બન્ધિસ્સામી’’તિ. સારિપુત્તત્થેરોપિ પટિકચ્ચેવ ભિક્ખૂ આણાપેસિ ‘‘સચે, આવુસો, રેવતો પબ્બજિતુકામો આગચ્છતિ, આગતમત્તમેવ નં પબ્બાજેય્યાથ, મમ માતાપિતરો મિચ્છાદિટ્ઠિકા, કિં તેહિ આપુચ્છિતેહિ, અહમેવ તસ્સ માતા ચ પિતા ચા’’તિ. માતાપિસ્સ રેવતકુમારં સત્તવસ્સિકમેવ ઘરબન્ધનેન બન્ધિતુકામા સમાનજાતિકે કુલે દારિકં વારેત્વા દિવસં વવત્થપેત્વા કુમારં મણ્ડેત્વા પસાધેત્વા મહતા પરિવારેન સદ્ધિં આદાય કુમારિકાય ઞાતિઘરં અગમાસિ. અથ નેસં કતમઙ્ગલાનં દ્વિન્નમ્પિ ઞાતકેસુ સન્નિપતિતેસુ ઉદકપાતિયં હત્થે ઓતારેત્વા મઙ્ગલાનિ વત્વા કુમારિકાય વુડ્ઢિં આકઙ્ખમાના ઞાતકા ‘‘તવ અય્યિકાય દિટ્ઠધમ્મં પસ્સ, અય્યિકા વિય ચિરં જીવ, અમ્મા’’તિ આહંસુ. રેવતકુમારો ‘‘કો નુ ખો ઇમિસ્સા અય્યિકાય દિટ્ઠધમ્મો’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘કતરા ઇમિસ્સા અય્યિકા’’તિ પુચ્છિ. અથ નં આહંસુ, ‘‘તાત, કિં ન પસ્સસિ ઇમં વીસવસ્સસતિકં ખણ્ડદન્તં પલિતકેસં વલિત્તચં તિલકાહતગત્તં ગોપાનસિવઙ્કં, એસા એતિસ્સા અય્યિકા’’તિ. ‘‘કિં પન અયમ્પિ એવરૂપા ભવિસ્સતી’’તિ? ‘‘સચે જીવિસ્સતિ, ભવિસ્સતિ, તાતા’’તિ. સો ચિન્તેસિ – ‘‘એવરૂપમ્પિ નામ સરીરં જરાય ઇમં વિપ્પકારં પાપુણિસ્સતિ, ઇમં મે ભાતરા ઉપતિસ્સેન દિટ્ઠં ભવિસ્સતિ, અજ્જેવ મયા પલાયિત્વા પબ્બજિતું વટ્ટતી’’તિ. અથ નં ઞાતકા કુમારિકાય સદ્ધિં એકયાનં આરોપેત્વા આદાય પક્કમિંસુ.

સો થોકં ગન્ત્વા સરીરકિચ્ચં અપદિસિત્વા ‘‘ઠપેથ તાવ યાનં, ઓતરિત્વા આગમિસ્સામી’’તિ યાના ઓતરિત્વા એકસ્મિં ગુમ્બે થોકં પપઞ્ચં કત્વા અગમાસિ. પુનપિ થોકં ગન્ત્વા તેનેવ અપદેસેન ઓતરિત્વા અભિરુહિ, પુનપિ તથેવ અકાસિ. અથસ્સ ઞાતકા ‘‘અદ્ધા ઇમસ્સ ઉટ્ઠાનાનિ વત્તન્તી’’તિ સલ્લક્ખેત્વા નાતિદળ્હં આરક્ખં કરિંસુ. સો પુનપિ થોકં ગન્ત્વા તેનેવ અપદેસેન ઓતરિત્વા ‘‘તુમ્હે પાજેન્તો પુરતો ગચ્છથ, મયં પચ્છતો સણિકં આગમિસ્સામા’’તિ વત્વા ઓતરિત્વા ગુમ્બાભિમુખો અહોસિ. ઞાતકાપિસ્સ ‘‘પચ્છતો આગમિસ્સતી’’તિ સઞ્ઞાય યાનં પાજેન્તા ગમિંસુ. સોપિ તતો પલાયિત્વા એકસ્મિં પદેસે તિંસમત્તા ભિક્ખૂ વસન્તિ, તેસં સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા આહ – ‘‘પબ્બાજેથ મં, ભન્તે’’તિ. ‘‘આવુસો, ત્વં સબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતો, મયં તે રાજપુત્તભાવં વા અમચ્ચપુત્તભાવં વા ન જાનામ, કથં પબ્બાજેસ્સામા’’તિ? ‘‘તુમ્હે મં, ભન્તે, ન જાનાથા’’તિ? ‘‘ન જાનામાવુસો’’તિ. ‘‘અહં ઉપતિસ્સસ્સ કનિટ્ઠભાતિકો’’તિ. ‘‘કો એસ ઉપતિસ્સો નામા’’તિ? ‘‘ભન્તે, ભદ્દન્તા મમ ભાતરં ‘સારિપુત્તો’તિ વદન્તિ, તસ્મા મયા ‘ઉપતિસ્સો’તિ વુત્તે ન જાનન્તી’’તિ. ‘‘કિં પન ત્વં સારિપુત્તત્થેરસ્સ કનિટ્ઠભાતિકો’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. ‘‘તેન હિ એહિ, ભાતરા તે અનુઞ્ઞાતમેવા’’તિ વત્વા ભિક્ખૂ તસ્સ આભરણાનિ ઓમુઞ્ચાપેત્વા એકમન્તં ઠપેત્વા તં પબ્બાજેત્વા થેરસ્સ સાસનં પહિણિંસુ. થેરો તં સુત્વા ભગવતો આરોચેસિ – ‘‘ભન્તે, ‘આરઞ્ઞિકભિક્ખૂહિ કિર રેવતો પબ્બાજિતો’તિ સાસનં પહિણિંસુ, ગન્ત્વા તં પસ્સિત્વા આગમિસ્સામી’’તિ. સત્થા ‘‘અધિવાસેહિ તાવ, સારિપુત્તા’’તિ ગન્તું ન અદાસિ. થેરો પુન કતિપાહચ્ચયેન સત્થારં આપુચ્છિ. સત્થા ‘‘અધિવાસેહિ તાવ, સારિપુત્ત, મયમ્પિ આગમિસ્સામા’’તિ નેવ ગન્તું અદાસિ.

સામણેરોપિ ‘‘સચાહં ઇધ વસિસ્સામિ, ઞાતકા મં અનુબન્ધિત્વા પક્કોસિસ્સન્તી’’તિ તેસં ભિક્ખૂનં સન્તિકે યાવ અરહત્તા કમ્મટ્ઠાનં ઉગ્ગણ્હિત્વા પત્તચીવરમાદાય ચારિકં ચરમાનો તતો તિંસયોજનિકે ઠાને ખદિરવનં ગન્ત્વા અન્તોવસ્સેયેવ તેમાસબ્ભન્તરે સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ. થેરોપિ પવારેત્વા સત્થારં પુન તત્થ ગમનત્થાય આપુચ્છિ. સત્થા ‘‘મયમ્પિ ગમિસ્સામ, સારિપુત્તા’’તિ પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં નિક્ખમિ. થોકં ગતકાલે આનન્દત્થેરો દ્વેધાપથે ઠત્વા સત્થારં આહ – ‘‘ભન્તે, રેવતસ્સ સન્તિકં ગમનમગ્ગેસુ અયં પરિહારપથો સટ્ઠિયોજનિકો મનુસ્સાવાસો, અયં ઉજુમગ્ગો તિંસયોજનિકો અમનુસ્સપરિગ્ગહિતો, કતરેન ગચ્છામા’’તિ. ‘‘સીવલિ, પન, આનન્દ, અમ્હેહિ સદ્ધિં આગતો’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. ‘‘સચે, સીવલિ, આગતો, ઉજુમગ્ગમેવ ગણ્હાહી’’તિ. સત્થા કિર ‘‘અહં તુમ્હાકં યાગુભત્તં ઉપ્પાદેસ્સામિ, ઉજુમગ્ગં ગણ્હાહી’’તિ અવત્વા ‘‘તેસં તેસં જનાનં પુઞ્ઞસ્સ વિપાકદાનટ્ઠાનં એત’’ન્તિ ઞત્વા ‘‘સચે, સીવલિ, આગતો, ઉજુમગ્ગં ગણ્હાહી’’તિ આહ. સત્થરિ પન તં મગ્ગં પટિપન્ને દેવતા ‘‘અમ્હાકં અય્યસ્સ સીવલિત્થેરસ્સ સક્કારં કરિસ્સામા’’તિ ચિન્તેત્વા એકેકયોજને વિહારે કારેત્વા એકયોજનતો ઉદ્ધં ગન્તું અદત્વા પાતો વુટ્ઠાય દિબ્બયાગુઆદીનિ ગહેત્વા, ‘‘અય્યો, નો સીવલિત્થેરો કહં નિસિન્નો’’તિ વિચરન્તિ. થેરો અત્તનો અભિહટં બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દાપેસિ. એવં સત્થા સપરિવારો તિંસયોજનિકં કન્તારં સીવલિત્થેરસ્સ પુઞ્ઞં અનુભવમાનોવ આગમાસિ. રેવતત્થેરોપિ સત્થુ આગમનં ઞત્વા ભગવતો ગન્ધકુટિં માપેત્વા પઞ્ચ કૂટાગારસતાનિ, પઞ્ચ ચઙ્કમનસતાનિ, પઞ્ચરત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનસતાનિ ચ માપેસિ. સત્થા તસ્સ સન્તિકે માસમત્તમેવ વસિ. તસ્મિં વસમાનોપિ સીવલિત્થેરસ્સેવ પુઞ્ઞં અનુભવિ.

તત્થ પન દ્વે મહલ્લકભિક્ખૂ સત્થુ ખદિરવનં પવિસનકાલે એવં ચિન્તયિંસુ – ‘‘અયં ભિક્ખુ એત્તકં નવકમ્મં કરોન્તો કિં સક્ખિસ્સતિ સમણધમ્મં કાતું, સત્થા ‘સારિપુત્તસ્સ કનિટ્ઠો’તિ મુખોલોકનકિચ્ચં કરોન્તો એવરૂપસ્સ નવકમ્મિકસ્સ ભિક્ખુસ્સ સન્તિકં આગતો’’તિ. સત્થાપિ તં દિવસં પચ્ચૂસકાલે લોકં વોલોકેત્વા તે ભિક્ખૂ દિસ્વા તેસં ચિત્તાચારં અઞ્ઞાસિ. તસ્મા તત્થ માસમત્તં વસિત્વા નિક્ખમનદિવસે યથા તે ભિક્ખૂ અત્તનો તેલનાળિઞ્ચ ઉદકતુમ્બઞ્ચ ઉપાહનાનિ ચ પમુસ્સન્તિ, તથા અધિટ્ઠહિત્વા નિક્ખમન્તો વિહારૂપચારતો બહિ નિક્ખન્તકાલે ઇદ્ધિં વિસ્સજ્જેસિ. અથ તે ભિક્ખૂ ‘‘મયા ઇદઞ્ચિદઞ્ચ પમુટ્ઠં, મયાપિ પમુટ્ઠ’’ન્તિ ઉભોપિ નિવત્તિત્વા તં ઠાનં અસલ્લક્ખેત્વા ખદિરરુક્ખકણ્ટકેહિ વિજ્ઝમાના વિચરિત્વા એકસ્મિં ખદિરરુક્ખે ઓલમ્બન્તં અત્તનો ભણ્ડકં દિસ્વા આદાય પક્કમિંસુ. સત્થાપિ ભિક્ખુસઙ્ઘં આદાય પુન માસમત્તેનેવ સીવલિત્થેરસ્સ પુઞ્ઞં અનુભવમાનો પટિગન્ત્વા પુબ્બારામં પાવિસિ.

અથ તે મહલ્લકભિક્ખૂ પાતોવ મુખં ધોવિત્વા ‘‘આગન્તુકભત્તદાયિકાય વિસાખાય ઘરં યાગું પિવિસ્સામા’’તિ ગન્ત્વા યાગું પિવિત્વા ખજ્જકં ખાદિત્વા નિસીદિંસુ. અથ ને વિસાખા પુચ્છિ – ‘‘તુમ્હેપિ, ભન્તે, સત્થારા સદ્ધિં રેવતત્થેરસ્સ વસનટ્ઠાનં અગમિત્થા’’તિ. ‘‘આમ, ઉપાસિકેતિ, રમણીયં, ભન્તે, થેરસ્સ વસનટ્ઠાન’’ન્તિ. ‘‘કુતો તસ્સ રમણીયતા સેતકણ્ટકખદિરરુક્ખગહનં પેતાનં નિવાસનટ્ઠાનસદિસં ઉપાસિકે’’તિ. અથઞ્ઞે દ્વે દહરભિક્ખૂ આગમિંસુ. ઉપાસિકા તેસમ્પિ યાગુખજ્જકં દત્વા તથેવ પટિપુચ્છિ. તે આહંસુ – ‘‘ન સક્કા ઉપાસિકે વણ્ણેતું, સુધમ્મદેવસભાસદિસં ઇદ્ધિયા અભિસઙ્ખતં વિય થેરસ્સ વસનટ્ઠાન’’ન્તિ. ઉપાસિકા ચિન્તેસિ – ‘‘પઠમં આગતા ભિક્ખૂ અઞ્ઞથા વદિંસુ, ઇમે અઞ્ઞથા વદન્તિ, પઠમં આગતા ભિક્ખૂ કિઞ્ચિદેવ પમુસ્સિત્વા ઇદ્ધિયા વિસ્સટ્ઠકાલે પટિનિવત્તિત્વા ગતા ભવિસ્સન્તિ, ઇમે પન ઇદ્ધિયા અભિસઙ્ખરિત્વા નિમ્મિતકાલે ગતા ભવિસ્સન્તી’’તિ અત્તનો પણ્ડિતભાવેન એતમત્થં ઞત્વા ‘‘સત્થારં આગતકાલે પુચ્છિસ્સામી’’તિ અટ્ઠાસિ. તતો મુહુત્તંયેવ સત્થા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો વિસાખાય ગેહં ગન્ત્વા પઞ્ઞત્તાસને નિસીદિ. સા બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં સક્કચ્ચં પરિવિસિત્વા ભત્તકિચ્ચાવસાને સત્થારં વન્દિત્વા પટિપુચ્છિ – ‘‘ભન્તે, તુમ્હેહિ સદ્ધિં ગતભિક્ખૂસુ એકચ્ચે રેવતત્થેરસ્સ વસનટ્ઠાનં ‘ખદિરગહનં અરઞ્ઞ’ન્તિ વદન્તિ, એકચ્ચે ‘રમણીય’ન્તિ, કિં નુ ખો એત’’ન્તિ? તં સુત્વા સત્થા ‘‘ઉપાસિકે ગામો વા હોતુ અરઞ્ઞં વા, યસ્મિં ઠાને અરહન્તો વિહરન્તિ, તં રમણીયમેવા’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૯૮. ‘‘ગામે વા યદિ વારઞ્ઞે, નિન્ને વા યદિ વા થલે;

યત્થ અરહન્તો વિહરન્તિ, તં ભૂમિરામણેય્યક’’ન્તિ.

તત્થ કિઞ્ચાપિ અરહન્તો ગામન્તે કાયવિવેકં ન લભન્તિ, ચિત્તવિવેકં પન લભન્તેવ. તેસઞ્હિ દિબ્બપટિભાગાનિપિ આરમ્મણાનિ ચિત્તં ચાલેતું ન સક્કોન્તિ. તસ્મા ગામો વા હોતુ અરઞ્ઞાદીનં વા અઞ્ઞતરં, યત્થ અરહન્તો વિહરન્તિ, તં ભૂમિરામણેય્યકન્તિ સો ભૂમિપદેસો રમણીયો એવાતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

અપરેન સમયેન ભિક્ખૂ કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘આવુસો, કેન નુ ખો કારણેન આયસ્મા સીવલિત્થેરો સત્તદિવસસત્તમાસાધિકાનિ સત્ત વસ્સાનિ માતુ કુચ્છિયં વસિ, કેન નિરયે પચ્ચિ, કેન નિસ્સન્દેન લાભગ્ગયસગ્ગપ્પત્તો જાતો’’તિ? સત્થા તં કથં સુત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, કિં કથેથા’’તિ પુચ્છિત્વા, ‘‘ભન્તે, ઇદં નામા’’તિ વુત્તે તસ્સાયસ્મતો પુબ્બકમ્મં કથેન્તો આહ –

ભિક્ખવે, ઇતો એકનવુતિકપ્પે વિપસ્સી ભગવા લોકે ઉપ્પજ્જિત્વા એકસ્મિં સમયે જનપદચારિકં ચરિત્વા પિતુ નગરં પચ્ચાગમાસિ. રાજા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ આગન્તુકદાનં સજ્જેત્વા નાગરાનં સાસનં પેસેસિ ‘‘આગન્ત્વા મય્હં દાને સહાયકા હોન્તૂ’’તિ. તે તથા કત્વા ‘‘રઞ્ઞા દિન્નદાનતો અતિરેકતરં દસ્સામા’’તિ સત્થારં નિમન્તેત્વા પુનદિવસે દાનં પટિયાદેત્વા રઞ્ઞો સાસનં પહિણિંસુ. રાજા આગન્ત્વા તેસં દાનં દિસ્વા ‘‘ઇતો અધિકતરં દસ્સામી’’તિ પુનદિવસત્થાય સત્થારં નિમન્તેસિ, નેવ રાજા નાગરે પરાજેતું સક્ખિ, ન નાગરા રાજાનં. નાગરા છટ્ઠે વારે ‘‘સ્વે દાનિ યથા ‘ઇમસ્મિં દાને ઇદં નામ નત્થી’તિ ન સક્કા હોતિ વત્તું, એવં દાનં દસ્સામા’’તિ ચિન્તેત્વા પુનદિવસે દાનં પટિયાદેત્વા ‘‘કિં નુ ખો એત્થ નત્થી’’તિ ઓલોકેન્તા અલ્લમધુમેવ ન અદ્દસંસુ. પક્કમધુ પન બહું અત્થિ. તે અલ્લમધુસ્સત્થાય ચતૂસુ નગરદ્વારેસુ ચત્તારિ કહાપણસહસ્સાનિ ગાહાપેત્વા પહિણિંસુ. અથેકો જનપદમનુસ્સો ગામભોજકં પસ્સિતું આગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગે મધુપટલં દિસ્વા મક્ખિકા પલાપેત્વા સાખં છિન્દિત્વા સાખાદણ્ડકેનેવ સદ્ધિં મધુપટલં આદાય ‘‘ગામભોજકસ્સ દસ્સામી’’તિ નગરં પાવિસિ. મધુઅત્થાય ગતો તં દિસ્વા, ‘‘અમ્ભો, વિક્કિણિયં મધુ’’ન્તિ પુચ્છિ. ‘‘ન વિક્કિણિયં, સામી’’તિ. ‘‘હન્દ, ઇમં કહાપણં ગહેત્વા દેહી’’તિ. સો ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમં મધુપટલં પાદમત્તમ્પિ ન અગ્ઘતિ, અયં પન કહાપણં દેતિ. બહુકહાપણકો મઞ્ઞે, મયા વડ્ઢેતું વટ્ટતી’’તિ. અથ નં ‘‘ન દેમી’’તિ આહ, ‘‘તેન હિ દ્વે કહાપણે ગણ્હાહી’’તિ. ‘‘દ્વીહિપિ ન દેમી’’તિ. એવં તાવ વડ્ઢેસિ, યાવ સો ‘‘તેન હિ ઇદં સહસ્સં ગણ્હાહી’’તિ ભણ્ડિકં ઉપનેસિ.

અથ નં સો આહ – ‘‘કિં નુ ખો ત્વં ઉમ્મત્તકો, ઉદાહુ કહાપણાનં ઠપનોકાસં ન લભસિ, પાદમ્પિ ન અગ્ઘનકં મધું ‘સહસ્સં ગહેત્વા દેહી’તિ વદસિ, ‘કિં નામેત’’’ન્તિ? ‘જાનામહં, ભો, ઇમિના પન મે કમ્મં અત્થિ, તેનેવં વદામી’તિ. ‘‘કિં કમ્મં, સામી’’તિ? ‘‘અમ્હેહિ વિપસ્સીબુદ્ધસ્સ અટ્ઠસટ્ઠિસમણસહસ્સપરિવારસ્સ મહાદાનં સજ્જિતં, તત્રેકં અલ્લમધુમેવ નત્થિ, તસ્મા એવં ગણ્હામી’’તિ. એવં, સન્તે, નાહં મૂલેન દસ્સામિ, સચે ‘‘અહમ્પિ દાને પત્તિં લભિસ્સામિ, દસ્સામી’’તિ. સો ગન્ત્વા નાગરાનં તમત્થં આરોચેસિ. નાગરા તસ્સ સદ્ધાય બલવભાવં ઞત્વા, ‘‘સાધુ, પત્તિકો હોતૂ’’તિ પટિજાનિંસુ, તે બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં નિસીદાપેત્વા યાગુખજ્જકં દત્વા મહતિં સુવણ્ણપાતિં આહરાપેત્વા મધુપટલં પીળાપેસું. તેનેવ મનુસ્સેન પણ્ણાકારત્થાય દધિવારકોપિ આહટો અત્થિ, સો તમ્પિ દધિં પાતિયં આકિરિત્વા તેન મધુના સંસન્દિત્વા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ આદિતો પટ્ઠાય અદાસિ. તં યાવદત્થં ગણ્હન્તાનં સબ્બેસં પાપુણિ ઉત્તરિમ્પિ અવસિટ્ઠં અહોસિયેવ. ‘‘એવં થોકં મધુ કથં તાવ બહૂનં પાપુણી’’તિ ન ચિન્તેતબ્બં. તઞ્હિ બુદ્ધાનુભાવેન પાપુણિ. બુદ્ધવિસયો ન ચિન્તેતબ્બો. ચત્તારિ હિ ‘‘અચિન્તેય્યાની’’તિ (અ. નિ. ૪.૭૭) વુત્તાનિ. તાનિ ચિન્તેન્તો ઉમ્માદસ્સેવ ભાગી હોતીતિ. સો પુરિસો એત્તકં કમ્મં કત્વા આયુપરિયોસાને દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા એત્તકં કાલં સંસરન્તો એકસ્મિં સમયે દેવલોકા ચવિત્વા બારાણસિયં રાજકુલે નિબ્બત્તો પિતુ અચ્ચયેન રજ્જં પાપુણિ. સો ‘‘એકં નગરં ગણ્હિસ્સામી’’તિ ગન્ત્વા પરિવારેસિ, નાગરાનઞ્ચ સાસનં પહિણિ ‘‘રજ્જં વા મે દેન્તુ યુદ્ધં વા’’તિ. તે ‘‘નેવ રજ્જં દસ્સામ, ન યુદ્ધ’’ન્તિ વત્વા ચૂળદ્વારેહિ નિક્ખમિત્વા દારૂદકાદીનિ આહરન્તિ, સબ્બકિચ્ચાનિ કરોન્તિ.

ઇતરોપિ ચત્તારિ મહાદ્વારાનિ રક્ખન્તો સત્તમાસાધિકાનિ સત્ત વસ્સાનિ નગરં ઉપરુન્ધિ. અથસ્સ માતા ‘‘કિં મે પુત્તો કરોતી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇદં નામ દેવી’’તિ તં પવત્તિં સુત્વા ‘‘બાલો મમ પુત્તો, ગચ્છથ, તસ્સ ‘ચૂળદ્વારાનિપિ પિધાય નગરં ઉપરુન્ધતૂ’તિ વદેથા’’તિ. સો માતુ સાસનં સુત્વા તથા અકાસિ. નાગરાપિ બહિ નિક્ખમિતું અલભન્તા સત્તમે દિવસે અત્તનો રાજાનં મારેત્વા તસ્સ રજ્જં અદંસુ. સો ઇમં કમ્મં કત્વા આયુપરિયોસાને અવીચિમ્હિ નિબ્બત્તિત્વા યાવાયં પથવી યોજનમત્તં ઉસ્સન્ના, તાવ નિરયે પચ્ચિત્વા ચતુન્નં ચૂળદ્વારાનં પિદહિતત્તા તતો ચુતો તસ્સા એવ માતુ કુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં ગહેત્વા સત્તમાસાધિકાનિ સત્ત વસ્સાનિ અન્તોકુચ્છિસ્મિં વસિત્વા સત્ત દિવસાનિ યોનિમુખે તિરિયં નિપજ્જિ. એવં, ભિક્ખવે, સીવલિ, તદા નગરં ઉપરુન્ધિત્વા ગહિતકમ્મેન એત્તકં કાલં નિરયે પચ્ચિત્વા ચતુન્નં ચૂળદ્વારાનં પિદહિતત્તા તતો ચુતો તસ્સા એવ માતુ કુચ્છિયં પટિસન્ધિં ગહેત્વા એત્તકં કાલં કુચ્છિયં વસિ. નવમધુનો દિન્નત્તા લાભગ્ગયસગ્ગપ્પત્તો જાતોતિ.

પુનેકદિવસં ભિક્ખૂ કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘અહો સામણેરસ્સ લાભો, અહો પુઞ્ઞં, યેન એકકેન પઞ્ચન્નં ભિક્ખુસતાનં પઞ્ચકૂટાગારસતાદીનિ કતાની’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે, ‘‘ભિક્ખવે, મય્હં પુત્તસ્સ નેવ પુઞ્ઞં અત્થિ, ન પાપં, ઉભયમસ્સ પહીન’’ન્તિ વત્વા બ્રાહ્મણવગ્ગે ઇમં ગાથમાહ –

‘‘યોધ પુઞ્ઞઞ્ચ પાપઞ્ચ, ઉભો સઙ્ગમુપચ્ચગા;

અસોકં વિરજં સુદ્ધં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ. (ધ. પ. ૪૧૨);

ખદિરવનિયરેવતત્થેરવત્થુ નવમં.

૧૦. અઞ્ઞતરઇત્થિવત્થુ

રમણીયાનીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરં ઇત્થિં આરબ્ભ કથેસિ.

એકો કિર પિણ્ડપાતિકો ભિક્ખુ સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા એકં જિણ્ણઉય્યાનં પવિસિત્વા સમણધમ્મં કરોતિ. એકા નગરસોભિની ઇત્થી પુરિસેન સદ્ધિં ‘‘અહં અસુકટ્ઠાનં નામ ગમિસ્સામિ, ત્વં તત્થ આગચ્છેય્યાસી’’તિ સઙ્કેતં કત્વા અગમાસિ. સો પુરિસો નાગચ્છિ. સા તસ્સ આગમનમગ્ગં ઓલોકેન્તી તં અદિસ્વા ઉક્કણ્ઠિત્વા ઇતો ચિતો ચ વિચરમાના તં ઉય્યાનં પવિસિત્વા થેરં પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા નિસિન્નં દિસ્વા ઇતો ચિતો ચ ઓલોકયમાના અઞ્ઞં કઞ્ચિ અદિસ્વા ‘‘અયઞ્ચ પુરિસો એવ, ઇમસ્સ ચિત્તં પમોહેસ્સામી’’તિ તસ્સ પુરતો ઠત્વા પુનપ્પુનં નિવત્થસાટકં મોચેત્વા નિવાસેતિ, કેસે મુઞ્ચિત્વા બન્ધતિ, પાણિં પહરિત્વા હસતિ. થેરસ્સ સંવેગો ઉપ્પજ્જિત્વા સકલસરીરં ફરિ. સો ‘‘કિં નુ ખો ઇદ’’ન્તિ ચિન્તેસિ. સત્થાપિ ‘‘મમ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા ‘સમણધમ્મં કરિસ્સામી’તિ ગતસ્સ ભિક્ખુનો કા નુ ખો પવત્તી’’તિ ઉપધારેન્તો તં ઇત્થિં દિસ્વા તસ્સા અનાચારકિરિયં, થેરસ્સ ચ સંવેગુપ્પત્તિં ઞત્વા ગન્ધકુટિયં નિસિન્નોવ તેન સદ્ધિં કથેસિ – ‘‘ભિક્ખુ, કામગવેસકાનં અરમણટ્ઠાનમેવ વીતરાગાનં રમણટ્ઠાનં હોતી’’તિ. એવઞ્ચ પન વત્વા ઓભાસં ફરિત્વા તસ્સ ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૯૯. ‘‘રમણીયાનિ અરઞ્ઞાનિ, યત્થ ન રમતી જનો;

વીતરાગા રમિસ્સન્તિ, ન તે કામગવેસિનો’’તિ.

તત્થ અરઞ્ઞાનીતિ સુપુપ્ફિતતરુવનસણ્ડપટિમણ્ડિતાનિ વિમલસલિલસમ્પન્નાનિ અરઞ્ઞાનિ નામ રમણીયાનિ. યત્થાતિ યેસુ અરઞ્ઞેસુ વિકસિતેસુ પદુમવનેસુ ગામમક્ખિકા વિય કામગવેસકો જનો ન રમતિ. વીતરાગાતિ વિગતરાગા પન ખીણાસવા નામ ભમરમધુકરા વિય પદુમવનેસુ તથારૂપેસુ અરઞ્ઞેસુ રમિસ્સન્તિ. કિં કારણા? ન તે કામપવેસિનો, યસ્મા તે કામગવેસિનો ન હોન્તીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને સો થેરો યથાનિસિન્નોવ સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિત્વા આકાસેનાગન્ત્વા થુતિં કરોન્તો તથાગતસ્સ પાદે વન્દિત્વા અગમાસીતિ.

અઞ્ઞતરઇત્થિવત્થુ દસમં.

અરહન્તવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સત્તમો વગ્ગો.