૬. પણ્ડિતવગ્ગો

૧. રાધત્થેરવત્થુ

નિધીનંવ પવત્તારન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો આયસ્મન્તં રાધત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિર ગિહિકાલે સાવત્થિયં દુગ્ગતબ્રાહ્મણો અહોસિ. સો ‘‘ભિક્ખૂનં સન્તિકે જીવિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા વિહારં ગન્ત્વા અપ્પહરિતકં કરોન્તો પરિવેણં સમ્મજ્જન્તો મુખધોવનાદીનિ દદન્તો અન્તોવિહારેયેવ વસિ. ભિક્ખૂપિ નં સઙ્ગણ્હિંસુ, પબ્બાજેતું પન ન ઇચ્છન્તિ. સો પબ્બજ્જં અલભમાનો કિસો અહોસિ. અથેકદિવસં સત્થા પચ્ચૂસકાલે લોકં વોલોકેન્તો તં બ્રાહ્મણં દિસ્વા ‘‘કિં નુ ખો’’તિ ઉપધારેન્તો ‘‘અરહા ભવિસ્સતી’’તિ ઞત્વા સાયન્હસમયે વિહારચારિકં ચરન્તો વિય બ્રાહ્મણસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા, ‘‘બ્રાહ્મણ, કિં કરોન્તો વિચરસી’’તિ આહ. ‘‘ભિક્ખૂનં વત્તપટિવત્તં કરોન્તો, ભન્તે’’તિ. ‘‘લભસિ નેસં સન્તિકા સઙ્ગહ’’ન્તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, આહારમત્તં લભામિ, ન પન મં પબ્બાજેન્તી’’તિ. સત્થા એતસ્મિં નિદાને ભિક્ખુસઙ્ઘં સન્નિપાતાપેત્વા તમત્થં પુચ્છિત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, અત્થિ કોચિ ઇમસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ અધિકારં સરતી’’તિ પુચ્છિ. સારિપુત્તત્થેરો ‘‘અહં, ભન્તે, સરામિ, અયં મે રાજગહે પિણ્ડાય ચરન્તસ્સ અત્તનો અભિહટં કટચ્છુભિક્ખં દાપેસિ, ઇમમસ્સાહં અધિકારં સરામી’’તિ આહ. સો સત્થારા ‘‘કિં પન તે, સારિપુત્ત, એવં કતૂપકારં દુક્ખતો મોચેતું ન વટ્ટતી’’તિ વુત્તે, ‘‘સાધુ, ભન્તે, પબ્બાજેસ્સામી’’તિ તં બ્રાહ્મણં પબ્બાજેસિ. તસ્સ ભત્તગ્ગે આસનપરિયન્તે આસનં પાપુણાતિ, યાગુભત્તાદીહિપિ કિલમતિ. થેરો તં આદાય ચારિકં પક્કામિ, અભિક્ખણઞ્ચ નં ‘‘ઇદં તે કત્તબ્બં, ઇદં તે ન કત્તબ્બ’’ન્તિ ઓવદિ અનુસાસિ. સો સુવચો અહોસિ પદક્ખિણગ્ગાહી. તસ્મા યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જમાનો કતિપાહેનેવ અરહત્તં પાપુણિ.

થેરો તં આદાય સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા નિસીદિ. અથ નં સત્થા પટિસન્થારં કત્વા આહ – ‘‘સુવચો નુ ખો, સારિપુત્ત, તે અન્તેવાસિકો’’તિ. ‘‘આમ, ભન્તે, અતિવિય સુવચો, કિસ્મિઞ્ચિ દોસે વુચ્ચમાને ન કુદ્ધપુબ્બો’’તિ. ‘‘સારિપુત્ત, એવરૂપે સદ્ધિવિહારિકે લભન્તો કિત્તકે ગણ્હેય્યાસી’’તિ? ‘‘ભન્તે, બહુકેપિ ગણ્હેય્યમેવા’’તિ. અથેકદિવસં ધમ્મસભાય કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘સારિપુત્તત્થેરો કિર કતઞ્ઞૂ કતવેદી, કટચ્છુભિક્ખામત્તં ઉપકારં સરિત્વા દુગ્ગતબ્રાહ્મણં પબ્બાજેસિ. થેરોપિ ઓવાદક્ખમો ઓવાદક્ખમમેવ લભી’’તિ. સત્થા તેસં કથં સુત્વા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપિ સારિપુત્તો કતઞ્ઞૂ કતવેદીયેવા’’તિ વત્વા તમત્થં પકાસેતું –

‘‘અલીનચિત્તં નિસ્સાય, પહટ્ઠા મહતી ચમૂ;

કોસલં સેનાસન્તુટ્ઠં, જીવગ્ગાહં અગાહયિ.

‘‘એવં નિસ્સયસમ્પન્નો, ભિક્ખુ આરદ્ધવીરિયો;

ભાવયં કુસલં ધમ્મં, યોગક્ખેમસ્સ પત્તિયા;

પાપુણે અનુપુબ્બેન, સબ્બસંયોજનક્ખય’’ન્તિ. (જા. ૧.૨.૧૧-૧૨) –

ઇમં દુકનિપાતે અલીનચિત્તજાતકં વિત્થારેત્વા કથેસિ. તદા કિર વડ્ઢકીહિ પાદસ્સ અરોગકરણભાવેન કહં અત્તનો ઉપકારં ઞત્વા સબ્બસેતસ્સ હત્થિપોતકસ્સ દાયકો એકચારિકો હત્થી સારિપુત્તત્થેરો અહોસીતિ એવં થેરં આરબ્ભ જાતકં કથેત્વા રાધત્થેરં આરબ્ભ, ‘‘ભિક્ખવે, ભિક્ખુના નામ રાધેન વિય સુવચેન ભવિતબ્બં, દોસં દસ્સેત્વા ઓવદિયમાનેનપિ ન કુજ્ઝિતબ્બં, ઓવાદદાયકો પન નિધિઆચિક્ખણકો વિય દટ્ઠબ્બો’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૭૬. ‘‘નિધીનંવ પવત્તારં, યં પસ્સે વજ્જદસ્સિનં;

નિગ્ગય્હવાદિં મેધાવિં, તાદિસં પણ્ડિતં ભજે;

તાદિસં ભજમાનસ્સ, સેય્યો હોતિ ન પાપિયો’’તિ.

તત્થ નિધીનન્તિ તત્થ તત્થ નિદહિત્વા ઠપિતાનં હિરઞ્ઞસુવણ્ણાદિપૂરાનં નિધિકુમ્ભીનં. પવત્તારન્તિ કિચ્છજીવિકે દુગ્ગતમનુસ્સે અનુકમ્પં કત્વા ‘‘એહિ, સુખેન જીવનૂપાયં દસ્સેસ્સામી’’તિ નિધિટ્ઠાનં નેત્વા હત્થં પસારેત્વા ‘‘ઇમં ગહેત્વા સુખેન જીવા’’તિ આચિક્ખિતારં વિય. વજ્જદસ્સિનન્તિ દ્વે વજ્જદસ્સિનો ‘‘ઇમિના નં અસારુપ્પેન વા ખલિતેન વા સઙ્ઘમજ્ઝે નિગ્ગણ્હિસ્સામી’’તિ રન્ધગવેસકો ચ, અઞ્ઞાતં ઞાપનત્થાય ઞાતં અનુગ્ગહણત્થાય સીલાદીનમસ્સ વુદ્ધિકામતાય તં તં વજ્જં ઓલોકનેન ઉલ્લુમ્પનસભાવસણ્ઠિતો ચ. અયં ઇધ અધિપ્પેતો. યથા હિ દુગ્ગતમનુસ્સો ‘‘ઇમં ગણ્હાહી’’તિ તજ્જેત્વાપિ પોથેત્વાપિ નિધિં દસ્સેન્તે કોપં ન કરોતિ, પમુદિતો એવ હોતિ, એવમેવ એવરૂપે પુગ્ગલે અસારુપ્પં વા ખલિતં વા દિસ્વા આચિક્ખન્તે કોપો ન કાતબ્બો, તુટ્ઠેનેવ ભવિતબ્બં, ‘‘ભન્તે, મહન્તં વો કમ્મં કતં, મય્હં આચરિયુપજ્ઝાયટ્ઠાને ઠત્વા ઓવદન્તેહિ પુનપિ મં વદેય્યાથા’’તિ પવારેતબ્બમેવ. નિગ્ગય્હવાદિન્તિ એકચ્ચો હિ સદ્ધિવિહારિકાદીનં અસારુપ્પં વા ખલિતં વા દિસ્વા ‘‘અયં મે મુખોદકદાનાદીહિ સક્કચ્ચં ઉપટ્ઠહતિ, સચે નં વક્ખામિ, ન મં ઉપટ્ઠહિસ્સતિ, એવં મે પરિહાનિ ભવિસ્સતી’’તિ વત્થું અવિસહન્તો ન નિગ્ગય્હવાદી નામ હોતિ. સો ઇમસ્મિં સાસને કચવરં આકિરતિ. યો પન તથારૂપં વજ્જં દિસ્વા વજ્જાનુરૂપં તજ્જેન્તો પણામેન્તો દણ્ડકમ્મં કરોન્તો વિહારા તં નીહરન્તો સિક્ખાપેતિ, અયં નિગ્ગય્હવાદી નામ સેય્યથાપિ સમ્માસમ્બુદ્ધો. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘નિગ્ગય્હ નિગ્ગય્હાહં, આનન્દ, વક્ખામિ, પવય્હ પવય્હ, આનન્દ, વક્ખામિ, યો સારો સો ઠસ્સતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૧૯૬). મેધાવિન્તિ ધમ્મોજપઞ્ઞાય સમન્નાગતં. તાદિસન્તિ એવરૂપં પણ્ડિતં ભજેય્ય પયિરુપાસેય્ય. તાદિસઞ્હિ આચરિયં ભજમાનસ્સ અન્તેવાસિકસ્સ સેય્યો હોતિ, ન પાપિયો વડ્ઢિયેવ હોતિ, નો પરિહાનીતિ.

દેસનાપરિયોસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

રાધત્થેરવત્થુ પઠમં.

૨. અસ્સજિપુનબ્બસુકવત્થુ

ઓવદેય્યાનુસાસેય્યાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અસ્સજિપુનબ્બસુકભિક્ખૂ આરબ્ભ કથેસિ. દેસના પન કીટાગિરિસ્મિં સમુટ્ઠિતા.

તે કિર દ્વે ભિક્ખૂ કિઞ્ચાપિ અગ્ગસાવકાનં સદ્ધિવિહારિકા, અલજ્જિનો પન અહેસું પાપભિક્ખૂ. તે પાપકેહિ અત્તનો પરિવારેહિ પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં કીટાગિરિસ્મિં વિહરન્તા ‘‘માલાવચ્છં રોપેન્તિપિ રોપાપેન્તિપી’’તિઆદિકં (પારા. ૪૩૧; ચૂળવ. ૨૧) નાનપ્પકારં અનાચારં કરોન્તા કુલદૂસકકમ્મં કત્વા તતો ઉપ્પન્નેહિ પચ્ચયેહિ જીવિકં કપ્પેન્તા તં આવાસં પેસલાનં ભિક્ખૂનં અનાવાસં અકંસુ. સત્થા તં પવત્તિં સુત્વા તેસં પબ્બાજનીયકમ્મકરણત્થાય સપરિવારે દ્વે અગ્ગસાવકે આમન્તેત્વા ‘‘ગચ્છથ, સારિપુત્તા, તેસુ યે તુમ્હાકં વચનં ન કરોન્તિ, તેસં પબ્બાજનીયકમ્મં કરોથ, યે પન કરોન્તિ, તે ઓવદથ અનુસાસથ. ઓવદન્તો હિ અનુસાસન્તો અપણ્ડિતાનંયેવ અપ્પિયો હોતિ અમનાપો, પણ્ડિતાનં પન પિયો હોતિ મનાપો’’તિ અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૭૭. ‘‘ઓવદેય્યાનુસાસેય્ય, અસબ્ભા ચ નિવારયે;

સતઞ્હિ સો પિયો હોતિ, અસતં હોતિ અપ્પિયો’’તિ.

તત્થ ઓવદેય્યાતિ ઉપ્પન્ને વત્થુસ્મિં વદન્તો ઓવદતિ નામ, અનુપ્પન્ને વત્થુસ્મિં ‘‘અયસોપિ તે સિયા’’તિઆદિવસેન અનાગતં દસ્સેન્તો અનુસાસતિ નામ. સમ્મુખા વદન્તો ઓવદતિ નામ, પરમ્મુખા દૂતં વા સાસનં વા પેસેન્તો અનુસાસતિ નામ. સકિં વદન્તો ઓવદતિ નામ, પુનપ્પુનં વદન્તો અનુસાસતિ નામ. ઓવદન્તો એવ વા અનુસાસતિ નામાતિ એવં ઓવદેય્ય અનુસાસેય્ય. અસબ્ભા ચાતિ અકુસલધમ્મા ચ નિવારેય્ય, કુસલધમ્મે પતિટ્ઠાપેય્યાતિ અત્થો. સતઞ્હિ સો પિયો હોતીતિ સો એવરૂપો પુગ્ગલો બુદ્ધાદીનં સપ્પુરિસાનં પિયો હોતિ. યે પન અદિટ્ઠધમ્મા અવિતિણ્ણપરલોકા આમિસચક્ખુકા જીવિકત્થાય પબ્બજિતા, તેસં અસતં સો ઓવાદકો અનુસાસકો, ‘‘‘ન ત્વં અમ્હાકં ઉપજ્ઝાયો, ન આચરિયો, કસ્મા અમ્હે ઓવદસી’તિ એવં મુખસત્તીહિ વિજ્ઝન્તાનં અપ્પિયો હોતી’’તિ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ. સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનાપિ તત્થ ગન્ત્વા તે ભિક્ખૂ ઓવદિંસુ અનુસાસિંસુ. તેસુ એકચ્ચે ઓવાદં સમ્પટિચ્છિત્વા સમ્મા વત્તિંસુ, એકચ્ચે વિબ્ભમિંસુ, એકચ્ચે પબ્બાજનીયકમ્મં પાપુણિંસૂતિ.

અસ્સજિપુનબ્બસુકવત્થુ દુતિયં.

૩. છન્નત્થેરવત્થુ

ન ભજે પાપકે મિત્તેતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો છન્નત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિર આયસ્મા ‘‘અહં અમ્હાકં અય્યપુત્તેન સદ્ધિં મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખન્તો તદા અઞ્ઞં એકમ્પિ ન પસ્સામિ, ઇદાનિ પન ‘અહં સારિપુત્તો નામ, અહં મોગ્ગલ્લાનો નામ, મયં અગ્ગસાવકમ્હા’તિ વત્વા ઇમે વિચરન્તી’’તિ દ્વે અગ્ગસાવકે અક્કોસતિ. સત્થા ભિક્ખૂનં સન્તિકા તં પવત્તિં સુત્વા છન્નત્થેરં પક્કોસાપેત્વા ઓવદતિ. સો તઙ્ખણેયેવ તુણ્હી હુત્વા પુન ગન્ત્વા થેરે અક્કોસતિયેવ. એવં યાવતતિયં અક્કોસન્તં પક્કોસાપેત્વા સત્થા ઓવદિત્વા ‘‘છન્ન, દ્વે અગ્ગસાવકા નામ તુય્હં કલ્યાણમિત્તા ઉત્તમપુરિસા, એવરૂપે કલ્યાણમિત્તે સેવસ્સુ ભજસ્સૂ’’તિ વત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૭૮. ‘‘ન ભજે પાપકે મિત્તે, ન ભજે પુરિસાધમે;

ભજેથ મિત્તે કલ્યાણે, ભજેથ પુરિસુત્તમે’’તિ.

તસ્સત્થો – કાયદુચ્ચરિતાદિઅકુસલકમ્માભિરતા પાપમિત્તા નામ. સન્ધિચ્છેદનાદિકે વા એકવીસતિઅનેસનાદિભેદે વા અટ્ઠાને નિયોજકા પુરિસાધમા નામ. ઉભોપિ વા એતે પાપમિત્તા ચેવ પુરિસાધમા ચ, તે ન ભજેય્ય ન પયિરુપાસેય્ય, વિપરીતા પન કલ્યાણમિત્તા ચેવ સપ્પુરિસા ચ, તે ભજેથ પયિરુપાસેથાતિ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

છન્નત્થેરો પન તં ઓવાદં સુત્વાપિ પુરિમનયેનેવ ભિક્ખૂ અક્કોસતિ પરિભાસતિ. પુનપિ સત્થુ આરોચેસું. સત્થા, ‘‘ભિક્ખવે, મયિ ધરન્તે છન્નં સિક્ખાપેતું ન સક્ખિસ્સથ, મયિ પન પરિનિબ્બુતે સક્ખિસ્સથા’’તિ વત્વા પરિનિબ્બાનકાલે આયસ્મતા આનન્દેન, ‘‘ભન્તે, કથં છન્નત્થેરે અમ્હેહિ પટિપજ્જિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તે, ‘‘આનન્દ, છન્નસ્સ ભિક્ખુનો બ્રહ્મદણ્ડો દાતબ્બો’’તિ આણાપેસિ. સો સત્થરિ પરિનિબ્બુતે આનન્દત્થેરેન આરોચિતં બ્રહ્મદણ્ડં સુત્વા દુક્ખી દુમ્મનો તિક્ખત્તું મુચ્છિતો પતિત્વા ‘‘મા મં, ભન્તે, નાસયિત્થા’’તિ યાચિત્વા સમ્મા વત્તં પૂરેન્તો ન ચિરસ્સેવ સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણીતિ.

છન્નત્થેરવત્થુ તતિયં.

૪. મહાકપ્પિનત્થેરવત્થુ

ધમ્મપીતિ સુખં સેતીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો મહાકપ્પિનત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.

તત્રાયં અનુપુબ્બી કથા – અતીતે કિર આયસ્મા મહાકપ્પિનો પદુમુત્તરબુદ્ધસ્સ પાદમૂલે કતાભિનીહારો સંસારે સંસરન્તો બારાણસિતો અવિદૂરે એકસ્મિં પેસકારગામે જેટ્ઠકપેસકારો હુત્વા નિબ્બત્તિ. તદા સહસ્સમત્તા પચ્ચેકબુદ્ધા અટ્ઠ માસે હિમવન્તે વસિત્વા વસ્સિકે ચત્તારો માસે જનપદે વસન્તિ. તે એકવારં બારાણસિયા અવિદૂરે ઓતરિત્વા ‘‘સેનાસનકરણત્થાય હત્થકમ્મં યાચથા’’તિ રઞ્ઞો સન્તિકં અટ્ઠ પચ્ચેકબુદ્ધે પહિણિંસુ. તદા પન રઞ્ઞો વપ્પમઙ્ગલકાલો હોતિ. સો ‘‘પચ્ચેકબુદ્ધા કિર આગતા’’તિ સુત્વા તસ્મિં ખણે નિક્ખમિત્વા આગતકારણં પુચ્છિત્વા ‘‘અજ્જ, ભન્તે, ઓકાસો નત્થિ, સ્વે અમ્હાકં વપ્પમઙ્ગલં, તતિયદિવસે કરિસ્સામી’’તિ વત્વા પચ્ચેકબુદ્ધે અનિમન્તેત્વાવ પાવિસિ. પચ્ચેકબુદ્ધા ‘‘અઞ્ઞત્થ ગમિસ્સામા’’તિ પક્કમિંસુ. તસ્મિં ખણે જેટ્ઠપેસકારસ્સ ભરિયા કેનચિદેવ કરણીયેન બારાણસિં ગચ્છન્તી તે પચ્ચેકબુદ્ધે દિસ્વા વન્દિત્વા ‘‘કિં, ભન્તે, અવેલાય, અય્યા, આગતા’’તિ પુચ્છિત્વા આદિતો પટ્ઠાય કથેસું. તં પવત્તિં સુત્વા સદ્ધાસમ્પન્ના ઞાણસમ્પન્ના ઇત્થી ‘‘સ્વે, ભન્તે, અમ્હાકં ભિક્ખં ગણ્હથા’’તિ નિમન્તેસિ. ‘‘બહુકા મયં ભગિની’’તિ. ‘‘કિત્તકા, ભન્તે’’તિ? ‘‘સહસ્સમત્તા’’તિ. ‘‘ભન્તે, ઇમસ્મિં ગામે સહસ્સપેસકારા વસિમ્હ. એકેકો એકેકસ્સ ભિક્ખં દસ્સતિ, ભિક્ખં અધિવાસેથ, અહમેવ વો વસનટ્ઠાનમ્પિ કારેસ્સામી’’તિ આહ. પચ્ચેકબુદ્ધા અધિવાસયિંસુ.

સા ગામં પવિસિત્વા ઉગ્ઘોસેસિ – ‘‘અહં સહસ્સમત્તે પચ્ચેકબુદ્ધે દિસ્વા નિમન્તયિં, અય્યાનં નિસીદનટ્ઠાનં સંવિદહથ, યાગુભત્તાદીનિ સમ્પાદેથા’’તિ. ગામમજ્ઝે મણ્ડપં કારેત્વા આસનાનિ પઞ્ઞાપેત્વા પુનદિવસે પચ્ચેકબુદ્ધે નિસીદાપેત્વા પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન પરિવિસિત્વા ભત્તકિચ્ચાવસાને તસ્મિં ગામે સબ્બા ઇત્થિયો આદાય તાહિ સદ્ધિં પચ્ચેકબુદ્ધે વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, તેમાસં વસનત્થાય પટિઞ્ઞં દેથા’’તિ તેસં પટિઞ્ઞં ગહેત્વા પુન ગામે ઉગ્ઘોસેસિ – ‘‘અમ્મતાતા, એકેકકુલતો એકેકો પુરિસો ફરસુવાસિઆદીનિ ગહેત્વા અરઞ્ઞં પવિસિત્વા દબ્બસમ્ભારે આહરિત્વા અય્યાનં વસનટ્ઠાનં કરોતૂ’’તિ. ગામવાસિનો તસ્સાયેવ વચનં સુત્વા એકેકો એકેકં કત્વા સદ્ધિં રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનેહિ પણ્ણસાલસહસ્સં કારેત્વા અત્તનો અત્તનો પણ્ણસાલાયં વસ્સૂપગતે પચ્ચેકબુદ્ધે ‘‘અહં સક્કચ્ચં ઉપટ્ઠહિસ્સામિ, અહં સક્કચ્ચં ઉપટ્ઠહિસ્સામી’’તિ ઉપટ્ઠહિંસુ. વસ્સંવુટ્ઠકાલે ‘‘અત્તનો અત્તનો પણ્ણસાલાય વસ્સંવુટ્ઠાનં પચ્ચેકબુદ્ધાનં ચીવરસાટકે સજ્જેથા’’તિ સમાદપેત્વા એકેકસ્સ સહસ્સસહસ્સમૂલં ચીવરં દાપેસિ. પચ્ચેકબુદ્ધા વુટ્ઠવસ્સા અનુમોદનં કત્વા પક્કમિંસુ.

ગામવાસિનોપિ ઇદં પુઞ્ઞકમ્મં કત્વા ઇતો ચુતા તાવતિંસભવને નિબ્બત્તિત્વા ગણદેવપુત્તા નામ અહેસું. તે તત્થ દિબ્બસમ્પત્તિં અનુભવિત્વા કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે બારાણસિયં કુટુમ્બિકગેહેસુ નિબ્બત્તિંસુ. જેટ્ઠકપેસકારો જેટ્ઠકકુટુમ્બિકસ્સ પુત્તો અહોસિ. ભરિયાપિસ્સ જેટ્ઠકકુટુમ્બિકસ્સેવ ધીતા અહોસિ. તા સબ્બાપિ વયપ્પત્તા પરકુલં ગચ્છન્તિયો તેસં તેસંયેવ ગેહાનિ અગમિંસુ. અથેકદિવસં વિહારે ધમ્મસ્સવનં સઙ્ઘુટ્ઠં. ‘‘સત્થા ધમ્મં દેસેસ્સતી’’તિ સુત્વા સબ્બેપિ તે કુટુમ્બિકા ‘‘ધમ્મં સોસ્સામા’’તિ ભરિયાહિ સદ્ધિં વિહારં અગમિંસુ. તેસં વિહારમજ્ઝં પવિટ્ઠક્ખણે વસ્સં ઉટ્ઠહિ. યેસં કુલૂપકા વા ઞાતિસામણેરાદયો વા અત્થિ, તે તેસં પરિવેણાનિ પવિસિંસુ. તે પન તથારૂપાનં નત્થિતાય કત્થચિ, પવિસિતું અવિસહન્તા વિહારમજ્ઝેયેવ અટ્ઠંસુ. અથ ને જેટ્ઠકકુટુમ્બિકો આહ – ‘‘પસ્સથ અમ્હાકં વિપ્પકારં, કુલપુત્તેહિ નામ એત્તકેન લજ્જિતું યુત્ત’’ન્તિ. ‘‘અય્ય, કિં પન કરોમા’’તિ? ‘‘મયં વિસ્સાસિકટ્ઠાનસ્સ અભાવેન ઇમં વિપ્પકારં પત્તા, સબ્બે ધનં સંહરિત્વા પરિવેણં કરોમા’’તિ. ‘‘સાધુ, અય્યા’’તિ જેટ્ઠકો સહસ્સં અદાસિ, સેસા પઞ્ચ પઞ્ચ સતાનિ. ઇત્થિયો અડ્ઢતેય્યાનિ અડ્ઢતેય્યાનિ સતાનિ. તે તં ધનં સંહરિત્વા સહસ્સકૂટાગારપરિવારં સત્થુ વસનત્થાય મહાપરિવેણં નામ આરભિંસુ. નવકમ્મસ્સ મહન્તતાય ધને અપ્પહોન્તે પુબ્બે દિન્નધનતો પુન ઉપડ્ઢૂપડ્ઢં અદંસુ. નિટ્ઠિતે પરિવેણે વિહારમહં કરોન્તા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ સત્તાહં મહાદાનં દત્વા વીસતિયા ભિક્ખુસહસ્સાનં ચીવરાનિ સજ્જિંસુ.

જેટ્ઠકકુટુમ્બિકસ્સ પન ભરિયા સબ્બેહિ સમાનં અકત્વા અત્તનો પઞ્ઞાય ઠિતા ‘‘અતિરેકતરં કત્વા સત્થારં પૂજેસ્સામી’’તિ અનોજપુપ્ફવણ્ણેન સહસ્સમૂલેન સાટકેન સદ્ધિં અનોજપુપ્ફચઙ્કોટકં ગહેત્વા અનુમોદનકાલે સત્થારં અનોજપુપ્ફેહિ પૂજેત્વા તં સાટકં સત્થુ પાદમૂલે ઠપેત્વા, ‘‘ભન્તે, નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને અનોજપુપ્ફવણ્ણંયેવ મે સરીરં હોતુ, અનોજા એવ ચ મે નામં હોતૂ’’તિ પત્થનં પટ્ઠપેસિ. સત્થા ‘‘એવં હોતૂ’’તિ અનુમોદનં અકાસિ. તે સબ્બેપિ યાવતાયુકં ઠત્વા તતો ચુતા દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે દેવલોકા ચવિત્વા જેટ્ઠકકુટુમ્બિકો કુક્કુટવતીનગરે રાજકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો મહાકપ્પિનરાજા નામ અહોસિ, સેસા અમચ્ચકુલે નિબ્બત્તિંસુ. જેટ્ઠકકુટુમ્બિકસ્સ ભરિયા મદ્દરટ્ઠે સાગલનગરે રાજકુલે નિબ્બત્તિ, અનોજપુપ્ફવણ્ણમેવસ્સા સરીરં અહોસિ, અનોજાત્વેવસ્સા નામં કરિંસુ. સા વયપ્પત્તા મહાકપ્પિનરઞ્ઞો ગેહં ગન્ત્વા અનોજાદેવી નામ અહોસિ. સેસિત્થિયોપિ અમચ્ચકુલેસુ નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તા તેસંયેવ અમચ્ચપુત્તાનં ગેહાનિ અગમંસુ. તે સબ્બે રઞ્ઞો સમ્પત્તિસદિસં સમ્પત્તિં અનુભવિંસુ. યદા રાજા સબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતો હત્થિં અભિરુહિત્વા વિચરિ, તદા તેપિ તથેવ વિચરન્તિ. તસ્મિં અસ્સેન વા રથેન વા વિચરન્તે તેપિ તથેવ વિચરન્તિ? એવં તે એકતો હુત્વા કતાનં પુઞ્ઞાનં આનુભાવેન એકતોવ સમ્પત્તિં અનુભવિંસુ. રઞ્ઞો પન બલો, બલવાહનો, પુપ્ફો, પુપ્ફવાહનો, સુપત્તોતિ પઞ્ચ અસ્સા હોન્તિ. રાજા તેસુ સુપત્તં અસ્સં સયં આરોહતિ, ઇતરે ચત્તારો અસ્સારોહાનં સાસનાહરણત્થાય અદાસિ. રાજા તે પાતોવ ભોજેત્વા ‘‘ગચ્છથ દ્વે વા તીણિ વા યોજનાનિ આહિણ્ડિત્વા બુદ્ધસ્સ વા ધમ્મસ્સ વા સઙ્ઘસ્સ વા ઉપ્પન્નભાવં ઞત્વા મય્હં સુખસાસનં આહરથા’’તિ પેસેસિ. તે ચતૂહિ દ્વારેહિ નિક્ખમિત્વા તીણિ યોજનાનિ આહિણ્ડિત્વા સાસનં અલભિત્વા પચ્ચાગચ્છન્તિ.

અથેકદિવસં રાજા સુપત્તં અસ્સં આરુય્હ અમચ્ચસહસ્સપરિવુતો ઉય્યાનં ગચ્છન્તો કિલન્તરૂપે પઞ્ચસતવાણિજકે નગરં પવિસન્તે દિસ્વા ‘‘ઇમે અદ્ધાનકિલન્તા, અદ્ધા ઇમેસં સન્તિકા એકં ભદ્દકં સાસનં સોસ્સામી’’તિ તે પક્કોસાપેત્વા ‘‘કુતો આગચ્છથા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘અત્થિ, દેવ, ઇતો વીસતિયોજનસતમત્થકે સાવત્થિ નામ નગરં, તતો આગચ્છામા’’તિ. ‘‘અત્થિ પન વો પદેસે કિઞ્ચિ સાસનં ઉપ્પન્ન’’ન્તિ. ‘‘દેવ, અઞ્ઞં કિઞ્ચિ નત્થિ, સમ્માસમ્બુદ્ધો પન ઉપ્પન્નો’’તિ. રાજા તાવદેવ પઞ્ચવણ્ણાય પીતિયા ફુટ્ઠસરીરો કિઞ્ચિ સલ્લક્ખેતું અસક્કોન્તો મુહુત્તં વીતિનામેત્વા, ‘‘તાતા, કિં વદેથા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘બુદ્ધો, દેવ, ઉપ્પન્નો’’તિ. રાજા દુતિયમ્પિ તતિયમ્પિ તથેવ વીતિનામેત્વા ચતુત્થે વારે ‘‘કિં વદેથ, તાતા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘બુદ્ધો, દેવ, ઉપ્પન્નો’’તિ વુત્તે, ‘‘તાતા, વો સતસહસ્સં દદામી’’તિ વત્વા ‘‘અઞ્ઞમ્પિ કિઞ્ચિ સાસનં અત્થી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘અત્થિ, દેવ, ધમ્મો ઉપ્પન્નો’’તિ. રાજા તમ્પિ સુત્વા પુરિમનયેનેવ તયો વારે વીતિનામેત્વા ચતુત્થે વારે ‘‘ધમ્મો ઉપ્પન્નો’’તિ વુત્તે ‘‘ઇધાપિ વો સતસહસ્સં દમ્મી’’તિ વત્વા ‘‘અપરમ્પિ સાસનં અત્થિ, તાતા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘અત્થિ, દેવ, સઙ્ઘરતનં ઉપ્પન્ન’’ન્તિ. રાજા તમ્પિ સુત્વા તયો વારે વીતિનામેત્વા ચતુત્થે વારે ‘‘સઙ્ઘો’’તિ પદે વુત્તે ‘‘ઇધાપિ વો સતસહસ્સં દમ્મી’’તિ વત્વા અમચ્ચસહસ્સં ઓલોકેત્વા, ‘‘તાતા, કિં કરિસ્સથા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘દેવ, તુમ્હે કિં કરિસ્સથા’’તિ? ‘‘અહં, તાતા, ‘બુદ્ધો ઉપ્પન્નો, ધમ્મો ઉપ્પન્નો, સઙ્ઘો ઉપ્પન્નો’તિ સુત્વા ન પુન નિવત્તિસ્સામિ, સત્થારં ઉદ્દિસ્સ ગન્ત્વા તસ્સ સન્તિકે પબ્બજિસ્સામી’’તિ. ‘‘મયમ્પિ, દેવ, તુમ્હેહિ સદ્ધિં પબ્બજિસ્સામા’’તિ. રાજા સુવણ્ણપટ્ટે અક્ખરાનિ લિખાપેત્વા વાણિજકે આહ – ‘‘અનોજા નામ દેવી તુમ્હાકં તીણિ સતસહસ્સાનિ દસ્સતિ, એવઞ્ચ પન નં વદેય્યાથ ‘રઞ્ઞો કિર તે ઇસ્સરિયં વિસ્સટ્ઠં, યથાસુખં સમ્પત્તિં પરિભુઞ્જાહી’તિ, સચે પન વો ‘રાજા કહ’ન્તિ પુચ્છતિ, ‘સત્થારં ઉદ્દિસ્સ પબ્બજિસ્સામીતિ વત્વા ગતો’તિ આરોચેય્યાથા’’તિ. અમચ્ચાપિ અત્તનો અત્તનો ભરિયાનં તથેવ સાસનં પહિણિંસુ. રાજા વાણિજકે ઉય્યોજેત્વા અસ્સં અભિરુય્હ અમચ્ચસહસ્સપરિવુતો તં ખણંયેવ નિક્ખમિ.

સત્થાપિ તં દિવસં પચ્ચૂસકાલે લોકં વોલોકેન્તો મહાકપ્પિનરાજાનં સપરિવારં દિસ્વા ‘‘અયં મહાકપ્પિનો વાણિજકાનં સન્તિકા તિણ્ણં રતનાનં ઉપ્પન્નભાવં સુત્વા તેસં વચનં તીહિ સતસહસ્સેહિ પૂજેત્વા રજ્જં પહાય અમચ્ચસહસ્સેહિ પરિવુતો મં ઉદ્દિસ્સ પબ્બજિતુકામો સ્વે નિક્ખમિસ્સતિ. સો સપરિવારો સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિસ્સતિ, પચ્ચુગ્ગમનમસ્સ કરિસ્સામી’’તિ પુનદિવસે ચક્કવત્તી વિય ખુદ્દકગામભોજકં પચ્ચુગ્ગચ્છન્તો સયમેવ પત્તચીવરં ગહેત્વા વીસયોજનસતં મગ્ગં પચ્ચુગ્ગન્ત્વા ચન્દભાગાય નદિયા તીરે નિગ્રોધરુક્ખમૂલે છબ્બણ્ણરસ્મિયો વિસ્સજ્જેન્તો નિસીદિ. ‘‘રાજાપિ આગચ્છન્તો એકં નદિં પત્વા ‘‘કા નામેસા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘અપરચ્છા નામ, દેવા’’તિ. ‘‘કિમસ્સા પરિમાણં, તાતા’’તિ? ‘‘ગમ્ભીરતો ગાવુતં, પુથુલતો દ્વે ગાવુતાનિ, દેવા’’તિ. ‘‘અત્થિ પનેત્થ નાવા વા ઉળુમ્પો વા’’તિ? ‘‘નત્થિ, દેવા’’તિ. ‘‘નાવાદીનિ ઓલોકેન્તે અમ્હે જાતિ જરં ઉપનેતિ, જરા મરણં. અહં નિબ્બેમતિકો હુત્વા તીણિ રતનાનિ ઉદ્દિસ્સ નિક્ખન્તો, તેસં મે આનુભાવેન ઇમં ઉદકં ઉદકં વિય મા અહોસી’’તિ તિણ્ણં રતનાનં ગુણં આવજ્જેત્વા ‘‘ઇતિપિ સો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ બુદ્ધાનુસ્સતિં અનુસ્સરન્તો સપરિવારો અસ્સસહસ્સેન ઉદકપિટ્ઠિં પક્ખન્દિ. સિન્ધવા પિટ્ઠિપાસાણે વિય પક્ખન્દિંસુ. ખુરાનં અગ્ગા નેવ તેમિંસુ.

સો તં ઉત્તરિત્વા પુરતો ગચ્છન્તો અપરમ્પિ નદિં દિસ્વા ‘‘અયં કા નામા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘નીલવાહિની નામ, દેવા’’તિ. ‘‘કિમસ્સા પરિમાણ’’ન્તિ? ‘‘ગમ્ભીરતોપિ પુથુલતોપિ અડ્ઢયોજનં, દેવા’’તિ. સેસં પુરિમસદિસમેવ. તં પન નદિં દિસ્વા ‘‘સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મો’’તિ ધમ્માનુસ્સતિં અનુસ્સરન્તો પક્ખન્દિ. તમ્પિ અતિક્કમિત્વા ગચ્છન્તો અપરમ્પિ નદિં દિસ્વા ‘‘અયં કા નામા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘ચન્દભાગા નામ, દેવા’’તિ. ‘‘કિમસ્સા પરિમાણ’’ન્તિ? ‘‘ગમ્ભીરતોપિ પુથુલતોપિ યોજનં, દેવા’’તિ. સેસં પુરિમસદિસમેવ. ઇમં પન નદિં દિસ્વા ‘‘સુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો’’તિ સઙ્ઘાનુસ્સતિં અનુસ્સરન્તો પક્ખન્દિ. તં પન નદિં અતિક્કમિત્વા ગચ્છન્તો સત્થુ સરીરતો નિક્ખન્તા છબ્બણ્ણરસ્મિયો અદ્દસ. નિગ્રોધરુક્ખસ્સ સાખાવિટપપલાસાનિ સોવણ્ણમયાનિ વિય અહેસું. રાજા ચિન્તેસિ – ‘‘અયં પન ઓભાસો નેવ ચન્દસ્સ, ન સૂરિયસ્સ, ન દેવમારબ્રહ્મનાગસુપણ્ણાદીનં અઞ્ઞતરસ્સ, અદ્ધા અહં સત્થારં ઉદ્દિસ્સ આગચ્છન્તો મહાગોતમબુદ્ધેન દિટ્ઠો ભવિસ્સામી’’તિ. સો તાવદેવ અસ્સપિટ્ઠિતો ઓતરિત્વા ઓનતસરીરો રસ્મિઅનુસારેન સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા મનોસિલારસે નિમુજ્જન્તો વિય બુદ્ધરસ્મીનં અન્તો પવિસિત્વા સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિ સદ્ધિં અમચ્ચસહસ્સેન, સત્થા તસ્સ અનુપુબ્બિં કથં કથેસિ. દેસનાવસાને રાજા સપરિવારો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. અથ સબ્બેવ ઉટ્ઠહિત્વા પબ્બજ્જં યાચિંસુ. સત્થા ‘‘આગમિસ્સતિ નુ ખો ઇમેસં કુલપુત્તાનં ઇદ્ધિમયપત્તચીવર’’ન્તિ ઉપધારેન્તો ‘‘ઇમે કુલપુત્તા પચ્ચેકબુદ્ધસહસ્સસ્સ ચીવરસહસ્સં અદંસુ, કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે વીસતિયા ભિક્ખુસહસ્સાનમ્પિ વીસતિચીવરસહસ્સાનિપિ અદંસુ. અનચ્છરિયં ઇમેસં ઇદ્ધિમયપત્તચીવરાગમન’’ન્તિ ઞત્વા દક્ખિણહત્થં પસારેત્વા ‘‘એથ, ભિક્ખવો, ચરથ બ્રહ્મચરિયં સમ્મા દુક્ખસ્સ અન્તકિરિયાયા’’તિ આહ. તે તાવદેવ અટ્ઠપરિક્ખારધરા વસ્સસટ્ઠિકત્થેરા વિય હુત્વા વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા પચ્ચોરોહિત્વા સત્થારં વન્દિત્વા નિસીદિંસુ.

તેપિ વાણિજકા રાજકુલં ગન્ત્વા રઞ્ઞા પહિતભાવં આરોચાપેત્વા દેવિયા ‘‘આગચ્છન્તૂ’’તિ વુત્તે પવિસિત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં અટ્ઠંસુ. અથ ને દેવી પુચ્છિ – ‘‘તાતા, કિં કારણા આગતાત્થા’’તિ? ‘‘મયં રઞ્ઞા તુમ્હાકં સન્તિકં પહિતા, તીણિ કિર નો સતસહસ્સાનિ દેથા’’તિ. ‘‘તાતા, અતિબહું ભણથ, કિં તુમ્હેહિ રઞ્ઞો કતં, કિસ્મિં વો રાજા પસન્નો એત્તકં ધનં દાપેસી’’તિ? ‘‘દેવિ, ન અઞ્ઞં કિઞ્ચિ કતં, રઞ્ઞો પન એકં સાસનં આરોચયિમ્હા’’તિ? ‘‘સક્કા પન, તાતા, મય્હં આરોચેતુ’’ન્તિ. ‘‘સક્કા, દેવી’’તિ. ‘‘તેન હિ, તાતા, વદેથા’’તિ. ‘‘દેવિ બુદ્ધો લોકે ઉપ્પન્નો’’તિ. સાપિ ‘‘તં સુત્વા પુરિમનયેનેવ પીતિયા ફુટ્ઠસરીરા તિક્ખત્તું કિઞ્ચિ અસલ્લક્ખેત્વા ચતુત્થે વારે ‘બુદ્ધો’તિ પદં સુત્વા, તાતા, ઇમસ્મિં પદે રઞ્ઞા કિં દિન્ન’’ન્તિ? ‘‘સતસહસ્સં, દેવી’’તિ. ‘‘તાતા, અનનુચ્છવિકં રઞ્ઞા કતં એવરૂપં સાસનં સુત્વા તુમ્હાકં સતસહસ્સં દદમાનેન. અહઞ્હિ વો મમ દુગ્ગતપણ્ણાકારે તીણિ સતસહસ્સાનિ દમ્મિ, અપરમ્પિ તુમ્હેહિ રઞ્ઞો કિં આરોચિત’’ન્તિ? તે ઇદઞ્ચિદઞ્ચાતિ ઇતરાનિપિ દ્વે સાસનાનિ આરોચયિંસુ. દેવી પુરિમનયેનેવ પીતિયા ફુટ્ઠસરીરા તિક્ખત્તું કિઞ્ચિ અસલ્લક્ખેત્વા ચતુત્થે વારે તથેવ સુત્વા તીણિ તીણિ સતસહસ્સાનિ દાપેસિ, એવં તે સબ્બાનિપિ દ્વાદસ સતસહસ્સાનિ લભિંસુ.

અથ ને દેવી પુચ્છિ – ‘‘રાજા કહં, તાતા’’તિ? દેવિ, ‘‘સત્થારં ઉદ્દિસ્સ ‘પબ્બજિસ્સામી’તિ ગતો’’તિ. ‘‘મય્હં તેન કિં સાસનં દિન્ન’’ન્તિ? ‘‘સબ્બં કિર તેન તુમ્હાકં ઇસ્સરિયં વિસ્સટ્ઠં, તુમ્હે કિર યથારુચિયા સમ્પત્તિં અનુભવથા’’તિ. ‘‘અમચ્ચા પન કહં, તાતા’’તિ? તેપિ ‘‘‘રઞ્ઞા સદ્ધિંયેવ પબ્બજિસ્સામા’તિ ગતા, દેવી’’તિ. સા તેસં ભરિયાયો પક્કોસાપેત્વા, અમ્મા, તુમ્હાકં સામિકા ‘‘રઞ્ઞા સદ્ધિં પબ્બજિસ્સામા’’તિ ગતા, ‘‘તુમ્હે કિં કરિસ્સથા’’તિ? ‘‘કિં પન તેહિ અમ્હાકં સાસનં પહિતં, દેવી’’તિ? ‘‘તેહિ કિર અત્તનો સમ્પત્તિ તુમ્હાકં વિસ્સટ્ઠા, તુમ્હે કિર તં સમ્પત્તિં યથારુચિ પરિભુઞ્જથા’’તિ. ‘‘તુમ્હે પન, દેવિ, કિં કરિસ્સથા’’તિ? ‘‘અમ્મા, સો તાવ રાજા સાસનં સુત્વા મગ્ગે ઠિતકોવ તીહિ સતસહસ્સેહિ તીણિ રતનાનિ પૂજેત્વા ખેળપિણ્ડં વિય સમ્પત્તિં પહાય ‘પબ્બજિસ્સામી’તિ નિક્ખન્તો, મયા પન તિણ્ણં રતનાનં સાસનં સુત્વા તીણિ રતનાનિ નવહિ સતસહસ્સેહિ પૂજિતાનિ, ન ખો પનેસા સમ્પત્તિ નામ રઞ્ઞોયેવ દુક્ખા, મય્હમ્પિ દુક્ખાયેવ. કો રઞ્ઞા છડ્ડિતખેળપિણ્ડં જાણુકેહિ પતિટ્ઠહિત્વા મુખેન ગણ્હિસ્સતિ, ન મય્હં સમ્પત્તિયા અત્થો, અહમ્પિ સત્થારં ઉદ્દિસ્સ ગન્ત્વા પબ્બજિસ્સામી’’તિ. ‘‘દેવિ, મયમ્પિ તુમ્હેહેવ સદ્ધિં પબ્બજિસ્સામા’’તિ. ‘‘સચે સક્કોથ, સાધુ, અમ્મા’’તિ? ‘‘સક્કોમ, દેવી’’તિ. ‘‘સાધુ, અમ્મા, તેન હિ એથા’’તિ રથસહસ્સં યોજાપેત્વા રથં આરુય્હ તાહિ સદ્ધિં નિક્ખમિત્વા અન્તરામગ્ગે પઠમં નદિં દિસ્વા યથા રઞ્ઞા પુટ્ઠં, તથેવ પુચ્છિત્વા સબ્બપવત્તિં સુત્વા ‘‘રઞ્ઞો ગતમગ્ગં ઓલોકેથા’’તિ વત્વા ‘‘સિન્ધવાનં પદવલઞ્જં ન પસ્સામ, દેવી’’તિ વુત્તે ‘‘રાજા તીણિ રતનાનિ ઉદ્દિસ્સ નિક્ખન્તો સચ્ચકિરિયં કત્વા ગતો ભવિસ્સતિ. અહમ્પિ તીણિ રતનાનિ ઉદ્દિસ્સ નિક્ખન્તા, તેસમેવ અનુભાવેન ઇદં ઉદકં વિય મા અહોસી’’તિ તિણ્ણં રતનાનં ગુણં અનુસ્સરિત્વા રથસહસ્સં પેસેસિ. ઉદકં પિટ્ઠિપાસાણસદિસં અહોસિ. ચક્કાનં અગ્ગગ્ગનેમિવટ્ટિયો નેવ તેમિંસુ. એતેનેવ ઉપાયેન ઇતરા દ્વે નદિયો ઉત્તરિ.

અથ સત્થા તસ્સાગમનભાવં ઞત્વા યથા અત્તનો સન્તિકે નિસિન્ના ભિક્ખૂ ન પઞ્ઞાયન્તિ, એવમકાસિ. સાપિ ગચ્છન્તી ગચ્છન્તી સત્થુ સરીરતો નિક્ખન્તા છબ્બણ્ણરસ્મિયો દિસ્વા તથેવ ચિન્તેત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં ઠિતા પુચ્છિ – ‘‘ભન્તે, મહાકપ્પિનો તુમ્હાકં ઉદ્દિસ્સ નિક્ખન્તો આગતેત્થ મઞ્ઞે, કહં સો, અમ્હાકમ્પિ નં દસ્સેથા’’તિ? ‘‘નિસીદથ તાવ, ઇધેવ નં પસ્સિસ્સથા’’તિ. તા સબ્બાપિ તુટ્ઠચિત્તા ‘‘ઇધેવ કિર નિસિન્ના સામિકે પસ્સિસ્સામા’’તિ નિસીદિંસુ. સત્થા તાસં અનુપુબ્બિં કથં કથેસિ, અનોજાદેવી દેસનાવસાને સપરિવારા સોતાપત્તિફલં પાપુણિ. મહાકપ્પિનત્થેરો તાસં વડ્ઢિતધમ્મદેસનં સુણન્તો સપરિવારો સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ. તસ્મિં ખણે સત્થા તાસં તે ભિક્ખૂ અરહત્તપ્પત્તે દસ્સેસિ. તાસં કિર આગતક્ખણેયેવ અત્તનો સામિકે કાસાવધરે મુણ્ડકસીસે દિસ્વા ચિત્તં એકગ્ગં ન ભવેય્ય, તેન મગ્ગફલાનિ પત્તું ન સક્કુણેય્યું. તસ્મા અચલસદ્ધાય પતિટ્ઠિતકાલે તાસં તે ભિક્ખૂ અરહત્તપ્પત્તેયેવ દસ્સેસિ.

તાપિ તે દિસ્વા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, તુમ્હાકં તાવ પબ્બજિતકિચ્ચં મત્થકં પત્ત’’ન્તિ વત્વા સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં ઠિતા પબ્બજ્જં યાચિંસુ. એવં કિર વુત્તે ‘‘સત્થા ઉપ્પલવણ્ણાય આગમનં ચિન્તેસી’’તિ એકચ્ચે વદન્તિ. સત્થા પન તા ઉપાસિકાયો આહ – ‘‘સાવત્થિં ગન્ત્વા ભિક્ખુનીઉપસ્સયે પબ્બજેથા’’તિ. તા અનુપુબ્બેન જનપદચારિકં ચરમાના અન્તરામગ્ગે મહાજનેન અભિહટસક્કારસમ્માના પદસાવ વીસયોજનસતિકં ગન્ત્વા ભિક્ખુનીઉપસ્સયે પબ્બજિત્વા અરહત્તં પાપુણિંસુ. સત્થાપિ ભિક્ખુસહસ્સં આદાય આકાસેનેવ જેતવનં અગમાસિ. તત્ર સુદં આયસ્મા મહાકપ્પિનો રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનાદીસુ ‘‘અહો સુખં, અહો સુખ’’ન્તિ ઉદાનં ઉદાનેન્તો વિચરતિ. ભિક્ખૂ ભગવતો આરોચેસું – ‘‘ભન્તે, મહાકપ્પિનો ‘અહો સુખં, અહો સુખ’ન્તિ ઉદાનં ઉદાનેન્તો વિચરતિ, અત્તનો કામસુખં રજ્જસુખં આરબ્ભ કથેસિ મઞ્ઞે’’તિ. સત્થા તં પક્કોસાપેત્વા ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં, કપ્પિન, કામસુખં રજ્જસુખં આરબ્ભ ઉદાનં ઉદાનેસી’’તિ. ‘‘ભગવા મે, ભન્તે, તં આરબ્ભ ઉદાનભાવં વા અનુદાનભાવં વા જાનાતી’’તિ? સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, મમ પુત્તો કામસુખં રજ્જસુખં આરબ્ભ ઉદાનં ઉદાનેતિ, પુત્તસ્સ પન મે ધમ્મપીતિ નામ ધમ્મરતિ નામ ઉપ્પજ્જતિ, સો અમતમહાનિબ્બાનં આરબ્ભ એવ ઉદાનં ઉદાનેસી’’તિ અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૭૯. ‘‘ધમ્મપીતિ સુખં સેતિ, વિપ્પસન્નેન ચેતસા;

અરિયપ્પવેદિતે ધમ્મે, સદા રમતિ પણ્ડિતો’’તિ.

તત્થ ધમ્મપીતીતિ ધમ્મપાયકો, ધમ્મં પિવન્તોતિ અત્થો. ધમ્મો ચ નામેસ ન સક્કા ભાજનેન યાગુઆદીનિ વિય પાતું? નવવિધં પન લોકુત્તરધમ્મં નામકાયેન ફુસન્તો આરમ્મણતો સચ્છિકરોન્તો પરિઞ્ઞાભિસમયાદીહિ દુક્ખાદીનિ અરિયસચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝન્તો ધમ્મં પિવતિ નામ. સુખં સેતીતિ દેસનામત્તમેવેતં, ચતૂહિપિ ઇરિયાપથેહિ સુખં વિહરતીતિ અત્થો. વિપ્પસન્નેનાતિ અનાવિલેન નિરુપક્કિલેસેન. અરિયપ્પવેદિતેતિ બુદ્ધાદીહિ અરિયેહિ પવેદિતે સતિપટ્ઠાનાદિભેદે બોધિપક્ખિયધમ્મે. સદા રમતીતિ એવરૂપો ધમ્મપીતિ વિપ્પસન્નેન ચેતસા વિહરન્તો પણ્ડિચ્ચેન સમન્નાગતો સદા રમતિ અભિરમતીતિ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપન્નાદયો અહેસુન્તિ.

મહાકપ્પિનત્થેરવત્થુ ચતુત્થં.

૫. પણ્ડિતસામણેરવત્થુ

ઉદકઞ્હિ નયન્તીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો પણ્ડિતસામણેરં આરબ્ભ કથેસિ.

અતીતે કિર કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધો વીસતિખીણાસવસહસ્સપરિવારો બારાણસિં અગમાસિ. મનુસ્સા અત્તનો બલં સલ્લક્ખેત્વા અટ્ઠપિ દસપિ એકતો હુત્વા અગન્તુકદાનાદીનિ અદંસુ. અથેકદિવસં સત્થા ભત્તકિચ્ચપરિયોસાને એવં અનુમોદનમકાસિ –

‘‘ઉપાસકા ઇધ એકચ્ચો ‘અત્તનો સન્તકમેવ દાતું વટ્ટતિ, કિં પરેન સમાદપિતેના’તિ અત્તનાવ દાનં દેતિ, પરં ન સમાદપેતિ. સો નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને ભોગસમ્પદં લભતિ, નો પરિવારસમ્પદં. એકચ્ચો પરં સમાદપેતિ, અત્તના ન દેતિ. સો નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને પરિવારસમ્પદં લભતિ, નો ભોગસમ્પદં એકચ્ચો અત્તનાપિ ન દેતિ, પરમ્પિ ન સમાદપેતિ. સો નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને નેવ ભોગસમ્પદં લભતિ, ન પરિવારસમ્પદં, વિઘાસાદોવ હુત્વા જીવતિ. એકચ્ચો અત્તના ચ દેતિ, પરઞ્ચ સમાદપેતિ. સો નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને ભોગસમ્પદમ્પિ લભતિ પરિવારસમ્પદમ્પી’’તિ.

તં સુત્વા સમીપે ઠિતો એકો પણ્ડિતપુરિસો ચિન્તેસિ – ‘‘અહં દાનિ તથા કરિસ્સામિ, યથા મે દ્વેપિ સમ્પત્તિયો ભવિસ્સન્તી’’તિ. સો સત્થારં વન્દિત્વા આહ – ‘‘ભન્તે, સ્વાતનાય મય્હં ભિક્ખં ગણ્હથા’’તિ. ‘‘કિત્તકેહિ તે ભિક્ખૂહિ અત્થો’’તિ? ‘‘કિત્તકો પન વો, ભન્તે, પરિવારો’’તિ? ‘‘વીસતિ ભિક્ખુસહસ્સાની’’તિ. ‘‘ભન્તે, સબ્બેહિ સદ્ધિં સ્વાતનાય મય્હં ભિક્ખં ગણ્હથા’’તિ. સત્થા અધિવાસેસિ. સો ગામં પવિસિત્વા, ‘‘અમ્મતાતા, સ્વાતનાય મયા બુદ્ધપ્પમુખો ભિક્ખુસઙ્ઘો નિમન્તિતો, તુમ્હે યત્તકાનં ભિક્ખૂનં દાતું સક્ખિસ્સથ, તત્તકાનં દાનં દેથા’’તિ આરોચેત્વા વિચરન્તો અત્તનો અત્તનો બલં સલ્લક્ખેત્વા ‘‘મયં દસન્નં દસ્સામ, મયં વીસતિયા, મયં સતસ્સ, મયં પઞ્ચસતાન’’ન્તિ વુત્તે સબ્બેસં વચનં આદિતો પટ્ઠાય પણ્ણે આરોપેસિ.

તેન ચ સમયેન તસ્મિં નગરે અતિદુગ્ગતભાવેનેવ ‘‘મહાદુગ્ગતો’’તિ પઞ્ઞાતો એકો પુરિસો અત્થિ. સો તમ્પિ સમ્મુખાગતં દિસ્વા, સમ્મ મહાદુગ્ગત, મયા સ્વાતનાય બુદ્ધપ્પમુખો ભિક્ખુસઙ્ઘો નિમન્તિતો, સ્વે નગરવાસિનો દાનં દસ્સન્તિ, ‘‘ત્વં કતિ ભિક્ખૂ ભોજેસ્સસી’’તિ? ‘‘સામિ, મય્હં કિં ભિક્ખૂહિ, ભિક્ખૂહિ નામ સધનાનં અત્થો, મય્હં પન સ્વે યાગુઅત્થાય તણ્ડુલનાળિમત્તમ્પિ નત્થિ, અહં ભતિં કત્વા જીવામિ, કિં મે ભિક્ખૂહી’’તિ? સમાદપકેન નામ બ્યત્તેન ભવિતબ્બં. તસ્મા સો તેન ‘‘નત્થી’’તિ વુત્તેપિ તુણ્હીભૂતો અહુત્વા એવમાહ – ‘‘સમ્મ મહાદુગ્ગત, ઇમસ્મિં નગરે સુભોજનં ભુઞ્જિત્વા સુખુમવત્થં નિવાસેત્વા નાનાભરણપટિમણ્ડિતા સિરિસયને સયમાના બહૂ જના સમ્પત્તિં અનુભવન્તિ, ત્વં પન દિવસં ભતિં કત્વા કુચ્છિપૂરણમત્તમ્પિ ન લભસિ, એવં સન્તેપિ ‘અહં પુબ્બે પુઞ્ઞં અકતત્તા કિઞ્ચિ ન લભામી’તિ ન જાનાસી’’તિ? ‘‘જાનામિ, સામી’’તિ. ‘‘અથ કસ્મા ઇદાનિ પુઞ્ઞં ન કરોસિ, ત્વં યુવા બલસમ્પન્નો, કિં તયા ભતિં કત્વાપિ યથાબલં દાનં દાતું ન વટ્ટતી’’તિ? સો તસ્મિં કથેન્તેયેવ સંવેગપ્પત્તો હુત્વા ‘‘મય્હમ્પિ એકં ભિક્ખું પણ્ણે આરોપેહિ, કિઞ્ચિદેવ ભતિં કત્વા એકસ્સ ભિક્ખં દસ્સામી’’તિ આહ. ઇતરો ‘‘કિં એકેન ભિક્ખુના પણ્ણે આરોપિતેના’’તિ ન આરોપેસિ? મહાદુગ્ગતોપિ ગેહં ગન્ત્વા ભરિયં આહ – ‘‘ભદ્દે, નગરવાસિનો સ્વે સઙ્ઘભત્તં કરિસ્સન્તિ, અહમ્પિ સમાદપકેન ‘એકસ્સ ભિક્ખં દેહી’તિ વુત્તો, મયમ્પિ સ્વે એકસ્સ ભિક્ખં દસ્સામા’’તિ. અથસ્સ ભરિયા ‘‘મયં દલિદ્દા, કસ્મા તયા સમ્પટિચ્છિત’’ન્તિ અવત્વાવ, ‘‘સામિ, ભદ્દકં તે કતં, મયં પુબ્બેપિ કિઞ્ચિ અદત્વા ઇદાનિ દુગ્ગતા જાતા, મયં ઉભોપિ ભતિં કત્વા એકસ્સ ભિક્ખં દસ્સામ, સામી’’તિ વત્વા ઉભોપિ ગેહા નિક્ખમિત્વા ભતિટ્ઠાનં અગમંસુ.

મહાસેટ્ઠિ તં દિસ્વા ‘‘કિં, સમ્મ મહાદુગ્ગત, ભતિં કરિસ્સસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘આમ, અય્યા’’તિ. ‘‘કિં કરિસ્સસી’’તિ? ‘‘યં તુમ્હે કારેસ્સથ, તં કરિસ્સામી’’તિ. ‘‘તેન હિ મયં સ્વે દ્વે તીણિ ભિક્ખુસતાનિ ભોજેસ્સામ, એહિ, દારૂનિ ફાલેહી’’તિ વાસિફરસું નીહરિત્વા દાપેસિ. મહાદુગ્ગતો દળ્હં કચ્છં બન્ધિત્વા મહુસ્સાહપ્પત્તો વાસિં પહાય ફરસું ગણ્હન્તો, ફરસું પહાય વાસિં ગણ્હન્તો દારૂનિ ફાલેતિ. અથ નં સેટ્ઠિ આહ – ‘‘સમ્મ, ત્વં અજ્જ અતિવિય ઉસ્સાહપ્પત્તો કમ્મં કરોસિ, કિં નુ ખો કારણ’’ન્તિ? ‘‘સામિ, અહં સ્વે એકં ભિક્ખું ભોજેસ્સામી’’તિ. તં સુત્વા સેટ્ઠિ પસન્નમાનસો ચિન્તેસિ – ‘‘અહો ઇમિના દુક્કરં કતં, ‘અહં દુગ્ગતો’તિ તુણ્હીભાવં અનાપજ્જિત્વા ‘ભતિં કત્વા એકં ભિક્ખું ભોજેસ્સામી’તિ વદતી’’તિ. સેટ્ઠિભરિયાપિ તસ્સ ભરિયં દિસ્વા, ‘‘અમ્મ, કિં કમ્મં કરિસ્સસી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘યં તુમ્હે કારેસ્સથ, તં કરોમી’’તિ વુત્તે ઉદુક્ખલસાલં પવેસેત્વા સુપ્પમુસલાદીનિ દાપેસિ. સા નચ્ચન્તી વિય તુટ્ઠપહટ્ઠા વીહિં કોટ્ટેતિ ચેવ ઓફુણાતિ ચ. અથ નં સેટ્ઠિભરિયા પુચ્છિ – ‘‘અમ્મ, ત્વં અતિવિય તુટ્ઠપહટ્ઠા કમ્મં કરોસિ, કિં નુ ખો કારણ’’ન્તિ? ‘‘અય્યે, ઇમં ભતિં કત્વા મયમ્પિ એકં ભિક્ખું ભોજેસ્સામા’’તિ. તં સુત્વા સેટ્ઠિભરિયાપિ તસ્સં ‘‘અહો વતાયં દુક્કરકારિકા’’તિ પસીદિ. સેટ્ઠિ મહાદુગ્ગતસ્સ દારૂનં ફાલિતકાલે ‘‘અયં તે ભતી’’તિ સાલીનં ચતસ્સો નાળિયો દાપેત્વા ‘‘અયં તે તુટ્ઠિદાયો’’તિ અપરાપિ ચતસ્સો નાળિયો દાપેસિ.

સો ગેહં ગન્ત્વા ભરિયં આહ – ‘‘મયા ભતિં કત્વા સાલિ લદ્ધો, અયં નિવાપો ભવિસ્સતિ, તયા લદ્ધાય ભતિયા દધિતેલકટુકભણ્ડાનિ ગણ્હાહી’’તિ. સેટ્ઠિભરિયાપિ પુન તસ્સા એકં સપ્પિકરોટિકઞ્ચેવ દધિભાજનઞ્ચ કટુકભણ્ડઞ્ચ સુદ્ધતણ્ડુળિનાળિઞ્ચ દાપેસિ. ઇતિ ચ ઉભિન્નમ્પિ નવ તણ્ડુલનાળિયો અહેસું. તે ‘‘દેય્યધમ્મો નો લદ્ધો’’તિ તુટ્ઠહટ્ઠા પાતોવ ઉટ્ઠહિંસુ. ભરિયા મહાદુગ્ગતં આહ – ‘‘ગચ્છ, સામિ, પણ્ણં પરિયેસિત્વા આહરા’’તિ. સો અન્તરાપણે પણ્ણં અદિસ્વા નદીતીરં ગન્ત્વા ‘‘અજ્જ અય્યાનં ભોજનં દાતું લભિસ્સામી’’તિ પહટ્ઠમાનસો ગાયન્તો પણ્ણં ઉચ્ચિનતિ. મહાજાલં ખિપિત્વા ઠિતો કેવટ્ટો ‘‘મહાદુગ્ગતસ્સ સદ્દેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ તં પક્કોસિત્વા પુચ્છિ – ‘‘અતિવિય તુટ્ઠચિત્તો ગાયસિ, કિં નુ ખો કારણ’’ન્તિ? ‘‘પણ્ણં ઉચ્ચિનામિ, સમ્મા’’તિ. ‘‘કિં કરિસ્સસી’’તિ? ‘‘એકં ભિક્ખું ભોજેસ્સામી’’તિ. ‘‘અહો સુખિતો, ભિક્ખુ, સો તવ કિં પણ્ણં ખાદિસ્સતી’’તિ? ‘‘કિં કરોમિ, સમ્મ, અત્તના લદ્ધપણ્ણેન ભોજેસ્સામી’’તિ? ‘‘તેન હિ એહી’’તિ. ‘‘કિં કરોમિ, સમ્મા’’તિ? ‘‘ઇમે મચ્છે ગહેત્વા પાદગ્ઘનકાનિ અડ્ઢગ્ઘનકાનિ કહાપણગ્ઘનકાનિ ચ ઉદ્દાનાનિ કરોહી’’તિ. સો તથા અકાસિ. બદ્ધબદ્ધે મચ્છે નગરવાસિનો નિમન્તિતનિમન્તિતાનં ભિક્ખૂનં અત્થાય હરિંસુ. તસ્સ મચ્છુદ્દાનાનિ કરોન્તસ્સેવ ભિક્ખાચારવેલા પાપુણિ. સો વેલં સલ્લક્ખેત્વા ‘‘ગમિસ્સામહં, સમ્મ, અયં ભિક્ખૂનં આગમનવેલા’’તિ આહ. ‘‘અત્થિ પન કિઞ્ચિ મચ્છુદ્દાન’’ન્તિ? ‘‘નત્થિ, સમ્મ, સબ્બાનિ ખીણાની’’તિ. ‘‘તેન હિ મયા અત્તનો અત્થાય વાલુકાય નિખણિત્વા ચત્તારો રોહિતમચ્છા ઠપિતા, સચે ભિક્ખું ભોજેતુકામોસિ, ઇમે ગહેત્વા ગચ્છા’’તિ તે મચ્છે તસ્સ અદાસિ.

તં દિવસં પન સત્થા પચ્ચૂસકાલે લોકં વોલોકેન્તો મહાદુગ્ગતં અત્તનો ઞાણજાલસ્સ અન્તો પવિટ્ઠં દિસ્વા ‘‘કિં નુ ખો ભવિસ્સતી’’તિ આવજ્જેન્તો ‘‘મહાદુગ્ગતો ‘એકં ભિક્ખું ભોજેસ્સામી’તિ ભરિયાય સદ્ધિં હિય્યો ભતિં અકાસિ, કતરં નુ ખો ભિક્ખું લભિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘મનુસ્સા પણ્ણે આરોપિતસઞ્ઞાય ભિક્ખૂ ગહેત્વા અત્તનો અત્તનો ગેહેસુ નિસીદાપેસ્સન્તિ, મહાદુગ્ગતો મં ઠપેત્વા અઞ્ઞં ભિક્ખું ન લભિસ્સતી’’તિ ઉપધારેસિ. બુદ્ધા કિર દુગ્ગતેસુ અનુકમ્પં કરોન્તિ. તસ્મા સત્થા પાતોવ સરીરપટિજગ્ગનં કત્વા ‘‘મહાદુગ્ગતં સઙ્ગણ્હિસ્સામી’’તિ ગન્ધકુટિં પવિસિત્વા નિસીદિ. મહાદુગ્ગતેપિ મચ્છે ગહેત્વા ગેહં પવિસન્તે સક્કસ્સ પણ્ડુકમ્બલસિલાસનં ઉણ્હાકારં દસ્સેસિ. સો ‘‘કિં નુ ખો કારણ’’ન્તિ ઓલોકેન્તો ‘‘હિય્યો, મહાદુગ્ગતો ‘એકસ્સ ભિક્ખુનો ભિક્ખં દસ્સામી’તિ અત્તનો ભરિયાય સદ્ધિં ભતિં અકાસિ, કતરં નુ ખો ભિક્ખું લભિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘નત્થેતસ્સ અઞ્ઞો ભિક્ખુ, સત્થા પન મહાદુગ્ગતસ્સ સઙ્ગહં કરિસ્સામી’’તિ ગન્ધકુટિયં નિસિન્નો. મહાદુગ્ગતો અત્તનો ઉપકપ્પનકં યાગુભત્તં પણ્ણસૂપેય્યમ્પિ તથાગતસ્સ દદેય્ય, ‘‘યંનૂનાહં મહાદુગ્ગતસ્સ ગેહં ગન્ત્વા ભત્તકારકકમ્મં કરેય્ય’’ન્તિ અઞ્ઞાતકવેસેન તસ્સ ગેહસમીપં ગન્ત્વા ‘‘અત્થિ નુ ખો કસ્સચિ કિઞ્ચિ ભતિયા કાતબ્બ’’ન્તિ પુચ્છિ. મહાદુગ્ગતો તં દિસ્વા આહ – ‘‘સમ્મ, કિં કમ્મં કરિસ્સસી’’તિ? ‘‘અહં, સામિ, સબ્બસિપ્પિકો, મય્હં અજાનનસિપ્પં નામ નત્થિ, યાગુભત્તાદીનિપિ સમ્પાદેતું જાનામી’’તિ. ‘‘સમ્મ, મયં તવ કમ્મેન અત્થિકા, તુય્હં પન કિઞ્ચિ દાતબ્બં ભતિં ન પસ્સામા’’તિ. ‘‘કિં પન તે કત્તબ્બ’’ન્તિ? ‘‘એકસ્સ ભિક્ખુસ્સ ભિક્ખં દાતુકામોમ્હિ, તસ્સ યાગુભત્તસંવિધાનં ઇચ્છામી’’તિ. ‘‘સચે ભિક્ખુસ્સ ભિક્ખં દસ્સસિ, ન મે ભતિયા અત્થો, કિં મમ પુઞ્ઞં ન વટ્ટતી’’તિ? ‘‘એવં સન્તે સાધુ, સમ્મ, પવિસા’’તિ. સો તસ્સ ગેહં પવિસિત્વા તેલતણ્ડુલાદીનિ આહરાપેત્વા ‘‘ગચ્છ, અત્તનો પત્તભિક્ખું આનેહી’’તિ તં ઉય્યોજેસિ. દાનવેય્યાવટિકોપિ પણ્ણે આરોપિતનિયામેનેવ તેસં તેસં ગેહાનિ ભિક્ખૂ પહિણિ.

મહાદુગ્ગતો તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘મય્હં પત્તભિક્ખું દેહી’’તિ આહ. સો તસ્મિં ખણે સતિં લભિત્વા ‘‘અહં તવ ભિક્ખું પમુટ્ઠો’’તિ આહ. મહાદુગ્ગતો તિખિણાય સત્તિયા કુચ્છિયં પહટો વિય, ‘‘સામિ, કસ્મા મં નાસેસિ, અહં તયા હિય્યો સમાદપિતો ભરિયાય સદ્ધિં દિવસં ભતિં કત્વા અજ્જ પાતોવ પણ્ણત્થાય નદીતીરે આહિણ્ડિત્વા આગતો, દેહિ મે એકં ભિક્ખુ’’ન્તિ બાહા પગ્ગય્હ પરિદેવિ. મનુસ્સા સન્નિપતિત્વા ‘‘કિમેતં, મહાદુગ્ગતા’’તિ પુચ્છિંસુ. સો તમત્થં આરોચેસિ. તે વેય્યાવટિકં પુચ્છિંસુ – ‘‘સચ્ચં કિર, સમ્મ, તયા એસ ‘ભતિં કત્વા એકસ્સ ભિક્ખુસ્સ ભિક્ખં દેહી’તિ સમાદપિતો’’તિ? ‘‘આમ, અય્યા’’તિ. ‘‘ભારિયં તે કમ્મં કતં, યો ત્વં એત્તકે ભિક્ખૂ સંવિદહન્તો એતસ્સ એકં ભિક્ખું નાદાસી’’તિ. સો તેસં વચનેન મઙ્કુભૂતો તં આહ – ‘‘સમ્મ મહાદુગ્ગત, મા મં નાસયિ, અહં તવ કારણા મહાવિહેસં પત્તો, મનુસ્સા પણ્ણે આરોપિતનિયામેન અત્તનો અત્તનો પત્તભિક્ખૂ નયિંસુ, અત્તનો ગેહે નિસિન્નભિક્ખું નીહરિત્વા દેન્તો નામ નત્થિ, સત્થા પન મુખં ધોવિત્વા ગન્ધકુટિયમેવ નિસિન્નો, રાજયુવરાજસેનાપતિઆદયો સત્થુ ગન્ધકુટિતો નિક્ખમનં ઓલોકેન્તા નિસિન્ના સત્થુ પત્તં ગહેત્વા ‘ગમિસ્સામા’તિ. બુદ્ધા નામ દુગ્ગતે અનુકમ્પં કરોન્તિ, ત્વં વિહારં ગન્ત્વા ‘દુગ્ગતોમ્હિ, ભન્તે, મમ સઙ્ગહં કરોથા’તિ સત્થારં વન્દ, સચે તે પુઞ્ઞં અત્થિ, અદ્ધા લચ્છસી’’તિ.

સો વિહારં અગમાસિ. અથ નં અઞ્ઞેસુ દિવસેસુ વિહારે વિઘાસાદભાવેન દિટ્ઠત્તા રાજયુવરાજાદયો, ‘‘મહાદુગ્ગત, ન તાવ ભત્તકાલો, કસ્મા ત્વં આગચ્છસી’’તિ આહંસુ. સો ‘‘જાનામિ, સામિ, ‘ન તાવ ભત્તકાલો’તિ. સત્થારં પન વન્દિતું આગચ્છામી’’તિ વદન્તો ગન્ત્વા ગન્ધકુટિયા ઉમ્મારે સીસં ઠપેત્વા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, ઇમસ્મિં નગરે મયા દુગ્ગતતરો નત્થિ, અવસ્સયો મે હોથ, કરોથ મે સઙ્ગહ’’ન્તિ આહ. સત્થા ગન્ધકુટિદ્વારં વિવરિત્વા પત્તં નીહરિત્વા તસ્સ હત્થે ઠપેસિ. સો ચક્કવત્તિસિરિં પત્તો વિય અહોસિ, રાજયુવરાજાદયો અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ મુખાનિ ઓલોકયિંસુ. સત્થારા દિન્નપત્તઞ્હિ કોચિ ઇસ્સરિયવસેન ગહેતું સમત્થો નામ નત્થિ. એવં પન વદિંસુ, ‘‘સમ્મ મહાદુગ્ગત, સત્થુ પત્તં અમ્હાકં દેહિ એત્તકં નામ તે ધનં દસ્સામ, ત્વં દુગ્ગતો ધનં ગણ્હાહિ, કિં તે પત્તેના’’તિ? મહાદુગ્ગતો ‘‘ન કસ્સચિ દસ્સામિ, ન મે ધનેન અત્થો, સત્થારંયેવ ભોજેસ્સામી’’તિ આહ. અવસેસા તં યાચિત્વા પત્તં અલભિત્વા નિવત્તિંસુ. રાજા પન ‘‘મહાદુગ્ગતો ધનેન પલોભિયમાનોપિ સત્થુ પત્તં ન દેતિ, સત્થારા ચ સયં દિન્નપત્તં કોચિ ગહેતું ન સક્કોતિ, ઇમસ્સ દેય્યધમ્મો નામ કિત્તકો ભવિસ્સતિ, ઇમિના દેય્યધમ્મસ્સ દિન્નકાલે સત્થારં આદાય ગેહં નેત્વા મય્હં સમ્પાદિતં આહારં દસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા સત્થારા સદ્ધિંયેવ અગમાસિ. સક્કોપિ દેવરાજા યાગુખજ્જકભત્તસૂપેય્યપણ્ણાદીનિ સમ્પાદેત્વા સત્થુ નિસીદનારહં આસનં પઞ્ઞપેત્વા નિસીદિ.

મહાદુગ્ગતો સત્થારં નેત્વા ‘‘પવિસથ, ભન્તે’’તિ આહ. વસનગેહઞ્ચસ્સ નીચં હોતિ, અનોનતેન પવિસિતું ન સક્કા. બુદ્ધા ચ નામ ગેહં પવિસન્તા ન ઓનમિત્વા પવિસન્તિ. ગેહઞ્હિ પવિસનકાલે મહાપથવી વા હેટ્ઠા ઓગચ્છતિ, ગેહં વા ઉદ્ધં ગચ્છતિ. ઇદં તેસં સુદિન્નદાનસ્સ ફલં. પુન નિક્ખમિત્વા ગતકાલે સબ્બં પાકતિકમેવ હોતિ. તસ્મા સત્થા ઠિતકોવ ગેહં પવિસિત્વા સક્કેન પઞ્ઞત્તાસને નિસીદિ. સત્થરિ નિસિન્ને રાજા આહ – ‘‘સમ્મ મહાદુગ્ગત, તયા અમ્હાકં યાચન્તાનમ્પિ સત્થુ પત્તો ન દિન્નો, પસ્સામ તાવ, કીદિસો તે સત્થુ સક્કારો કતો’’તિ? અથસ્સ સક્કો યાગુખજ્જકાદીનિ વિવરિત્વા દસ્સેસિ. તેસં વાસગન્ધો સકલનગરં છાદેત્વા અટ્ઠાસિ. રાજા યાગુઆદીનિ ઓલોકેત્વા ભગવન્તં આહ – ‘‘ભન્તે, ‘અહં મહાદુગ્ગતસ્સ દેય્યધમ્મો કિત્તકો ભવિસ્સતિ, ઇમિના દેય્યધમ્મે દિન્ને સત્થારં ગેહં નેત્વા અત્તનો સમ્પાદિતં આહારં દસ્સામી’તિ ચિન્તેત્વા આગતો, મયા એવરૂપો આહારો ન દિટ્ઠપુબ્બો, મયિ ઇધ ઠિતે મહાદુગ્ગતો કિલમેય્ય, ગચ્છામહ’’ન્તિ સત્થારં વન્દિત્વા પક્કામિ. સક્કોપિ સત્થારં યાગુઆદીનિ દત્વા સક્કચ્ચં પરિવિસિ. સત્થાપિ કતભત્તકિચ્ચો અનુમોદનં કત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કામિ.

સક્કો મહાદુગ્ગતસ્સ સઞ્ઞં અદાસિ. સો પત્તં ગહેત્વા સત્થારં અનુગચ્છિ. સક્કો નિવત્તિત્વા મહાદુગ્ગતસ્સ ગેહદ્વારે ઠિતો આકાસં ઓલોકેસિ. તાવદેવ આકાસતો સત્તરતનવસ્સં વસ્સિત્વા તસ્સ ગેહે સબ્બભાજનાનિ પૂરેત્વા સકલં ગેહં પૂરેસિ. તસ્સ ગેહે ઓકાસો નાહોસિ. તસ્સ ભરિયા દારકે હત્થેસુ ગહેત્વા નીહરિત્વા બહિ અટ્ઠાસિ. સો સત્થારં અનુગન્ત્વા નિવત્તો દારકે બહિ દિસ્વા ‘‘કિં ઇદ’’ન્તિ પુચ્છિ. ‘‘સામિ, સકલં નો ગેહં સત્તહિ રતનેહિ પુણ્ણં, પવિસિતું ઓકાસો નત્થી’’તિ. સો ‘‘અજ્જેવ મે દાનેન વિપાકો દિન્નો’’તિ ચિન્તેત્વા રઞ્ઞો સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા, ‘‘કસ્મા આગતોસી’’તિ વુત્તે આહ –‘‘દેવ, ગેહં મે સત્તહિ રતનેહિ પુણ્ણં, તં ધનં ગણ્હથા’’તિ. રાજા ‘‘અહો બુદ્ધાનં દિન્નદાનં, અજ્જેવ મત્થકં પત્ત’’ન્તિ ચિન્તેત્વા તં આહ – ‘‘કિં તે લદ્ધું વટ્ટતી’’તિ? ‘‘ધનહરણત્થાય સકટસહસ્સં, દેવા’’તિ. રાજા સકટસહસ્સં પેસેત્વા ધનં આહરાપેત્વા રાજઙ્ગણે ઓકિરાપેસિ. તાલપ્પમાણો રાસિ અહોસિ. રાજા નગરે સન્નિપાતાપેત્વા ‘‘ઇમસ્મિં નગરે અત્થિ કસ્સચિ એત્તકં ધન’’ન્તિ પુચ્છિ. ‘‘નત્થિ, દેવા’’તિ. ‘‘એવં મહાધનસ્સ કિં કાતું વટ્ટતી’’તિ? ‘‘સેટ્ઠિટ્ઠાનં દાતું વટ્ટતિ, દેવા’’તિ. રાજા તસ્સ મહાસક્કારં કત્વા સેટ્ઠિટ્ઠાનં દાપેસિ.

અથસ્સ પુબ્બે એકસ્સ સેટ્ઠિનો ગેહટ્ઠાનં આચિક્ખિત્વા ‘‘એત્થ જાતે ગચ્છે હરાપેત્વા ગેહં ઉટ્ઠાપેત્વા વસાહી’’તિ આહ. તસ્સ તં ઠાનં સોધેત્વા સમં કત્વા ભૂમિયા ખઞ્ઞમાનાય અઞ્ઞમઞ્ઞં આહચ્ચ નિધિકુમ્ભિયો ઉટ્ઠહિંસુ. તેન રઞ્ઞો આરોચિતે ‘‘તવ પુઞ્ઞેન નિબ્બત્તા, ત્વમેવ ગણ્હાહી’’તિ આહ. સો ગેહં કારેત્વા સત્તાહં બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ મહાદાનં અદાસિ. તતો પરમ્પિ યાવતાયુકં તિટ્ઠન્તો પુઞ્ઞાનિ કરિત્વા આયુપરિયોસાને દેવલોકે નિબ્બત્તો.

એકં બુદ્ધન્તરં દિબ્બસમ્પત્તિં અનુભવિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે તતો ચુતો સાવત્થિયં સારિપુત્તત્થેરસ્સૂપટ્ઠાકકુલે સેટ્ઠિધીતુ કુચ્છિયં પટિસન્ધિં ગણ્હિ. અથસ્સા માતાપિતરો ગબ્ભસ્સ પતિટ્ઠિતભાવં ઞત્વા ગબ્ભપરિહારં અદંસુ. તસ્સા અપરેન સમયેન એવરૂપો દોહળો ઉપ્પજ્જિ – ‘‘અહો વતાહં ધમ્મદેસનાપતિં આદિં કત્વા પઞ્ચન્નં ભિક્ખુસતાનં રોહિતમચ્છરસેન દાનં દત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ નિવાસેત્વા આસનપરિયન્તે નિસિન્ના તેસં ભિક્ખૂનં ઉચ્છિટ્ઠભત્તં પરિભુઞ્જેય્ય’’ન્તિ. સા માતાપિતૂનં આરોચેત્વા તથા અકાસિ, દોહળો પટિપસ્સમ્ભિ. અથસ્સા તતો અપરેસુપિ સત્તસુ મઙ્ગલેસુ રોહિતમચ્છરસેનેવ ધમ્મસેનાપતિત્થેરપ્પમુખાનિ પઞ્ચ ભિક્ખુસતાનિ ભોજેસું. સબ્બં તિસ્સકુમારસ્સ વત્થુમ્હિ વુત્તનિયામેનેવ વેદિતબ્બં. અયમસ્સ પન મહાદુગ્ગતકાલે દિન્નસ્સ રોહિતમચ્છરસદાનસ્સેવ નિસ્સન્દો. નામગ્ગહણદિવસે પનસ્સ, ‘‘ભન્તે, દાસસ્સ વો સિક્ખાપદાનિ દેથા’’તિ માતરા વુત્તે થેરો આહ – ‘‘કોનામો અયં દારકો’’તિ? ‘‘ભન્તે, ઇમસ્સ દારકસ્સ કુચ્છિયં પટિસન્ધિગ્ગહણતો પટ્ઠાય ઇમસ્મિં ગેહે જળા એળમૂગાપિ પણ્ડિતા જાતા, તસ્મા મે પુત્તસ્સ પણ્ડિતોત્વેવ નામં ભવિસ્સતી’’તિ. થેરો સિક્ખાપદાનિ અદાસિ. જાતદિવસતો પટ્ઠાય પનસ્સ ‘‘નાહં મમ પુત્તસ્સ અજ્ઝાસયં ભિન્દિસ્સામી’’તિ માતુ ચિત્તં ઉપ્પજ્જિ. સો સત્તવસ્સિકકાલે માતરં આહ – ‘‘અમ્મ, થેરસ્સ સન્તિકે પબ્બજિસ્સામી’’તિ. ‘‘સાધુ, તાત, ‘અહં તવ અજ્ઝાસયં ન ભિન્દિસ્સામિચ્ચેવ મનં ઉપ્પાદેસિ’’’ન્તિ વત્વા થેરં નિમન્તેત્વા ભોજેત્વા, ‘‘ભન્તે, દાસો વો પબ્બજિતુકામો, અહં ઇમં સાયન્હસમયે વિહારં આનેસ્સામી’’તિ થેરં ઉય્યોજેત્વા ઞાતકે સન્નિપાતાપેત્વા ‘‘મમ પુત્તસ્સ ગિહિકાલે કત્તબ્બસક્કારં અજ્જેવ કરિસ્સામા’’તિ મહન્તં સક્કારં કારેત્વા તં આદાય વિહારં ગન્ત્વા ‘‘ઇમં, ભન્તે, પબ્બાજેથા’’તિ થેરસ્સ અદાસિ.

થેરો પબ્બજ્જાય દુક્કરભાવં આચિક્ખિત્વા ‘‘કરિસ્સામહં, ભન્તે, તુમ્હાકં ઓવાદ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘તેન હિ એહી’’તિ કેસે તેમેત્વા તચપઞ્ચકકમ્મટ્ઠાનં આચિક્ખિત્વા પબ્બાજેસિ. માતાપિતરોપિસ્સ સત્તાહં વિહારેયેવ વસન્તા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ રોહિતમચ્છરસેનેવ દાનં દત્વા સત્તમે દિવસે સાયં ગેહં અગમંસુ. થેરો અટ્ઠમે દિવસે અન્તોગામં ગચ્છન્તો તં આદાય ગચ્છતિ, ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં નાગમાસિ. કિં કારણા? ન તાવસ્સ પત્તચીવરગ્ગહણાનિ વા ઇરિયાપથો વા પાસાદિકો હોતિ, અપિચ વિહારે થેરસ્સ કત્તબ્બવત્તં અત્થિ. થેરો હિ ભિક્ખુસઙ્ઘે અન્તોગામં પવિટ્ઠે સકલવિહારં વિચરન્તો અસમ્મજ્જનટ્ઠાનં સમ્મજ્જિત્વા તુચ્છભાજનેસુ પાનીયપરિભોજનીયાનિ ઉપટ્ઠપેત્વા દુન્નિક્ખિત્તાનિ મઞ્ચપીઠાદીનિ પટિસામેત્વા પચ્છા ગામં પવિસતિ. અપિચ ‘‘અઞ્ઞતિત્થિયા તુચ્છવિહારં પવિસિત્વા ‘પસ્સથ સમણસ્સ ગોતમસ્સ સાવકાનં નિસિન્નટ્ઠાનાની’તિ વત્તું મા લભિંસૂ’’તિ સકલવિહારં પટિજગ્ગિત્વા પચ્છા ગામં પવિસતિ. તસ્મા તં દિવસમ્પિ સામણેરેન પત્તચીવરં ગાહાપેત્વા દિવાતરં પિણ્ડાય પાવિસિ.

સામણેરો ઉપજ્ઝાયેન સદ્ધિં ગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગે માતિકં દિસ્વા, ‘‘ભન્તે, ઇદં કિં નામા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘માતિકા નામ, સામણેરા’’તિ. ‘‘ઇમાય કિં કરોન્તી’’તિ? ‘‘ઇતો ચિતો ચ ઉદકં આહરિત્વા અત્તનો સસ્સકમ્મં સમ્પાદેન્તી’’તિ. ‘‘કિં પન, ભન્તે, ઉદકસ્સ ચિત્તં અત્થી’’તિ? ‘‘નત્થાવુસો’’તિ. ‘‘એવરૂપં અચિત્તકં અત્તનો ઇચ્છિતટ્ઠાનં હરન્તિ, ભન્તે’’તિ? ‘‘આમાવુસો’’તિ. સો ચિન્તેસિ – ‘‘સચે એવરૂપમ્પિ અચિત્તકં અત્તનો ઇચ્છિતિચ્છિતટ્ઠાનં હરિત્વા કમ્મં કરોન્તિ, કસ્મા સચિત્તકાપિ ચિત્તં અત્તનો વસે વત્તેત્વા સમણધમ્મં કાતું ન સક્ખિસ્સન્તી’’તિ. અથેસો પુરતો ગચ્છન્તો ઉસુકારે સરદણ્ડકં અગ્ગિમ્હિ તાપેત્વા અક્ખિકોટિયા ઓલોકેત્વા ઉજુકં કરોન્તે દિસ્વા, ‘‘ઇમે, ભન્તે, કે નામા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘ઉસુકારા નામાવુસો’’તિ. ‘‘કિં પનેતે કરોન્તી’’તિ? ‘‘અગ્ગિમ્હિ તાપેત્વા સરદણ્ડકં ઉજું કરોન્તી’’તિ. ‘‘સચિત્તકો, ભન્તે, એસો’’તિ? ‘‘અચિત્તકો, આવુસો’’તિ. સો ચિન્તેસિ – ‘‘સચે અચિત્તકં ગહેત્વા અગ્ગિમ્હિ તાપેત્વા ઉજું કરોન્તિ, કસ્મા સચિત્તકાપિ અત્તનો ચિત્તં વસે વત્તેત્વા સમણધમ્મં કાતું ન સક્ખિસ્સન્તી’’તિ. અથેસો પુરતો ગચ્છન્તો દારૂનિ અરનેમિનાભિઆદીનિ તચ્છન્તે દિસ્વા, ‘‘ભન્તે, ઇમે કે નામા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘તચ્છકા નામાવુસો’’તિ. ‘‘કિં પનેતે કરોન્તી’’તિ? ‘‘દારૂનિ ગહેત્વા યાનકાદીનં ચક્કાદીનિ કરોન્તિ, આવુસો’’તિ. ‘‘એતાનિ પન સચિત્તકાનિ, ભન્તે’’તિ? ‘‘અચિત્તકાનિ, આવુસો’’તિ. અથસ્સ એતદહોસિ – ‘‘સચે અચિત્તકાનિ કટ્ઠકલિઙ્ગરાનિ ગહેત્વા ચક્કાદીનિ કરોન્તિ, કસ્મા સચિત્તકા અત્તનો ચિત્તં વસે વત્તેત્વા સમણધમ્મં કાતું ન સક્ખિસ્સન્તી’’તિ. સો ઇમાનિ કારણાનિ દિસ્વા, ‘‘ભન્તે, સચે તુમ્હાકં પત્તચીવરે તુમ્હે ગણ્હેય્યાથ, અહં નિવત્તેય્ય’’ન્તિ. થેરો ‘‘અયં અધુના પબ્બજિતો દહરસામણેરો મં અનુબન્ધમાનો એવં વદેતી’’તિ ચિત્તં અનુપ્પાદેત્વાવ ‘‘આહર, સામણેરા’’તિ વત્વા અત્તનો પત્તચીવરં અગ્ગહેસિ.

સામણેરોપિ ઉપજ્ઝાયં વન્દિત્વા નિવત્તન્તો, ‘‘ભન્તે, મય્હં આહારં આહરન્તો રોહિતમચ્છરસેનેવ આહરેય્યાથા’’તિ આહ. ‘‘કથં લભિસ્સામાવુસો’’તિ? ‘‘ભન્તે, અત્તનો પુઞ્ઞેન અલભન્તા મમ પુઞ્ઞેન લભિસ્સથા’’તિ આહ. થેરો ‘‘દહરસામણેરસ્સ બહિ નિસિન્નકસ્સ પરિપન્થોપિ ભવેય્યા’’તિ કુઞ્જિકં દત્વા ‘‘મય્હં વસનગબ્ભસ્સ દ્વારં વિવરિત્વા અન્તો પવિસિત્વા નિસીદેય્યાસી’’તિ આહ. સો તથા કત્વા અત્તનો કરજકાયે ઞાણં ઓતારેત્વા અત્તભાવં સમ્મસન્તો નિસીદિ. અથસ્સ ગુણતેજેન સક્કસ્સ આસનં ઉણ્હાકારં દસ્સેસિ. સો ‘‘કિં નુ ખો કારણ’’ન્તિ ઉપધારેન્તો ‘‘પણ્ડિતસામણેરો ઉપજ્ઝાયસ્સ પત્તચીવરં દત્વા ‘સમણધમ્મં કરિસ્સામી’તિ નિવત્તો, મયાપિ તત્થ ગન્તું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા ચત્તારો મહારાજે આમન્તેત્વા ‘‘વિહારસ્સ ઉપવને વસન્તે સકુણે પલાપેત્વા સમન્તતો આરક્ખં ગણ્હથા’’તિ વત્વા ચન્દદેવપુત્તં ‘‘ચન્દમણ્ડલં આકડ્ઢિત્વા ગણ્હાહી’’તિ, સૂરિયદેવપુત્તં ‘‘સૂરિયમણ્ડલં આકડ્ઢિત્વા ગણ્હાહી’’તિ વત્વા સયં ગન્ત્વા આવિઞ્છનરજ્જુટ્ઠાને આરક્ખં ગહેત્વા અટ્ઠાસિ, વિહારે પુરાણપણ્ણસ્સ પતન્તસ્સપિ સદ્દો નાહોસિ, સામણેરસ્સ ચિત્તં એકગ્ગં અહોસિ. સો અન્તરાભત્તેયેવ અત્તભાવં સમ્મસિત્વા તીણિ ફલાનિ પાપુણિ.

થેરોપિ ‘‘સામણેરો વિહારે નિસિન્નો, તસ્સ ઉપકપ્પનકં ભોજનં અસુકકુલે નામ સક્કા લદ્ધુ’’ન્તિ એકં પેમગારવયુત્તં ઉપટ્ઠાકકુલં અગમાસિ. તત્થ ચ મનુસ્સા તં દિવસં રોહિતમચ્છે લભિત્વા થેરસ્સેવ આગમનં ઓલોકેન્તો નિસીદિંસુ. તે થેરં આગચ્છન્તં દિસ્વા, ‘‘ભન્તે, ભદ્દકં વો કતં ઇધાગચ્છન્તેહી’’તિ અન્તોગેહે પવેસેત્વા યાગુખજ્જકાદીનિ દત્વા રોહિતમચ્છરસેનસ્સ પિણ્ડપાતં અદંસુ. થેરો હરણાકારં દસ્સેસિ. મનુસ્સા ‘‘પરિભુઞ્જથ, ભન્તે, હરણકભત્તમ્પિ લભિસ્સથા’’તિ વત્વા થેરસ્સ ભત્તકિચ્ચાવસાને પત્તં રોહિતમચ્છરસભોજનસ્સ પૂરેત્વા અદંસુ. થેરો ‘‘સામણેરો મે છાતો’’તિ સીઘં અગમાસિ. સત્થાપિ તં દિવસં કાલસ્સેવ ભુઞ્જિત્વા વિહારં ગન્ત્વા એવં આવજ્જેસિ – ‘‘પણ્ડિતસામણેરો ઉપજ્ઝાયસ્સ પત્તચીવરં દત્વા ‘સમણધમ્મં કરિસ્સામી’તિ નિવત્તો, નિપ્ફજ્જિસ્સતિ નુ ખો અસ્સ પબ્બજિતકિચ્ચ’’ન્તિ ઉપધારેન્તો તિણ્ણં ફલાનં પત્તભાવં ઞત્વા ‘‘અરહત્તસ્સ ઉપનિસ્સયો અત્થિ, નત્થી’’તિ આવજ્જેન્તો ‘‘અત્થી’’તિ દિસ્વા ‘‘પુરેભત્તમેવ અરહત્તં પત્તું સક્ખિસ્સતિ, ન સક્ખિસ્સતી’’તિ ઉપધારેન્તો ‘‘સક્ખિસ્સતી’’તિ અઞ્ઞાસિ. અથસ્સ એતદહોસિ – ‘‘સારિપુત્તો સામણેરસ્સ ભત્તં આદાય સીઘં આગચ્છતિ, અન્તરાયમ્પિસ્સ કરેય્ય દ્વારકોટ્ઠકે આરક્ખં ગહેત્વા નિસીદિસ્સામિ, અથ નં પઞ્હં પુચ્છિસ્સામિ, તસ્મિં પઞ્હે વિસ્સજ્જિયમાને સામણેરો સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિસ્સતી’’તિ. તતો ગન્ત્વા દ્વારકોટ્ઠકે ઠત્વા સમ્પત્તં થેરં ચત્તારો પઞ્હે પુચ્છિ, પુટ્ઠં પુટ્ઠં પઞ્હં વિસ્સજ્જેસિ.

તત્રિદં પુચ્છાવિસ્સજ્જનં – સત્થા કિર નં આહ – ‘‘સારિપુત્ત, કિં તે લદ્ધ’’ન્તિ? ‘‘આહારો, ભન્તે’’તિ. ‘‘આહારો નામ કિં આહરતિ, સારિપુત્તા’’તિ? ‘‘વેદનં, ભન્તે’’તિ. ‘‘વેદનં કિં આહરતિ, સારિપુત્તા’’તિ? ‘‘રૂપં, ભન્તે’’તિ. ‘‘રૂપં પન કિં આહરતિ, સારિપુત્તા’’તિ? ‘‘ફસ્સં, ભન્તે’’તિ. તત્રાયં અધિપ્પાયો – ‘‘જિઘચ્છિતેન હિ પરિભુત્તો આહારો તસ્સ ખુદ્દં પરિહરિત્વા સુખં વેદનં આહરતિ. આહારપરિભોગેન સુખિતસ્સ સુખાય વેદનાય ઉપ્પજ્જમાનાય સરીરે વણ્ણસમ્પત્તિ હોતિ. એવં વેદના રૂપં આહરતિ. સુખિતો પન આહારજરૂપવસેન ઉપ્પન્નસુખસોમનસ્સો ‘ઇદાનિ મે અસ્સાદો જાતો’તિ નિપ્પજ્જન્તો વા નિસીદન્તો વા સુખસમ્ફસ્સં પટિલભતી’’તિ.

એવં ઇમેસુ ચતૂસુ પઞ્હેસુ વિસ્સજ્જિકેસુ સામણેરો સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પત્તો. સત્થાપિ થેરં આહ – ‘‘ગચ્છ, સારિપુત્ત, તવ સામણેરસ્સ ભત્તં દેહી’’તિ. થેરો ગન્ત્વા દ્વારં આકોટેસિ. સામણેરો નિક્ખમિત્વા થેરસ્સ હત્થતો પત્તં ગહેત્વા એકમન્તં ઠપેત્વા તાલવણ્ટેન થેરં બીજિ. અથ નં થેરો આહ – ‘‘સામણેર, ભત્તકિચ્ચં કરોહી’’તિ. ‘‘તુમ્હે પન, ભન્તે’’તિ. ‘‘કતં મયા ભત્તકિચ્ચં, ત્વં કરોહી’’તિ. સત્તવસ્સિકદારકો પબ્બજિત્વા અટ્ઠમે દિવસે તં ખણં વિકસિતપદુમુપ્પલસદિસો અરહત્તં પત્તો, પચ્ચવેક્ખિતટ્ઠાનં પન પચ્ચવેક્ખન્તો નિસીદિત્વા ભત્તકિચ્ચમકાસિ. તેન પત્તં ધોવિત્વા પટિસામિતકાલે ચન્દદેવપુત્તો ચન્દમણ્ડલં વિસ્સજ્જેસિ, સૂરિયદેવપુત્તો સૂરિયમણ્ડલં. ચત્તારો મહારાજાનો ચતુદ્દિસં આરક્ખં વિસ્સજ્જેસું, સક્કો દેવરાજા આવિઞ્છનકે આરક્ખં વિસ્સજ્જેસિ. સૂરિયો મજ્ઝટ્ઠાનતો ગલિત્વા ગતો.

ભિક્ખૂ ઉજ્ઝાયિંસુ, ‘‘છાયા અધિકપ્પમાણા જાતા, સૂરિયો મજ્ઝટ્ઠાનતો ગલિત્વા ગતો, સામણેરેન ચ ઇદાનેવ ભુત્તં, કિં નુ ખો એત’’ન્તિ. સત્થા તં પવત્તિં ઞત્વા આગન્ત્વા પુચ્છિ – ‘‘ભિક્ખવે, કિં કથેથા’’તિ? ‘‘ઇદં નામ, ભન્તે’’તિ? ‘‘આમ, ભિક્ખવે, પુઞ્ઞવતો સમણધમ્મં કરણકાલે ચન્દદેવપુત્તો ચન્દમણ્ડલં, સૂરિયદેવપુત્તો સૂરિયમણ્ડલં આકડ્ઢિત્વા ગણ્હિ, ચત્તારો મહારાજાનો વિહારોપવને ચતુદ્દિસં આરક્ખં ગણ્હિંસુ, સક્કો દેવરાજા આવિઞ્છનકે આરક્ખં ગણ્હિ, અહમ્પિ ‘બુદ્ધોમ્હી’તિ અપ્પોસ્સુક્કો નિસીદિતું નાલત્થં, ગન્ત્વા દ્વારકોટ્ઠકે મમ પુત્તસ્સ આરક્ખં અગ્ગહેસિં, નેત્તિકે ચ માતિકાય ઉદકં હરન્તે, ઉસુકારે ચ ઉસું ઉજું કરોન્તે, તચ્છકે ચ દારૂનિ તચ્છન્તે દિસ્વા એત્તકં આરમ્મણં ગહેત્વા પણ્ડિતા અત્તાનં દમેત્વા અરહત્તં ગણ્હન્તિયેવા’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૮૦. ‘‘ઉદકઞ્હિ નયન્તિ નેત્તિકા, ઉસુકારા નમયન્તિ તેજનં;

દારું નમયન્તિ તચ્છકા, અત્તાનં દમયન્તિ પણ્ડિતા’’તિ.

તત્થ ઉદકન્તિ પથવિયા થલટ્ઠાનં ખણિત્વા આવાટટ્ઠાનં પૂરેત્વા માતિકં વા કત્વા રુક્ખદોણિં વા ઠપેત્વા અત્તના ઇચ્છિતિચ્છિતટ્ઠાનં ઉદકં. નેન્તીતિ નેત્તિકા. તેજનન્તિ કણ્ડં. ઇદં વુત્તં હોતિ – નેત્તિકા અત્તનો રુચિયા ઉદકં નયન્તિ, ઉસુકારાપિ તાપેત્વા તેજનં નમયન્તિ ઉસું ઉજું કરોન્તિ. તચ્છકાપિ નેમિઆદીનં અત્થાય તચ્છન્તા દારું નમયન્તિ અત્તનો રુચિયા ઉજું વા વઙ્કં વા કરોન્તિ. એવં એત્તકં આરમ્મણં કત્વા પણ્ડિતા સોતાપત્તિમગ્ગાદીનિ ઉપ્પાદેન્તા અત્તાનં દમયન્તિ, અરહત્તપ્પત્તા પન એકન્તદન્તા નામ હોન્તીતિ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

પણ્ડિતસામણેરવત્થુ પઞ્ચમં.

૬. લકુણ્ડકભદ્દિયત્થેરવત્થુ

સેલો યથાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો લકુણ્ડકભદ્દિયત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.

પુથુજ્જના કિર સામણેરાદયો થેરં દિસ્વા સીસેપિ કણ્ણેસુપિ નાસાયપિ ગહેત્વા ‘‘કિં, ચૂળપિત, સાસનસ્મિં ન ઉક્કણ્ઠસિ, અભિરમસી’’તિ વદન્તિ. થેરો તેસુ નેવ કુજ્ઝતિ, ન દુસ્સતિ. ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘પસ્સથાવુસો, લકુણ્ડકભદ્દિયત્થેરં દિસ્વા સામણેરાદયો એવઞ્ચેવઞ્ચ વિહેઠેન્તિ, સો તેસુ નેવ કુજ્ઝતિ, ન દુસ્સતી’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કિં કથેથ, ભિક્ખવે’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમં નામ, ભન્તે’’તિ વુત્તે ‘‘આમ, ભિક્ખવે, ખીણાસવા નામ નેવ કુજ્ઝન્તિ, ન દુસ્સન્તિ. ઘનસેલસદિસા હેતે અચલા અકમ્પિયા’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૮૧. ‘‘સેલો યથા એકઘનો, વાતેન ન સમીરતિ;

એવં નિન્દાપસંસાસુ, ન સમિઞ્જન્તિ પણ્ડિતા’’તિ.

તત્થ નિન્દાપસંસાસૂતિ કિઞ્ચાપિ ઇધ દ્વે લોકધમ્મા વુત્તા, અત્થો પન અટ્ઠન્નમ્પિ વસેન વેદિતબ્બો. યથા હિ એકઘનો અસુસિરો સેલો પુરત્થિમાદિભેદેન વાતેન ન સમીરતિ ન ઇઞ્જતિ ન ચલતિ, એવં અટ્ઠસુપિ લોકધમ્મેસુ અજ્ઝોત્થરન્તેસુ પણ્ડિતા ન સમિઞ્જન્તિ, પટિઘવસેન વા અનુનયવસેન વા ન ચલન્તિ ન કમ્પન્તિ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

લકુણ્ડકભદ્દિયત્થેરવત્થુ છટ્ઠં.

૭. કાણમાતુવત્થુ

યથાપિ રહદોતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો કાણમાતરં આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ વિનયે (પાચિ. ૨૩૦) આગતમેવ.

તદા પન કાણમાતરા અતુચ્છહત્થં ધીતરં પતિકુલં પેસેતું પક્કેસુ પૂવેસુ ચતુક્ખત્તું ચતુન્નં ભિક્ખૂનં દિન્નકાલે સત્થારા તસ્મિં વત્થુસ્મિં સિક્ખાપદે પઞ્ઞત્તે કાણાય સામિકેન અઞ્ઞાય પજાપતિયા આનીતાય કાણા તં પવત્તિં સુત્વા ‘‘ઇમેહિ મે ઘરાવાસો નાસિતો’’તિ દિટ્ઠદિટ્ઠે ભિક્ખૂ અક્કોસતિ પરિભાસતિ. ભિક્ખૂ તં વીથિં પટિપજ્જિતું ન વિસહિંસુ. સત્થા તં પવત્તિં ઞત્વા તત્થ અગમાસિ. કાણમાતા સત્થારં વન્દિત્વા પઞ્ઞત્તાસને નિસીદાપેત્વા યાગુખજ્જકં અદાસિ. સત્થા કતપાતરાસો ‘‘કહં કાણા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘એસા, ભન્તે, તુમ્હે દિસ્વા મઙ્કુભૂતા રોદન્તી ઠિતા’’તિ. ‘‘કિં કારણા’’તિ? ‘‘એસા, ભન્તે, ભિક્ખૂ અક્કોસતિ પરિભાસતિ, તસ્મા તુમ્હે દિસ્વા મઙ્કુભૂતા રોદમાના ઠિતા’’તિ. અથ નં સત્થા પક્કોસાપેત્વા – ‘‘કાણે, કસ્મા મં દિસ્વા મઙ્કુભૂતા નિલીયિત્વા રોદસી’’તિ. અથસ્સા માતા તાય કતકિરિયં આરોચેસિ. અથ નં સત્થા આહ – ‘‘કિં પન કાણમાતે મમ સાવકા તયા દિન્નકં ગણ્હિંસુ, અદિન્નક’’ન્તિ? ‘‘દિન્નકં, ભન્તે’’તિ. ‘‘સચે મમ સાવકા પિણ્ડાય ચરન્તા તવ ગેહદ્વારં પત્તા તયા દિન્નકં ગણ્હિંસુ, કો તેસં દોસો’’તિ? ‘‘નત્થિ, ભન્તે, અય્યાનં દોસો’’. ‘‘એતિસ્સાયેવ દોસો’’તિ. સત્થા કાણં આહ – ‘‘કાણે, મય્હં કિર સાવકા પિણ્ડાય ચરમાના ગેહદ્વારં આગતા, અથ નેસં તવ માતરા પૂવા દિન્ના, કો નામેત્થ મમ સાવકાનં દોસો’’તિ? ‘‘નત્થિ, ભન્તે, અય્યાનં દોસો, મય્હમેવ દોસો’’તિ સત્થારં વન્દિત્વા ખમાપેસિ.

અથસ્સા સત્થા અનુપુબ્બિં કથં કથેસિ, સા સોતાપત્તિફલં પાપુણિ. સત્થા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં ગચ્છન્તો રાજઙ્ગણેન પાયાસિ. રાજા દિસ્વા ‘‘સત્થા વિય ભણે’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘આમ, દેવા’’તિ વુત્તે ‘‘ગચ્છથ, મમ આગન્ત્વા વન્દનભાવં આરોચેથા’’તિ પેસેત્વા રાજઙ્ગણે ઠિતં સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા ‘‘કહં, ભન્તે, ગતાત્થા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘કાણમાતાય ગેહં, મહારાજા’’તિ. ‘‘કિં કારણા, ભન્તે’’તિ? ‘‘કાણા કિર ભિક્ખૂ અક્કોસતિ પરિભાસતિ, તંકારણા ગતોમ્હી’’તિ. ‘‘કિં પન વો, ભન્તે, તસ્સા અનક્કોસનભાવો કતો’’તિ? ‘‘આમ, મહારાજ, ભિક્ખૂનઞ્ચ અનક્કોસિકા કતા, લોકુત્તરકુટુમ્બસામિની ચા’’તિ. ‘‘હોતુ, ભન્તે, તુમ્હેહિ સા લોકુત્તરકુટુમ્બસામિની કતા, અહં પન નં લોકિયકુટુમ્બસામિનિં કરિસ્સામી’’તિ વત્વા રાજા સત્થારં વન્દિત્વા પટિનિવત્તો પટિચ્છન્નમહાયોગ્ગં પહિણિત્વા કાણં પક્કોસાપેત્વા સબ્બાભરણેહિ અલઙ્કરિત્વા જેટ્ઠધીતુટ્ઠાને ઠપેત્વા ‘‘મમ ધીતરં પોસેતું સમત્થા ગણ્હન્તૂ’’તિ આહ. અથેકો સબ્બત્થકમહામત્તો ‘‘અહં દેવસ્સ ધીતરં પોસેસ્સામી’’તિ તં અત્તનો ગેહં નેત્વા સબ્બં ઇસ્સરિયં પટિચ્છાપેત્વા ‘‘યથારુચિ પુઞ્ઞાનિ કરોહી’’તિ આહ. તતો પટ્ઠાય કાણા ચતૂસુ દ્વારેસુ પુરિસે ઠપેત્વા અત્તના ઉપટ્ઠાતબ્બે ભિક્ખૂ ચ ભિક્ખુનિયો ચ પરિયેસમાનાપિ ન લભતિ. કાણાય ગેહદ્વારે પટિયાદેત્વા ઠપિતં ખાદનીયભોજનીયં મહોઘો વિય પવત્તતિ. ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘પુબ્બે, આવુસો, ચત્તારો મહલ્લકત્થેરા કાણાય વિપ્પટિસારં કરિંસુ, સા એવં વિપ્પટિસારિની હુત્વાપિ સત્થારં આગમ્મ સદ્ધાસમ્પદં લભિ. સત્થારા પુન તસ્સા ગેહદ્વારં ભિક્ખૂનં ઉપસઙ્કમનારહં કતં. ઇદાનિ ઉપટ્ઠાતબ્બે ભિક્ખૂ વા ભિક્ખુનિયો વા પરિયેસમાનાપિ ન લભતિ, અહો બુદ્ધા નામ અચ્છરિયગુણા’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ તેહિ મહલ્લકભિક્ખૂહિ કાણાય વિપ્પટિસારો કતો, પુબ્બેપિ કરિંસુયેવ. ન ચ ઇદાનેવ મયા કાણા મમ વચનકારિકા કતા, પુબ્બેપિ કતાયેવા’’તિ વત્વા તમત્થં સોતુકામેહિ ભિક્ખૂહિ યાચિતો –

‘‘યત્થેકો લભતે બબ્બુ, દુતિયો તત્થ જાયતિ;

તતિયો ચ ચતુત્થો ચ, ઇદં તે બબ્બુકા બિલ’’ન્તિ. (જા. ૧.૧.૧૩૭) –

ઇદં બબ્બુજાતકં વિત્થારેન કથેત્વા ‘‘તદા ચત્તારો મહલ્લકભિક્ખૂ ચત્તારો બિળારા અહેસું, મૂસિકા કાણા, મણિકારો અહમેવા’’તિ જાતકં સમોધાનેત્વા ‘‘એવં, ભિક્ખવે, અતીતેપિ કાણા દુમ્મના આવિલચિત્તા વિક્ખિત્તચિત્તા હુત્વા મમ વચનેન પસન્નઉદકરહદો વિય વિપ્પસન્નચિત્તા અહોસી’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૮૨. ‘‘યથાપિ રહદો ગમ્ભીરો, વિપ્પસન્નો અનાવિલો;

એવં ધમ્માનિ સુત્વાન, વિપ્પસીદન્તિ પણ્ડિતા’’તિ.

તત્થ રહદોતિ યો ચતુરઙ્ગિનિયાપિ સેનાય ઓગાહન્તિયા નખુભતિ એવરૂપો ઉદકણ્ણવો, સબ્બાકારેન પન ચતુરાસીતિયોજનસહસ્સગમ્ભીરો નીલમહાસમુદ્દો રહદો નામ. તસ્સ હિ હેટ્ઠા ચત્તાલીસયોજનસહસ્સમત્તે ઠાને ઉદકં મચ્છેહિ ચલતિ, ઉપરિ તાવત્તકેયેવ ઠાને ઉદકં વાતેન ચલતિ, મજ્ઝે ચતુયોજનસહસ્સમત્તે ઠાને ઉદકં નિચ્ચલં તિટ્ઠતિ. અયં ગમ્ભીરો રહદો નામ. એવં ધમ્માનીતિ દેસનાધમ્માનિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા નામ રહદો અનાકુલતાય વિપ્પસન્નો, અચલતાય અનાવિલો, એવં મમ દેસનાધમ્મં સુત્વા સોતાપત્તિમગ્ગાદિવસેન નિરુપક્કિલેસચિત્તતં આપજ્જન્તા વિપ્પસીદન્તિ પણ્ડિતા, અરહત્તપ્પત્તા પન એકન્તવિપ્પસન્નાવ હોન્તીતિ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

કાણમાતુવત્થુ સત્તમં.

૮. પઞ્ચસતભિક્ખુવત્થુ

સબ્બત્થ વે સપ્પુરિસા ચજન્તીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો પઞ્ચસતે ભિક્ખૂ આરબ્ભ કથેસિ. દેસના વેરઞ્જાયં સમુટ્ઠિતા.

પઠમબોધિયઞ્હિ ભગવા વેરઞ્જં ગન્ત્વા વેરઞ્જેન બ્રાહ્મણેન નિમન્તિતો પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં વસ્સં ઉપગઞ્છિ. વેરઞ્જો બ્રાહ્મણો મારાવટ્ટનેન આવટ્ટો એકદિવસમ્પિ સત્થારં આરબ્ભ સતિં ન ઉપ્પાદેસિ. વેરઞ્જાપિ દુબ્ભિક્ખા અહોસિ, ભિક્ખૂ સન્તરબાહિરં વેરઞ્જં પિણ્ડાય ચરિત્વા પિણ્ડપાતં અલભન્તા કિલમિંસુ. તેસં અસ્સવાણિજકા પત્થપત્થપુલકં ભિક્ખં પઞ્ઞાપેસું. તે કિલમન્તે દિસ્વા મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરો પથવોજં ભોજેતુકામો, ઉત્તરકુરુઞ્ચ પિણ્ડાય પવેસેતુકામો અહોસિ, સત્થા તં પટિક્ખિપિ. ભિક્ખૂનં એકદિવસમ્પિ પિણ્ડપાતં આરબ્ભ પરિત્તાસો નાહોસિ, ઇચ્છાચારં વજ્જેત્વા એવ વિહરિંસુ. સત્થા તત્થ તેમાસં વસિત્વા વેરઞ્જં બ્રાહ્મણં અપલોકેત્વા તેન કતસક્કારસમ્માનો તં સરણેસુ પતિટ્ઠાપેત્વા તતો નિક્ખન્તો અનુપુબ્બેન ચારિકં ચરમાનો એકસ્મિં સમયે સાવત્થિં પત્વા જેતવને વિહાસિ, સાવત્થિવાસિનો સત્થુ આગન્તુકભત્તાનિ કરિંસુ. તદા પન પઞ્ચસતમત્તા વિઘાસાદા ભિક્ખૂ નિસ્સાય અન્તોવિહારેયેવ વસન્તિ. તે ભિક્ખૂનં ભુત્તાવસેસાનિ પણીતભોજનાનિ ભુઞ્જિત્વા નિદ્દાયિત્વા ઉટ્ઠાય નદીતીરં ગન્ત્વા નદન્તા વગ્ગન્તા મલ્લમુટ્ઠિયુદ્ધં યુજ્ઝન્તા કીળન્તા અન્તોવિહારેપિ બહિવિહારેપિ અનાચારમેવ ચરન્તા વિચરન્તિ. ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘પસ્સથાવુસો, ઇમે વિઘાસાદા દુબ્ભિક્ખકાલે વેરઞ્જાયં કઞ્ચિ વિકારં ન દસ્સેસું, ઇદાનિ પન એવરૂપાનિ પણીતભોજનાનિ ભુઞ્જિત્વા અનેકપ્પકારં વિકારં દસ્સેન્તા વિચરન્તિ. ભિક્ખૂ પન વેરઞ્જાયમ્પિ ઉપસન્તરૂપા વિહરિત્વા ઇદાનિપિ ઉપસન્તુપસન્તાવ વિહરન્તી’’તિ. સત્થા ધમ્મસભં ગન્ત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, કિં કથેથા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇદં નામા’’તિ વુત્તે ‘‘પુબ્બેપેતે ગદ્રભયોનિયં નિબ્બત્તા પઞ્ચસતા ગદ્રભા હુત્વા પઞ્ચસતાનં આજાનીયસિન્ધવાનં અલ્લરસમુદ્દિકપાનકપીતાવસેસં ઉચ્છિટ્ઠકસટં ઉદકેન મદ્દિત્વા મકચિપિલોતિકાહિ પરિસ્સાવિતત્તા ‘વોલોદક’ન્તિ સઙ્ખ્યં ગતં અપ્પરસં નિહીનં પિવિત્વા મધુમત્તા વિય નદન્તા વિચરિંસૂતિ વત્વા –

‘‘વાલોદકં અપ્પરસં નિહીનં,

પિત્વા મદો જાયતિ ગદ્રભાનં;

ઇમઞ્ચ પિત્વાન રસં પણીતં,

મદો ન સઞ્જાયતિ સિન્ધવાનં.

‘‘અપ્પં પિવિત્વાન નિહીનજચ્ચો,

સો મજ્જતી તેન જનિન્દ પુટ્ઠો;

ધોરય્હસીલી ચ કુલમ્હિ જાતો,

ન મજ્જતી અગ્ગરસં પિવિત્વા’’તિ. (જા. ૧.૨.૬૫);

ઇદં વાલોદકજાતકં વિત્થારેન કથેત્વા ‘‘એવં, ભિક્ખવે, સપ્પુરિસા લોકધમ્મં વિવજ્જેત્વા સુખિતકાલેપિ દુક્ખિતકાલેપિ નિબ્બિકારાવ હોન્તી’’તિ અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૮૩. ‘‘સબ્બત્થ વે સપ્પુરિસા ચજન્તિ,

ન કામકામા લપયન્તિ સન્તો;

સુખેન ફુટ્ઠા અથ વા દુખેન,

ન ઉચ્ચાવચં પણ્ડિતા દસ્સયન્તી’’તિ.

તત્થ સબ્બત્થાતિ પઞ્ચક્ખન્ધાદિભેદેસુ સબ્બધમ્મેસુ. સપ્પુરિસાતિ સુપુરિસા. ચજન્તીતિ અરહત્તમગ્ગઞાણેન અપકડ્ઢન્તા છન્દરાગં વિજહન્તિ. કામકામાતિ કામે કામયન્તા કામહેતુ કામકારણા. ન લપયન્તિ સન્તોતિ બુદ્ધાદયો સન્તો કામહેતુ નેવ અત્તના લપયન્તિ, ન પરં લપાપેન્તિ. યે હિ ભિક્ખાય પવિટ્ઠા ઇચ્છાચારે ઠિતા ‘‘કિં, ઉપાસક, સુખં તે પુત્તદારસ્સ, રાજચોરાદીનં વસેન દ્વિપદચતુપ્પદેસુ નત્થિ કોચિ ઉપદ્દવો’’તિઆદીનિ વદન્તિ, તાવ તે લપયન્તિ નામ. તથા પન વત્વા ‘‘આમ, ભન્તે, સબ્બેસં નો સુખં, નત્થિ કોચિ ઉપદ્દવો, ઇદાનિ નો ગેહં પહૂતઅન્નપાનં, ઇધેવ વસથા’’તિ અત્તાનં નિમન્તાપેન્તા લપાપેન્તિ નામ. સન્તો પન ઇદં ઉભયમ્પિ ન કરોન્તિ. સુખેન ફુટ્ઠા અથ વા દુખેનાતિ દેસનામત્તમેતં, અટ્ઠહિ પન લોકધમ્મેહિ ફુટ્ઠા તુટ્ઠિભાવમઙ્કુભાવવસેન વા વણ્ણભણનઅવણ્ણભણનવસેન વા ઉચ્ચાવચં આકારં પણ્ડિતા ન દસ્સયન્તીતિ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

પઞ્ચસતભિક્ખુવત્થુ અટ્ઠમં.

૯. ધમ્મિકત્થેરવત્થુ

ન અત્તહેતૂતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ધમ્મિકત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.

સાવત્થિયં કિરેકો ઉપાસકો ધમ્મેન સમેન અગારં અજ્ઝાવસતિ. સો પબ્બજિતુકામો હુત્વા એકદિવસં ભરિયાય સદ્ધિં નિસીદિત્વા સુખકથં કથેન્તો આહ – ‘‘ભદ્દે, ઇચ્છામહં પબ્બજિતુ’’ન્તિ. ‘‘તેન હિ, સામિ, આગમેહિ તાવ, યાવાહં કુચ્છિગતં દારકં વિજાયામી’’તિ. સો આગમેત્વા દારકસ્સ પદસા ગમનકાલે પુન તં આપુચ્છિત્વા ‘‘આગમેહિ તાવ, સામિ, યાવાયં વયપ્પત્તો હોતી’’તિ વુત્તે ‘‘કિં મે ઇમાય અપલોકિતાય વા અનપલોકિતાય વા, અત્તનો દુક્ખનિસ્સરણં કરિસ્સામી’’તિ નિક્ખમિત્વા પબ્બજિ. સો કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા ઘટેન્તો વાયમન્તો અત્તનો પબ્બજિતકિચ્ચં નિટ્ઠપેત્વા તેસં દસ્સનત્થાય પુન સાવત્થિં ગન્ત્વા પુત્તસ્સ ધમ્મકથં કથેસિ. સોપિ નિક્ખમિત્વા પબ્બજિ, પબ્બજિત્વા ચ પન ન ચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ. પુરાણદુતિયિકાપિસ્સ ‘‘યેસં અત્થાય અહં ઘરાવાસે વસેય્યં, તે ઉભોપિ પબ્બજિતા, ઇદાનિ મે કિં ઘરાવાસેન, પબ્બજિસ્સામી’’તિ નિક્ખમિત્વા પબ્બજિ, પબ્બજિત્વા ચ પન ન ચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ. અથેકદિવસં ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘આવુસો, ધમ્મિકઉપાસકો અત્તનો ધમ્મે પતિટ્ઠિતત્તા નિક્ખમિત્વા પબ્બજિત્વા અરહત્તં પત્તો પુત્તદારસ્સાપિ પતિટ્ઠા જાતો’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘ઇમાય નામા’’’તિ વુત્તે, ‘‘ભિક્ખવે, પણ્ડિતેન નામ નેવ અત્તહેતુ, ન પરહેતુ સમિદ્ધિ ઇચ્છિતબ્બા, ધમ્મિકેનેવ પન ધમ્મપટિસરણેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૮૪. ‘‘ન અત્તહેતુ ન પરસ્સ હેતુ,

ન પુત્તમિચ્છે ન ધનં ન રટ્ઠં;

ન ઇચ્છેય્ય અધમ્મેન સમિદ્ધિમત્તનો,

સ સીલવા પઞ્ઞવા ધમ્મિકો સિયા’’તિ.

તત્થ ન અત્તહેતૂતિ પણ્ડિતો નામ અત્તહેતુ વા પરહેતુ વા પાપં ન કરોતિ. ન પુત્તમિચ્છેતિ પુત્તં વા ધનં વા રટ્ઠં વા પાપકમ્મેન ન ઇચ્છેય્ય, એતાનિપિ ઇચ્છતો પાપકમ્મં ન કરોતિયેવાતિ અત્થો. સમિદ્ધિમત્તનોતિ યા અત્તનો સમિદ્ધિ, તમ્પિ અધમ્મેન ન ઇચ્છેય્ય,સમિદ્ધિકારણાપિ પાપં ન કરોતીતિ અત્થો. સ સીલવાતિ યો એવરૂપો પુગ્ગલો, સો એવ સીલવા ચ પઞ્ઞવા ચ ધમ્મિકોચ સિયા, ન અઞ્ઞોતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

ધમ્મિકત્થેરવત્થુ નવમં.

૧૦. ધમ્મસ્સવનવત્થુ

અપ્પકા તે મનુસ્સેસૂતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ધમ્મસ્સવનં આરબ્ભ કથેસિ.

સાવત્થિયં કિર એકવીથિવાસિનો મનુસ્સા સમગ્ગા હુત્વા ગણબન્ધેન દાનં દત્વા સબ્બરત્તિં ધમ્મસ્સવનં કારેસું, સબ્બરત્તિં પન ધમ્મં સોતું નાસક્ખિંસુ. એકચ્ચે કામરતિનિસ્સિતા હુત્વા, પુન ગેહમેવ ગતા, એકચ્ચે દોસનિસ્સિતા હુત્વા, એકચ્ચે માનનિસ્સિતા હુત્વા, એકચ્ચે થિનમિદ્ધસમઙ્ગિનો હુત્વા તત્થેવ નિસીદિત્વા પચલાયન્તા સોતું નાસક્ખિંસુ. પુનદિવસે ભિક્ખૂ તં પવત્તિં ઞત્વા ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે, ‘‘ભિક્ખવે, ઇમા સત્તા નામ યેભુય્યેન ભવનિસ્સિતા, ભવેસુ એવ લગ્ગા વિહરન્તિ, પારગામિનો નામ અપ્પકા’’તિ અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમા ગાથા આહ –

૮૫. ‘‘અપ્પકા તે મનુસ્સેસુ, યે જના પારગામિનો;

અથાયં ઇતરા પજા, તીરમેવાનુધાવતિ.

૮૬. ‘‘યે ચ ખો સમ્મદક્ખાતે, ધમ્મે ધમ્માનુવત્તિનો;

તે જના પારમેસ્સન્તિ, મચ્ચુધેય્યં સુદુત્તર’’ન્તિ.

તત્થ અપ્પકાતિ થોકા ન બહૂ. પારગામિનોતિ નિબ્બાનપારગામિનો. અથાયં ઇતરા પજાતિ યા પનાયં અવસેસા પજા સક્કાયદિટ્ઠિતીરમેવ અનુધાવતિ, અયમેવ બહુતરાતિ અત્થો. સમ્મદક્ખાતેતિ સમ્મા અક્ખાતે સુકથિતે. ધમ્મેતિ દેસનાધમ્મે. ધમ્માનુવત્તિનોતિ તં ધમ્મં સુત્વા તદનુચ્છવિકં પટિપદં પૂરેત્વા મગ્ગફલસચ્છિકરણેન ધમ્માનુવત્તિનો. પારમેસ્સન્તીતિ તે એવરૂપા જના નિબ્બાનપારં ગમિસ્સન્તિ. મચ્ચુધેય્યન્તિ કિલેસમારસઙ્ખાતસ્સ મચ્ચુસ્સ નિવાસટ્ઠાનભૂતં તેભૂમિકવટ્ટં. સુદુત્તરન્તિ યે જના ધમ્માનુવત્તિનો, તે એતં સુદુત્તરં દુરતિક્કમં મારધેય્યં તરિત્વા અતિક્કમિત્વા નિબ્બાનપારં ગમિસ્સન્તીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

ધમ્મસ્સવનવત્થુ દસમં.

૧૧. પઞ્ચસતઆગન્તુકભિક્ખુવત્થુ

કણ્હં ધમ્મં વિપ્પહાયાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો પઞ્ચસતે આગન્તુકે ભિક્ખૂ આરબ્ભ કથેસિ.

કોસલરટ્ઠે કિર પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ વસ્સં વસિત્વા વુટ્ઠવસ્સા ‘‘સત્થારં પસ્સિસ્સામા’’તિ જેતવનં ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. સત્થા તેસં ચરિયપટિપક્ખં નિસામેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમા ગાથા અભાસિ –

૮૭. ‘‘કણ્હં ધમ્મં વિપ્પહાય, સુક્કં ભાવેથ પણ્ડિતો;

ઓકા અનોકમાગમ્મ, વિવેકે યત્થ દૂરમં.

૮૮. ‘‘તત્રાભિરતિમિચ્છેય્ય, હિત્વા કામે અકિઞ્ચનો;

પરિયોદપેય્ય અત્તાનં, ચિત્તક્લેસેહિ પણ્ડિતો.

૮૯. ‘‘યેસં સમ્બોધિયઙ્ગેસુ, સમ્મા ચિત્તં સુભાવિતં;

આદાનપટિનિસ્સગ્ગે, અનુપાદાય યે રતા;

ખીણાસવા જુતિમન્તો, તે લોકે પરિનિબ્બુતા’’તિ.

તત્થ કણ્હં ધમ્મન્તિ કાયદુચરિતાદિભેદં અકુસલં ધમ્મં વિપ્પહાય જહિત્વા. સુક્કં ભાવેથાતિ પણ્ડિતો ભિક્ખુ અભિનિક્ખમનતો પટ્ઠાય યાવ અરહત્તમગ્ગા કાયસુચરિતાદિભેદં સુક્કં ધમ્મં ભાવેય્ય. કથં? ઓકા અનોકમાગમ્માતિ ઓકં વુચ્ચતિ આલયો, અનોકં વુચ્ચતિ અનાલયો, આલયતો નિક્ખમિત્વા અનાલયસઙ્ખાતં નિબ્બાનં પટિચ્ચ આરબ્ભ તં પત્થયમાનો ભાવેય્યાતિ અત્થો. તત્રાભિરતિમિચ્છેય્યાતિ યસ્મિં અનાલયસઙ્ખાતે વિવેકે નિબ્બાને ઇમેહિ સત્તેહિ દુરભિરમં, તત્ર અભિરતિં ઇચ્છેય્ય. હિત્વા કામેતિ વત્થુકામકિલેસકામે હિત્વા અકિઞ્ચનો હુત્વા વિવેકે અભિરતિં ઇચ્છેય્યાતિ અત્થો. ચિત્તક્લેસેહીતિ પઞ્ચહિ નીવરણેહિ, અત્તાનં પરિયોદપેય્ય વોદાપેય્ય, પરિસોધેય્યાતિ અત્થો. સમ્બોધિયઙ્ગેસૂતિ સમ્બોજ્ઝઙ્ગેસુ. સમ્મા ચિત્તં સુભાવિતન્તિ હેતુના નયેન ચિત્તં સુટ્ઠુ ભાવિતં વડ્ઢિતં. આદાનપટિનિસ્સગ્ગેતિ આદાનં વુચ્ચતિ ગહણં, તસ્સ પટિનિસ્સગ્ગસઙ્ખાતે અગ્ગહણે ચતૂહિ ઉપાદાનેહિ કિઞ્ચિ અનુપાદિયિત્વા યે રતાતિ અત્થો. જુતિમન્તોતિ આનુભાવવન્તો, અરહત્તમગ્ગઞાણજુતિયા ખન્ધાદિભેદે ધમ્મે જોતેત્વા ઠિતાતિ અત્થો. તે લોકેતિ ઇમસ્મિં ખન્ધાદિલોકે પરિનિબ્બુતા નામ અરહત્તપત્તિતો પટ્ઠાય કિલેસવટ્ટસ્સ ખેપિતત્તા સઉપાદિસેસેન, ચરિમચિત્તનિરોધેન ખન્ધવટ્ટસ્સ ખેપિતત્તા અનુપાદિસેસેન ચાતિ દ્વીહિ પરિનિબ્બાનેહિ પરિનિબ્બુતા, અનુપાદાનો વિય પદીપો અપણ્ણત્તિકભાવં ગતાતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.