૧. જીવકપઞ્હવત્થુ

ગતદ્ધિનોતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જીવકમ્બવને વિહરન્તો જીવકેન પુટ્ઠપઞ્હં આરબ્ભ કથેસિ. જીવકવત્થુ ખન્ધકે (મહાવ. ૩૨૬ આદયો) વિત્થારિતમેવ.

એકસ્મિં પન સમયે દેવદત્તો અજાતસત્તુના સદ્ધિં એકતો હુત્વા ગિજ્ઝકૂટં અભિરુહિત્વા પદુટ્ઠચિત્તો ‘‘સત્થારં વધિસ્સામી’’તિ સિલં પવિજ્ઝિ. તં દ્વે પબ્બતકૂટાનિ સમ્પટિચ્છિંસુ. તતો ભિજ્જિત્વા ગતા પપટિકા ભગવતો પાદં પહરિત્વા લોહિતં ઉપ્પાદેસિ, ભુસા વેદના પવત્તિંસુ. ભિક્ખૂ સત્થારં મદ્દકુચ્છિં નયિંસુ. સત્થા તતોપિ જીવકમ્બવનં ગન્તુકામો ‘‘તત્થ મં નેથા’’તિ આહ. ભિક્ખૂ ભગવન્તં આદાય જીવકમ્બવનં અગમંસુ. જીવકો તં પવત્તિં સુત્વા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા વણપટિકમ્મત્થાય તિખિણભેસજ્જં દત્વા વણં બન્ધિત્વા સત્થારં એતદવોચ – ‘‘ભન્તે, મયા અન્તોનગરે એકસ્સ મનુસ્સસ્સ ભેસજ્જં કતં, તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા પુન આગમિસ્સામિ, ઇદં ભેસજ્જં યાવ મમાગમના બદ્ધનિયામેનેવ તિટ્ઠતૂ’’તિ. સો ગન્ત્વા તસ્સ પુરિસસ્સ કત્તબ્બકિચ્ચં કત્વા દ્વારપિદહનવેલાય આગચ્છન્તો દ્વારં ન સમ્પાપુણિ. અથસ્સ એતદહોસિ – ‘‘અહો મયા ભારિયં કમ્મં કતં, ય્વાહં અઞ્ઞતરસ્સ પુરિસસ્સ વિય તથાગતસ્સ પાદે તિખિણભેસજ્જં દત્વા વણં બન્ધિં, અયં તસ્સ મોચનવેલા, તસ્મિં અમુચ્ચમાને સબ્બરત્તિં ભગવતો સરીરે પરિળાહો ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ. તસ્મિં ખણે સત્થા આનન્દત્થેરં આમન્તેસિ – ‘‘આનન્દ, જીવકો સાયં આગચ્છન્તો દ્વારં ન સમ્પાપુણિ, ‘અયં વણસ્સ મોચનવેલા’તિ પન ચિન્તેસિ, મોચેસિ ન’’ન્તિ. થેરો મોચેસિ, વણો રુક્ખતો છલ્લિ વિય અપગતો. જીવકો અન્તોઅરુણેયેવ સત્થુ સન્તિકં વેગેન આગન્ત્વા ‘‘કિં નુ ખો, ભન્તે, સરીરે વો પરિળાહો ઉપ્પન્નો’’તિ પુચ્છિ. સત્થા ‘‘તથાગતસ્સ ખો, જીવક, બોધિમણ્ડેયેવ સબ્બપરિળાહો વૂપસન્તો’’તિ અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૯૦. ‘‘ગતદ્ધિનો વિસોકસ્સ, વિપ્પમુત્તસ્સ સબ્બધિ;

સબ્બગન્થપ્પહીનસ્સ, પરિળાહો ન વિજ્જતી’’તિ.

તત્થ ગતદ્ધિનોતિ ગતમગ્ગસ્સ કન્તારદ્ધા વટ્ટદ્ધાતિ દ્વે અદ્ધા નામ. તેસુ કન્તારપટિપન્નો યાવ ઇચ્છિતટ્ઠાનં ન પાપુણાતિ, તાવ અદ્ધિકોયેવ, એતસ્મિં પન પત્તે ગતદ્ધિ નામ હોતિ. વટ્ટસન્નિસ્સિતાપિ સત્તા યાવ વટ્ટે વસન્તિ, તાવ અદ્ધિકા એવ. કસ્મા? વટ્ટસ્સ અખેપિતત્તા. સોતાપન્નાદયોપિ અદ્ધિકા એવ, વટ્ટં પન ખેપેત્વા ઠિતો ખીણાસવો ગતદ્ધિ નામ હોતિ. તસ્સ ગતદ્ધિનો. વિસોકસ્સાતિ વટ્ટમૂલકસ્સ સોકસ્સ વિગતત્તા વિસોકસ્સ. વિપ્પમુત્તસ્સ સબ્બધીતિ સબ્બેસુ ખન્ધાદિધમ્મેસુ વિપ્પમુત્તસ્સ, સબ્બગન્થપ્પહીનસ્સાતિ ચતુન્નમ્પિ ગન્થાનં પહીનત્તા સબ્બાગન્થપ્પહીનસ્સ. પરિળાહો ન વિજ્જતીતિ દુવિધો પરિળાહો કાયિકો ચેતસિકો ચાતિ. તેસુ ખીણાસવસ્સ સીતુણ્હાદિવસેન ઉપ્પન્નત્તા કાયિકપરિળાહો અનિબ્બુતોવ, તં સન્ધાય જીવકો પુચ્છતિ. સત્થા પન ધમ્મરાજતાય દેસનાવિધિકુસલતાય ચેતસિકપરિળાહવસેન દેસનં વિનિવત્તેન્તો, ‘‘જીવક, પરમત્થેન એવરૂપસ્સ ખીણાસવસ્સ પરિળાહો ન વિજ્જતી’’તિ આહ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

જીવકપઞ્હવત્થુ પઠમં.