૨. મહાકસ્સપત્થેરવત્થુ

ઉય્યુઞ્જન્તીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો મહાકસ્સપત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.

એકસ્મિઞ્હિ સમયે સત્થા રાજગહે વુટ્ઠવસ્સો ‘‘અદ્ધમાસચ્ચયેન ચારિકં પક્કમિસ્સામી’’તિ ભિક્ખૂનં આરોચાપેસિ. વત્તં કિરેતં બુદ્ધાનં ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં ચારિકં ચરિતુકામાનં ‘‘એવં ભિક્ખૂ અત્તનો પત્તપચનચીવરરજનાદીનિ કત્વા સુખં ગમિસ્સન્તી’’તિ ‘‘ઇદાનિ અદ્ધમાસચ્ચયેન ચારિકં પક્કમિસ્સામી’’તિ ભિક્ખૂનં આરોચાપનં. ભિક્ખૂસુ પન અત્તનો પત્તચીવરાદીનિ કરોન્તેસુ મહાકસ્સપત્થેરોપિ ચીવરાનિ ધોવિ. ભિક્ખૂ ઉજ્ઝાયિંસુ ‘‘થેરો કસ્મા ચીવરાનિ ધોવતિ, ઇમસ્મિં નગરે અન્તો ચ બહિ ચ અટ્ઠારસ મનુસ્સકોટિયો વસન્તિ. તત્થ યે થેરસ્સ ન ઞાતકા, તે ઉપટ્ઠાકા, યે ન ઉપટ્ઠાકા, તે ઞાતકા. તે થેરસ્સ ચતૂહિ પચ્ચયેહિ સમ્માનસક્કારં કરોન્તિ. એત્તકં ઉપકારં પહાય એસ કહં ગમિસ્સતિ? સચેપિ ગચ્છેય્ય, માપમાદકન્દરતો પરં ન ગમિસ્સતી’’તિ. સત્થા કિર યં કન્દરં પત્વા નિવત્તેતબ્બયુત્તકે ભિક્ખૂ ‘‘તુમ્હે ઇતો નિવત્તથ, મા પમજ્જિત્થા’’તિ વદતિ. તં ‘‘માપમાદકન્દર’’ન્તિ વુચ્ચતિ, તં સન્ધાયેતં વુત્તં.

સત્થાપિ ચારિકં પક્કમન્તો ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમસ્મિં નગરે અન્તો ચ બહિ ચ અટ્ઠારસ મનુસ્સકોટિયો વસન્તિ. મનુસ્સાનં મઙ્ગલામઙ્ગલટ્ઠાનેસુ ભિક્ખૂહિ ગન્તબ્બં હોતિ, ન સક્કા વિહારં તુચ્છં કાતું, કં નુ ખો નિવત્તેસ્સામી’’તિ? અથસ્સ એતદહોસિ –‘‘કસ્સપસ્સ હેતે મનુસ્સા ઞાતકા ચ ઉપટ્ઠાકા ચ, કસ્સપં નિવત્તેતું વટ્ટતી’’તિ. સો થેરં આહ – ‘‘કસ્સપ, ન સક્કા વિહારં તુચ્છં કાતું, મનુસ્સાનં મઙ્ગલામઙ્ગલટ્ઠાનેસુ ભિક્ખૂહિ અત્થો હોતિ, ત્વં અત્તનો પરિસાય સદ્ધિં નિવત્તસ્સૂ’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ થેરો પરિસં આદાય નિવત્તિ. ભિક્ખૂ ઉપજ્ઝાયિંસુ ‘‘દિટ્ઠં વો, આવુસો, નનુ ઇદાનેવ અમ્હેહિ વુત્તં ‘મહાકસ્સપો કસ્મા ચીવરાનિ ધોવતિ, ન એસો સત્થારા સદ્ધિં ગમિસ્સતી’તિ, યં અમ્હેહિ વુત્તં, તદેવ જાત’’ન્તિ. સત્થા ભિક્ખૂનં કથં સુત્વા નિવત્તિત્વા ઠિતો આહ – ‘‘ભિક્ખવે, કિં નામેતં કથેથા’’તિ? ‘‘મહાકસ્સપત્થેરં આરબ્ભ કથેમ, ભન્તે’’તિ અત્તના કથિતનિયામેનેવ સબ્બં આરોચેસું. તં સુત્વા સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, તુમ્હે કસ્સપં ‘કુલેસુ ચ પચ્ચયેસુ ચ લગ્ગો’તિ વદેથ, સો ‘મમ વચનં કરિસ્સામી’તિ નિવત્તો. એસો હિ પુબ્બે પત્થનં કરોન્તોયેવ ‘ચતૂસુ પચ્ચયેસુ અલગ્ગો ચન્દૂપમો હુત્વા કુલાનિ ઉપસઙ્કમિતું સમત્થો ભવેય્ય’ન્તિ પત્થનં અકાસિ. નત્થેતસ્સ કુલે વા પચ્ચયે વા લગ્ગો, અહં ચન્દોપમપ્પટિપદઞ્ચેવ (સં. નિ. ૨.૧૪૬) અરિયવંસપ્પટિપદઞ્ચ કથેન્તો મમ પુત્તં કસ્સપં આદિં કત્વા કથેસિ’’ન્તિ આહ.

ભિક્ખૂ સત્થારં પુચ્છિંસુ – ‘‘ભન્તે, કદા પન થેરેન પત્થના ઠપિતા’’તિ? ‘‘સોતુકામાત્થ, ભિક્ખવે’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. સત્થા તેસં, ‘‘ભિક્ખવે, ઇતો કપ્પસતસહસ્સમત્થકે પદુમુત્તરો નામ બુદ્ધો લોકે ઉદપાદી’’તિ વત્વા પદુમુત્તરપાદમૂલે તેન ઠપિતપત્થનં આદિં કત્વા સબ્બં થેરસ્સ પુબ્બચરિતં કથેસિ. તં થેરપાળિયં (થેરગા. ૧૦૫૪ આદયો) વિત્થારિતમેવ. સત્થા પન ઇમં થેરસ્સ પુબ્બચરિતં વિત્થારેત્વા ‘‘ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, અહં ચન્દોપમપ્પટિપદઞ્ચેવ અરિયવંસપ્પટિપદઞ્ચ મમ પુત્તં કસ્સપં આદિં કત્વા કથેસિં, મમ પુત્તસ્સ કસ્સપસ્સ પચ્ચયેસુ વા કુલેસુ વા વિહારેસુ વા પરિવેણેસુ વા લગ્ગો નામ નત્થિ, પલ્લલે ઓતરિત્વા તત્થ ચરિત્વા ગચ્છન્તો રાજહંસો વિય કત્થચિ અલગ્ગોયેવ મમ પુત્તો’’તિ અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૯૧. ‘‘ઉય્યુઞ્જન્તિ સતીમન્તો, ન નિકેતે રમન્તિ તે;

હંસાવ પલ્લલં હિત્વા, ઓકમોકં જહન્તિ તે’’તિ.

તત્થ ઉય્યુઞ્જન્તિ સતીમન્તોતિ સતિવેપુલ્લપ્પત્તા ખીણાસવા અત્તના પટિવિદ્ધગુણેસુ ઝાનવિપસ્સનાદીસુ આવજ્જનસમાપજ્જનવુટ્ઠાનાધિટ્ઠાનપચ્ચવેક્ખણાહિ યુઞ્જન્તિ ઘટેન્તિ. ન નિકેતે રમન્તિ તેતિ તેસં આલયે રતિ નામ નત્થિ. હંસાવાતિ દેસનાસીસમેતં, અયં પનેત્થ અત્થો – યથા ગોચરસમ્પન્ને પલ્લલે સકુણા અત્તનો ગોચરં ગહેત્વા ગમનકાલે ‘‘મમ ઉદકં, મમ પદુમં, મમ ઉપ્પલં, મમ કણ્ણિકા’’તિ તસ્મિં ઠાને કઞ્ચિ આલયં અકત્વા અનપેક્ખાવ તં ઠાનં પહાય ઉપ્પતિત્વા આકાસે કીળમાના ગચ્છન્તિ; એવમેવં ખીણાસવા યત્થ કત્થચિ વિહરન્તાપિ કુલાદીસુ અલગ્ગા એવ વિહરિત્વા ગમનસમયેપિ તં ઠાનં પહાય ગચ્છન્તા ‘‘મમ વિહારો, મમ પરિવેણં, મમૂપટ્ઠાકા’’તિ અનાલયા અનુપેક્ખાવ ગચ્છન્તિ. ઓકમોકન્તિ આલયાલયં, સબ્બાલયે પરિચ્ચજન્તીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

મહાકસ્સપત્થેરવત્થુ દુતિયં.