૭. કાણમાતુવત્થુ

યથાપિ રહદોતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો કાણમાતરં આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ વિનયે (પાચિ. ૨૩૦) આગતમેવ.

તદા પન કાણમાતરા અતુચ્છહત્થં ધીતરં પતિકુલં પેસેતું પક્કેસુ પૂવેસુ ચતુક્ખત્તું ચતુન્નં ભિક્ખૂનં દિન્નકાલે સત્થારા તસ્મિં વત્થુસ્મિં સિક્ખાપદે પઞ્ઞત્તે કાણાય સામિકેન અઞ્ઞાય પજાપતિયા આનીતાય કાણા તં પવત્તિં સુત્વા ‘‘ઇમેહિ મે ઘરાવાસો નાસિતો’’તિ દિટ્ઠદિટ્ઠે ભિક્ખૂ અક્કોસતિ પરિભાસતિ. ભિક્ખૂ તં વીથિં પટિપજ્જિતું ન વિસહિંસુ. સત્થા તં પવત્તિં ઞત્વા તત્થ અગમાસિ. કાણમાતા સત્થારં વન્દિત્વા પઞ્ઞત્તાસને નિસીદાપેત્વા યાગુખજ્જકં અદાસિ. સત્થા કતપાતરાસો ‘‘કહં કાણા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘એસા, ભન્તે, તુમ્હે દિસ્વા મઙ્કુભૂતા રોદન્તી ઠિતા’’તિ. ‘‘કિં કારણા’’તિ? ‘‘એસા, ભન્તે, ભિક્ખૂ અક્કોસતિ પરિભાસતિ, તસ્મા તુમ્હે દિસ્વા મઙ્કુભૂતા રોદમાના ઠિતા’’તિ. અથ નં સત્થા પક્કોસાપેત્વા – ‘‘કાણે, કસ્મા મં દિસ્વા મઙ્કુભૂતા નિલીયિત્વા રોદસી’’તિ. અથસ્સા માતા તાય કતકિરિયં આરોચેસિ. અથ નં સત્થા આહ – ‘‘કિં પન કાણમાતે મમ સાવકા તયા દિન્નકં ગણ્હિંસુ, અદિન્નક’’ન્તિ? ‘‘દિન્નકં, ભન્તે’’તિ. ‘‘સચે મમ સાવકા પિણ્ડાય ચરન્તા તવ ગેહદ્વારં પત્તા તયા દિન્નકં ગણ્હિંસુ, કો તેસં દોસો’’તિ? ‘‘નત્થિ, ભન્તે, અય્યાનં દોસો’’. ‘‘એતિસ્સાયેવ દોસો’’તિ. સત્થા કાણં આહ – ‘‘કાણે, મય્હં કિર સાવકા પિણ્ડાય ચરમાના ગેહદ્વારં આગતા, અથ નેસં તવ માતરા પૂવા દિન્ના, કો નામેત્થ મમ સાવકાનં દોસો’’તિ? ‘‘નત્થિ, ભન્તે, અય્યાનં દોસો, મય્હમેવ દોસો’’તિ સત્થારં વન્દિત્વા ખમાપેસિ.

અથસ્સા સત્થા અનુપુબ્બિં કથં કથેસિ, સા સોતાપત્તિફલં પાપુણિ. સત્થા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં ગચ્છન્તો રાજઙ્ગણેન પાયાસિ. રાજા દિસ્વા ‘‘સત્થા વિય ભણે’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘આમ, દેવા’’તિ વુત્તે ‘‘ગચ્છથ, મમ આગન્ત્વા વન્દનભાવં આરોચેથા’’તિ પેસેત્વા રાજઙ્ગણે ઠિતં સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા ‘‘કહં, ભન્તે, ગતાત્થા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘કાણમાતાય ગેહં, મહારાજા’’તિ. ‘‘કિં કારણા, ભન્તે’’તિ? ‘‘કાણા કિર ભિક્ખૂ અક્કોસતિ પરિભાસતિ, તંકારણા ગતોમ્હી’’તિ. ‘‘કિં પન વો, ભન્તે, તસ્સા અનક્કોસનભાવો કતો’’તિ? ‘‘આમ, મહારાજ, ભિક્ખૂનઞ્ચ અનક્કોસિકા કતા, લોકુત્તરકુટુમ્બસામિની ચા’’તિ. ‘‘હોતુ, ભન્તે, તુમ્હેહિ સા લોકુત્તરકુટુમ્બસામિની કતા, અહં પન નં લોકિયકુટુમ્બસામિનિં કરિસ્સામી’’તિ વત્વા રાજા સત્થારં વન્દિત્વા પટિનિવત્તો પટિચ્છન્નમહાયોગ્ગં પહિણિત્વા કાણં પક્કોસાપેત્વા સબ્બાભરણેહિ અલઙ્કરિત્વા જેટ્ઠધીતુટ્ઠાને ઠપેત્વા ‘‘મમ ધીતરં પોસેતું સમત્થા ગણ્હન્તૂ’’તિ આહ. અથેકો સબ્બત્થકમહામત્તો ‘‘અહં દેવસ્સ ધીતરં પોસેસ્સામી’’તિ તં અત્તનો ગેહં નેત્વા સબ્બં ઇસ્સરિયં પટિચ્છાપેત્વા ‘‘યથારુચિ પુઞ્ઞાનિ કરોહી’’તિ આહ. તતો પટ્ઠાય કાણા ચતૂસુ દ્વારેસુ પુરિસે ઠપેત્વા અત્તના ઉપટ્ઠાતબ્બે ભિક્ખૂ ચ ભિક્ખુનિયો ચ પરિયેસમાનાપિ ન લભતિ. કાણાય ગેહદ્વારે પટિયાદેત્વા ઠપિતં ખાદનીયભોજનીયં મહોઘો વિય પવત્તતિ. ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘પુબ્બે, આવુસો, ચત્તારો મહલ્લકત્થેરા કાણાય વિપ્પટિસારં કરિંસુ, સા એવં વિપ્પટિસારિની હુત્વાપિ સત્થારં આગમ્મ સદ્ધાસમ્પદં લભિ. સત્થારા પુન તસ્સા ગેહદ્વારં ભિક્ખૂનં ઉપસઙ્કમનારહં કતં. ઇદાનિ ઉપટ્ઠાતબ્બે ભિક્ખૂ વા ભિક્ખુનિયો વા પરિયેસમાનાપિ ન લભતિ, અહો બુદ્ધા નામ અચ્છરિયગુણા’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ તેહિ મહલ્લકભિક્ખૂહિ કાણાય વિપ્પટિસારો કતો, પુબ્બેપિ કરિંસુયેવ. ન ચ ઇદાનેવ મયા કાણા મમ વચનકારિકા કતા, પુબ્બેપિ કતાયેવા’’તિ વત્વા તમત્થં સોતુકામેહિ ભિક્ખૂહિ યાચિતો –

‘‘યત્થેકો લભતે બબ્બુ, દુતિયો તત્થ જાયતિ;

તતિયો ચ ચતુત્થો ચ, ઇદં તે બબ્બુકા બિલ’’ન્તિ. (જા. ૧.૧.૧૩૭) –

ઇદં બબ્બુજાતકં વિત્થારેન કથેત્વા ‘‘તદા ચત્તારો મહલ્લકભિક્ખૂ ચત્તારો બિળારા અહેસું, મૂસિકા કાણા, મણિકારો અહમેવા’’તિ જાતકં સમોધાનેત્વા ‘‘એવં, ભિક્ખવે, અતીતેપિ કાણા દુમ્મના આવિલચિત્તા વિક્ખિત્તચિત્તા હુત્વા મમ વચનેન પસન્નઉદકરહદો વિય વિપ્પસન્નચિત્તા અહોસી’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૮૨. ‘‘યથાપિ રહદો ગમ્ભીરો, વિપ્પસન્નો અનાવિલો;

એવં ધમ્માનિ સુત્વાન, વિપ્પસીદન્તિ પણ્ડિતા’’તિ.

તત્થ રહદોતિ યો ચતુરઙ્ગિનિયાપિ સેનાય ઓગાહન્તિયા નખુભતિ એવરૂપો ઉદકણ્ણવો, સબ્બાકારેન પન ચતુરાસીતિયોજનસહસ્સગમ્ભીરો નીલમહાસમુદ્દો રહદો નામ. તસ્સ હિ હેટ્ઠા ચત્તાલીસયોજનસહસ્સમત્તે ઠાને ઉદકં મચ્છેહિ ચલતિ, ઉપરિ તાવત્તકેયેવ ઠાને ઉદકં વાતેન ચલતિ, મજ્ઝે ચતુયોજનસહસ્સમત્તે ઠાને ઉદકં નિચ્ચલં તિટ્ઠતિ. અયં ગમ્ભીરો રહદો નામ. એવં ધમ્માનીતિ દેસનાધમ્માનિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા નામ રહદો અનાકુલતાય વિપ્પસન્નો, અચલતાય અનાવિલો, એવં મમ દેસનાધમ્મં સુત્વા સોતાપત્તિમગ્ગાદિવસેન નિરુપક્કિલેસચિત્તતં આપજ્જન્તા વિપ્પસીદન્તિ પણ્ડિતા, અરહત્તપ્પત્તા પન એકન્તવિપ્પસન્નાવ હોન્તીતિ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

કાણમાતુવત્થુ સત્તમં.