૮. પઞ્ચસતભિક્ખુવત્થુ

સબ્બત્થ વે સપ્પુરિસા ચજન્તીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો પઞ્ચસતે ભિક્ખૂ આરબ્ભ કથેસિ. દેસના વેરઞ્જાયં સમુટ્ઠિતા.

પઠમબોધિયઞ્હિ ભગવા વેરઞ્જં ગન્ત્વા વેરઞ્જેન બ્રાહ્મણેન નિમન્તિતો પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં વસ્સં ઉપગઞ્છિ. વેરઞ્જો બ્રાહ્મણો મારાવટ્ટનેન આવટ્ટો એકદિવસમ્પિ સત્થારં આરબ્ભ સતિં ન ઉપ્પાદેસિ. વેરઞ્જાપિ દુબ્ભિક્ખા અહોસિ, ભિક્ખૂ સન્તરબાહિરં વેરઞ્જં પિણ્ડાય ચરિત્વા પિણ્ડપાતં અલભન્તા કિલમિંસુ. તેસં અસ્સવાણિજકા પત્થપત્થપુલકં ભિક્ખં પઞ્ઞાપેસું. તે કિલમન્તે દિસ્વા મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરો પથવોજં ભોજેતુકામો, ઉત્તરકુરુઞ્ચ પિણ્ડાય પવેસેતુકામો અહોસિ, સત્થા તં પટિક્ખિપિ. ભિક્ખૂનં એકદિવસમ્પિ પિણ્ડપાતં આરબ્ભ પરિત્તાસો નાહોસિ, ઇચ્છાચારં વજ્જેત્વા એવ વિહરિંસુ. સત્થા તત્થ તેમાસં વસિત્વા વેરઞ્જં બ્રાહ્મણં અપલોકેત્વા તેન કતસક્કારસમ્માનો તં સરણેસુ પતિટ્ઠાપેત્વા તતો નિક્ખન્તો અનુપુબ્બેન ચારિકં ચરમાનો એકસ્મિં સમયે સાવત્થિં પત્વા જેતવને વિહાસિ, સાવત્થિવાસિનો સત્થુ આગન્તુકભત્તાનિ કરિંસુ. તદા પન પઞ્ચસતમત્તા વિઘાસાદા ભિક્ખૂ નિસ્સાય અન્તોવિહારેયેવ વસન્તિ. તે ભિક્ખૂનં ભુત્તાવસેસાનિ પણીતભોજનાનિ ભુઞ્જિત્વા નિદ્દાયિત્વા ઉટ્ઠાય નદીતીરં ગન્ત્વા નદન્તા વગ્ગન્તા મલ્લમુટ્ઠિયુદ્ધં યુજ્ઝન્તા કીળન્તા અન્તોવિહારેપિ બહિવિહારેપિ અનાચારમેવ ચરન્તા વિચરન્તિ. ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘પસ્સથાવુસો, ઇમે વિઘાસાદા દુબ્ભિક્ખકાલે વેરઞ્જાયં કઞ્ચિ વિકારં ન દસ્સેસું, ઇદાનિ પન એવરૂપાનિ પણીતભોજનાનિ ભુઞ્જિત્વા અનેકપ્પકારં વિકારં દસ્સેન્તા વિચરન્તિ. ભિક્ખૂ પન વેરઞ્જાયમ્પિ ઉપસન્તરૂપા વિહરિત્વા ઇદાનિપિ ઉપસન્તુપસન્તાવ વિહરન્તી’’તિ. સત્થા ધમ્મસભં ગન્ત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, કિં કથેથા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇદં નામા’’તિ વુત્તે ‘‘પુબ્બેપેતે ગદ્રભયોનિયં નિબ્બત્તા પઞ્ચસતા ગદ્રભા હુત્વા પઞ્ચસતાનં આજાનીયસિન્ધવાનં અલ્લરસમુદ્દિકપાનકપીતાવસેસં ઉચ્છિટ્ઠકસટં ઉદકેન મદ્દિત્વા મકચિપિલોતિકાહિ પરિસ્સાવિતત્તા ‘વોલોદક’ન્તિ સઙ્ખ્યં ગતં અપ્પરસં નિહીનં પિવિત્વા મધુમત્તા વિય નદન્તા વિચરિંસૂતિ વત્વા –

‘‘વાલોદકં અપ્પરસં નિહીનં,

પિત્વા મદો જાયતિ ગદ્રભાનં;

ઇમઞ્ચ પિત્વાન રસં પણીતં,

મદો ન સઞ્જાયતિ સિન્ધવાનં.

‘‘અપ્પં પિવિત્વાન નિહીનજચ્ચો,

સો મજ્જતી તેન જનિન્દ પુટ્ઠો;

ધોરય્હસીલી ચ કુલમ્હિ જાતો,

ન મજ્જતી અગ્ગરસં પિવિત્વા’’તિ. (જા. ૧.૨.૬૫);

ઇદં વાલોદકજાતકં વિત્થારેન કથેત્વા ‘‘એવં, ભિક્ખવે, સપ્પુરિસા લોકધમ્મં વિવજ્જેત્વા સુખિતકાલેપિ દુક્ખિતકાલેપિ નિબ્બિકારાવ હોન્તી’’તિ અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૮૩. ‘‘સબ્બત્થ વે સપ્પુરિસા ચજન્તિ,

ન કામકામા લપયન્તિ સન્તો;

સુખેન ફુટ્ઠા અથ વા દુખેન,

ન ઉચ્ચાવચં પણ્ડિતા દસ્સયન્તી’’તિ.

તત્થ સબ્બત્થાતિ પઞ્ચક્ખન્ધાદિભેદેસુ સબ્બધમ્મેસુ. સપ્પુરિસાતિ સુપુરિસા. ચજન્તીતિ અરહત્તમગ્ગઞાણેન અપકડ્ઢન્તા છન્દરાગં વિજહન્તિ. કામકામાતિ કામે કામયન્તા કામહેતુ કામકારણા. ન લપયન્તિ સન્તોતિ બુદ્ધાદયો સન્તો કામહેતુ નેવ અત્તના લપયન્તિ, ન પરં લપાપેન્તિ. યે હિ ભિક્ખાય પવિટ્ઠા ઇચ્છાચારે ઠિતા ‘‘કિં, ઉપાસક, સુખં તે પુત્તદારસ્સ, રાજચોરાદીનં વસેન દ્વિપદચતુપ્પદેસુ નત્થિ કોચિ ઉપદ્દવો’’તિઆદીનિ વદન્તિ, તાવ તે લપયન્તિ નામ. તથા પન વત્વા ‘‘આમ, ભન્તે, સબ્બેસં નો સુખં, નત્થિ કોચિ ઉપદ્દવો, ઇદાનિ નો ગેહં પહૂતઅન્નપાનં, ઇધેવ વસથા’’તિ અત્તાનં નિમન્તાપેન્તા લપાપેન્તિ નામ. સન્તો પન ઇદં ઉભયમ્પિ ન કરોન્તિ. સુખેન ફુટ્ઠા અથ વા દુખેનાતિ દેસનામત્તમેતં, અટ્ઠહિ પન લોકધમ્મેહિ ફુટ્ઠા તુટ્ઠિભાવમઙ્કુભાવવસેન વા વણ્ણભણનઅવણ્ણભણનવસેન વા ઉચ્ચાવચં આકારં પણ્ડિતા ન દસ્સયન્તીતિ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

પઞ્ચસતભિક્ખુવત્થુ અટ્ઠમં.