૪. મહાકપ્પિનત્થેરવત્થુ

ધમ્મપીતિ સુખં સેતીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો મહાકપ્પિનત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.

તત્રાયં અનુપુબ્બી કથા – અતીતે કિર આયસ્મા મહાકપ્પિનો પદુમુત્તરબુદ્ધસ્સ પાદમૂલે કતાભિનીહારો સંસારે સંસરન્તો બારાણસિતો અવિદૂરે એકસ્મિં પેસકારગામે જેટ્ઠકપેસકારો હુત્વા નિબ્બત્તિ. તદા સહસ્સમત્તા પચ્ચેકબુદ્ધા અટ્ઠ માસે હિમવન્તે વસિત્વા વસ્સિકે ચત્તારો માસે જનપદે વસન્તિ. તે એકવારં બારાણસિયા અવિદૂરે ઓતરિત્વા ‘‘સેનાસનકરણત્થાય હત્થકમ્મં યાચથા’’તિ રઞ્ઞો સન્તિકં અટ્ઠ પચ્ચેકબુદ્ધે પહિણિંસુ. તદા પન રઞ્ઞો વપ્પમઙ્ગલકાલો હોતિ. સો ‘‘પચ્ચેકબુદ્ધા કિર આગતા’’તિ સુત્વા તસ્મિં ખણે નિક્ખમિત્વા આગતકારણં પુચ્છિત્વા ‘‘અજ્જ, ભન્તે, ઓકાસો નત્થિ, સ્વે અમ્હાકં વપ્પમઙ્ગલં, તતિયદિવસે કરિસ્સામી’’તિ વત્વા પચ્ચેકબુદ્ધે અનિમન્તેત્વાવ પાવિસિ. પચ્ચેકબુદ્ધા ‘‘અઞ્ઞત્થ ગમિસ્સામા’’તિ પક્કમિંસુ. તસ્મિં ખણે જેટ્ઠપેસકારસ્સ ભરિયા કેનચિદેવ કરણીયેન બારાણસિં ગચ્છન્તી તે પચ્ચેકબુદ્ધે દિસ્વા વન્દિત્વા ‘‘કિં, ભન્તે, અવેલાય, અય્યા, આગતા’’તિ પુચ્છિત્વા આદિતો પટ્ઠાય કથેસું. તં પવત્તિં સુત્વા સદ્ધાસમ્પન્ના ઞાણસમ્પન્ના ઇત્થી ‘‘સ્વે, ભન્તે, અમ્હાકં ભિક્ખં ગણ્હથા’’તિ નિમન્તેસિ. ‘‘બહુકા મયં ભગિની’’તિ. ‘‘કિત્તકા, ભન્તે’’તિ? ‘‘સહસ્સમત્તા’’તિ. ‘‘ભન્તે, ઇમસ્મિં ગામે સહસ્સપેસકારા વસિમ્હ. એકેકો એકેકસ્સ ભિક્ખં દસ્સતિ, ભિક્ખં અધિવાસેથ, અહમેવ વો વસનટ્ઠાનમ્પિ કારેસ્સામી’’તિ આહ. પચ્ચેકબુદ્ધા અધિવાસયિંસુ.

સા ગામં પવિસિત્વા ઉગ્ઘોસેસિ – ‘‘અહં સહસ્સમત્તે પચ્ચેકબુદ્ધે દિસ્વા નિમન્તયિં, અય્યાનં નિસીદનટ્ઠાનં સંવિદહથ, યાગુભત્તાદીનિ સમ્પાદેથા’’તિ. ગામમજ્ઝે મણ્ડપં કારેત્વા આસનાનિ પઞ્ઞાપેત્વા પુનદિવસે પચ્ચેકબુદ્ધે નિસીદાપેત્વા પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન પરિવિસિત્વા ભત્તકિચ્ચાવસાને તસ્મિં ગામે સબ્બા ઇત્થિયો આદાય તાહિ સદ્ધિં પચ્ચેકબુદ્ધે વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, તેમાસં વસનત્થાય પટિઞ્ઞં દેથા’’તિ તેસં પટિઞ્ઞં ગહેત્વા પુન ગામે ઉગ્ઘોસેસિ – ‘‘અમ્મતાતા, એકેકકુલતો એકેકો પુરિસો ફરસુવાસિઆદીનિ ગહેત્વા અરઞ્ઞં પવિસિત્વા દબ્બસમ્ભારે આહરિત્વા અય્યાનં વસનટ્ઠાનં કરોતૂ’’તિ. ગામવાસિનો તસ્સાયેવ વચનં સુત્વા એકેકો એકેકં કત્વા સદ્ધિં રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનેહિ પણ્ણસાલસહસ્સં કારેત્વા અત્તનો અત્તનો પણ્ણસાલાયં વસ્સૂપગતે પચ્ચેકબુદ્ધે ‘‘અહં સક્કચ્ચં ઉપટ્ઠહિસ્સામિ, અહં સક્કચ્ચં ઉપટ્ઠહિસ્સામી’’તિ ઉપટ્ઠહિંસુ. વસ્સંવુટ્ઠકાલે ‘‘અત્તનો અત્તનો પણ્ણસાલાય વસ્સંવુટ્ઠાનં પચ્ચેકબુદ્ધાનં ચીવરસાટકે સજ્જેથા’’તિ સમાદપેત્વા એકેકસ્સ સહસ્સસહસ્સમૂલં ચીવરં દાપેસિ. પચ્ચેકબુદ્ધા વુટ્ઠવસ્સા અનુમોદનં કત્વા પક્કમિંસુ.

ગામવાસિનોપિ ઇદં પુઞ્ઞકમ્મં કત્વા ઇતો ચુતા તાવતિંસભવને નિબ્બત્તિત્વા ગણદેવપુત્તા નામ અહેસું. તે તત્થ દિબ્બસમ્પત્તિં અનુભવિત્વા કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે બારાણસિયં કુટુમ્બિકગેહેસુ નિબ્બત્તિંસુ. જેટ્ઠકપેસકારો જેટ્ઠકકુટુમ્બિકસ્સ પુત્તો અહોસિ. ભરિયાપિસ્સ જેટ્ઠકકુટુમ્બિકસ્સેવ ધીતા અહોસિ. તા સબ્બાપિ વયપ્પત્તા પરકુલં ગચ્છન્તિયો તેસં તેસંયેવ ગેહાનિ અગમિંસુ. અથેકદિવસં વિહારે ધમ્મસ્સવનં સઙ્ઘુટ્ઠં. ‘‘સત્થા ધમ્મં દેસેસ્સતી’’તિ સુત્વા સબ્બેપિ તે કુટુમ્બિકા ‘‘ધમ્મં સોસ્સામા’’તિ ભરિયાહિ સદ્ધિં વિહારં અગમિંસુ. તેસં વિહારમજ્ઝં પવિટ્ઠક્ખણે વસ્સં ઉટ્ઠહિ. યેસં કુલૂપકા વા ઞાતિસામણેરાદયો વા અત્થિ, તે તેસં પરિવેણાનિ પવિસિંસુ. તે પન તથારૂપાનં નત્થિતાય કત્થચિ, પવિસિતું અવિસહન્તા વિહારમજ્ઝેયેવ અટ્ઠંસુ. અથ ને જેટ્ઠકકુટુમ્બિકો આહ – ‘‘પસ્સથ અમ્હાકં વિપ્પકારં, કુલપુત્તેહિ નામ એત્તકેન લજ્જિતું યુત્ત’’ન્તિ. ‘‘અય્ય, કિં પન કરોમા’’તિ? ‘‘મયં વિસ્સાસિકટ્ઠાનસ્સ અભાવેન ઇમં વિપ્પકારં પત્તા, સબ્બે ધનં સંહરિત્વા પરિવેણં કરોમા’’તિ. ‘‘સાધુ, અય્યા’’તિ જેટ્ઠકો સહસ્સં અદાસિ, સેસા પઞ્ચ પઞ્ચ સતાનિ. ઇત્થિયો અડ્ઢતેય્યાનિ અડ્ઢતેય્યાનિ સતાનિ. તે તં ધનં સંહરિત્વા સહસ્સકૂટાગારપરિવારં સત્થુ વસનત્થાય મહાપરિવેણં નામ આરભિંસુ. નવકમ્મસ્સ મહન્તતાય ધને અપ્પહોન્તે પુબ્બે દિન્નધનતો પુન ઉપડ્ઢૂપડ્ઢં અદંસુ. નિટ્ઠિતે પરિવેણે વિહારમહં કરોન્તા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ સત્તાહં મહાદાનં દત્વા વીસતિયા ભિક્ખુસહસ્સાનં ચીવરાનિ સજ્જિંસુ.

જેટ્ઠકકુટુમ્બિકસ્સ પન ભરિયા સબ્બેહિ સમાનં અકત્વા અત્તનો પઞ્ઞાય ઠિતા ‘‘અતિરેકતરં કત્વા સત્થારં પૂજેસ્સામી’’તિ અનોજપુપ્ફવણ્ણેન સહસ્સમૂલેન સાટકેન સદ્ધિં અનોજપુપ્ફચઙ્કોટકં ગહેત્વા અનુમોદનકાલે સત્થારં અનોજપુપ્ફેહિ પૂજેત્વા તં સાટકં સત્થુ પાદમૂલે ઠપેત્વા, ‘‘ભન્તે, નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને અનોજપુપ્ફવણ્ણંયેવ મે સરીરં હોતુ, અનોજા એવ ચ મે નામં હોતૂ’’તિ પત્થનં પટ્ઠપેસિ. સત્થા ‘‘એવં હોતૂ’’તિ અનુમોદનં અકાસિ. તે સબ્બેપિ યાવતાયુકં ઠત્વા તતો ચુતા દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે દેવલોકા ચવિત્વા જેટ્ઠકકુટુમ્બિકો કુક્કુટવતીનગરે રાજકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો મહાકપ્પિનરાજા નામ અહોસિ, સેસા અમચ્ચકુલે નિબ્બત્તિંસુ. જેટ્ઠકકુટુમ્બિકસ્સ ભરિયા મદ્દરટ્ઠે સાગલનગરે રાજકુલે નિબ્બત્તિ, અનોજપુપ્ફવણ્ણમેવસ્સા સરીરં અહોસિ, અનોજાત્વેવસ્સા નામં કરિંસુ. સા વયપ્પત્તા મહાકપ્પિનરઞ્ઞો ગેહં ગન્ત્વા અનોજાદેવી નામ અહોસિ. સેસિત્થિયોપિ અમચ્ચકુલેસુ નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તા તેસંયેવ અમચ્ચપુત્તાનં ગેહાનિ અગમંસુ. તે સબ્બે રઞ્ઞો સમ્પત્તિસદિસં સમ્પત્તિં અનુભવિંસુ. યદા રાજા સબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતો હત્થિં અભિરુહિત્વા વિચરિ, તદા તેપિ તથેવ વિચરન્તિ. તસ્મિં અસ્સેન વા રથેન વા વિચરન્તે તેપિ તથેવ વિચરન્તિ? એવં તે એકતો હુત્વા કતાનં પુઞ્ઞાનં આનુભાવેન એકતોવ સમ્પત્તિં અનુભવિંસુ. રઞ્ઞો પન બલો, બલવાહનો, પુપ્ફો, પુપ્ફવાહનો, સુપત્તોતિ પઞ્ચ અસ્સા હોન્તિ. રાજા તેસુ સુપત્તં અસ્સં સયં આરોહતિ, ઇતરે ચત્તારો અસ્સારોહાનં સાસનાહરણત્થાય અદાસિ. રાજા તે પાતોવ ભોજેત્વા ‘‘ગચ્છથ દ્વે વા તીણિ વા યોજનાનિ આહિણ્ડિત્વા બુદ્ધસ્સ વા ધમ્મસ્સ વા સઙ્ઘસ્સ વા ઉપ્પન્નભાવં ઞત્વા મય્હં સુખસાસનં આહરથા’’તિ પેસેસિ. તે ચતૂહિ દ્વારેહિ નિક્ખમિત્વા તીણિ યોજનાનિ આહિણ્ડિત્વા સાસનં અલભિત્વા પચ્ચાગચ્છન્તિ.

અથેકદિવસં રાજા સુપત્તં અસ્સં આરુય્હ અમચ્ચસહસ્સપરિવુતો ઉય્યાનં ગચ્છન્તો કિલન્તરૂપે પઞ્ચસતવાણિજકે નગરં પવિસન્તે દિસ્વા ‘‘ઇમે અદ્ધાનકિલન્તા, અદ્ધા ઇમેસં સન્તિકા એકં ભદ્દકં સાસનં સોસ્સામી’’તિ તે પક્કોસાપેત્વા ‘‘કુતો આગચ્છથા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘અત્થિ, દેવ, ઇતો વીસતિયોજનસતમત્થકે સાવત્થિ નામ નગરં, તતો આગચ્છામા’’તિ. ‘‘અત્થિ પન વો પદેસે કિઞ્ચિ સાસનં ઉપ્પન્ન’’ન્તિ. ‘‘દેવ, અઞ્ઞં કિઞ્ચિ નત્થિ, સમ્માસમ્બુદ્ધો પન ઉપ્પન્નો’’તિ. રાજા તાવદેવ પઞ્ચવણ્ણાય પીતિયા ફુટ્ઠસરીરો કિઞ્ચિ સલ્લક્ખેતું અસક્કોન્તો મુહુત્તં વીતિનામેત્વા, ‘‘તાતા, કિં વદેથા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘બુદ્ધો, દેવ, ઉપ્પન્નો’’તિ. રાજા દુતિયમ્પિ તતિયમ્પિ તથેવ વીતિનામેત્વા ચતુત્થે વારે ‘‘કિં વદેથ, તાતા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘બુદ્ધો, દેવ, ઉપ્પન્નો’’તિ વુત્તે, ‘‘તાતા, વો સતસહસ્સં દદામી’’તિ વત્વા ‘‘અઞ્ઞમ્પિ કિઞ્ચિ સાસનં અત્થી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘અત્થિ, દેવ, ધમ્મો ઉપ્પન્નો’’તિ. રાજા તમ્પિ સુત્વા પુરિમનયેનેવ તયો વારે વીતિનામેત્વા ચતુત્થે વારે ‘‘ધમ્મો ઉપ્પન્નો’’તિ વુત્તે ‘‘ઇધાપિ વો સતસહસ્સં દમ્મી’’તિ વત્વા ‘‘અપરમ્પિ સાસનં અત્થિ, તાતા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘અત્થિ, દેવ, સઙ્ઘરતનં ઉપ્પન્ન’’ન્તિ. રાજા તમ્પિ સુત્વા તયો વારે વીતિનામેત્વા ચતુત્થે વારે ‘‘સઙ્ઘો’’તિ પદે વુત્તે ‘‘ઇધાપિ વો સતસહસ્સં દમ્મી’’તિ વત્વા અમચ્ચસહસ્સં ઓલોકેત્વા, ‘‘તાતા, કિં કરિસ્સથા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘દેવ, તુમ્હે કિં કરિસ્સથા’’તિ? ‘‘અહં, તાતા, ‘બુદ્ધો ઉપ્પન્નો, ધમ્મો ઉપ્પન્નો, સઙ્ઘો ઉપ્પન્નો’તિ સુત્વા ન પુન નિવત્તિસ્સામિ, સત્થારં ઉદ્દિસ્સ ગન્ત્વા તસ્સ સન્તિકે પબ્બજિસ્સામી’’તિ. ‘‘મયમ્પિ, દેવ, તુમ્હેહિ સદ્ધિં પબ્બજિસ્સામા’’તિ. રાજા સુવણ્ણપટ્ટે અક્ખરાનિ લિખાપેત્વા વાણિજકે આહ – ‘‘અનોજા નામ દેવી તુમ્હાકં તીણિ સતસહસ્સાનિ દસ્સતિ, એવઞ્ચ પન નં વદેય્યાથ ‘રઞ્ઞો કિર તે ઇસ્સરિયં વિસ્સટ્ઠં, યથાસુખં સમ્પત્તિં પરિભુઞ્જાહી’તિ, સચે પન વો ‘રાજા કહ’ન્તિ પુચ્છતિ, ‘સત્થારં ઉદ્દિસ્સ પબ્બજિસ્સામીતિ વત્વા ગતો’તિ આરોચેય્યાથા’’તિ. અમચ્ચાપિ અત્તનો અત્તનો ભરિયાનં તથેવ સાસનં પહિણિંસુ. રાજા વાણિજકે ઉય્યોજેત્વા અસ્સં અભિરુય્હ અમચ્ચસહસ્સપરિવુતો તં ખણંયેવ નિક્ખમિ.

સત્થાપિ તં દિવસં પચ્ચૂસકાલે લોકં વોલોકેન્તો મહાકપ્પિનરાજાનં સપરિવારં દિસ્વા ‘‘અયં મહાકપ્પિનો વાણિજકાનં સન્તિકા તિણ્ણં રતનાનં ઉપ્પન્નભાવં સુત્વા તેસં વચનં તીહિ સતસહસ્સેહિ પૂજેત્વા રજ્જં પહાય અમચ્ચસહસ્સેહિ પરિવુતો મં ઉદ્દિસ્સ પબ્બજિતુકામો સ્વે નિક્ખમિસ્સતિ. સો સપરિવારો સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિસ્સતિ, પચ્ચુગ્ગમનમસ્સ કરિસ્સામી’’તિ પુનદિવસે ચક્કવત્તી વિય ખુદ્દકગામભોજકં પચ્ચુગ્ગચ્છન્તો સયમેવ પત્તચીવરં ગહેત્વા વીસયોજનસતં મગ્ગં પચ્ચુગ્ગન્ત્વા ચન્દભાગાય નદિયા તીરે નિગ્રોધરુક્ખમૂલે છબ્બણ્ણરસ્મિયો વિસ્સજ્જેન્તો નિસીદિ. ‘‘રાજાપિ આગચ્છન્તો એકં નદિં પત્વા ‘‘કા નામેસા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘અપરચ્છા નામ, દેવા’’તિ. ‘‘કિમસ્સા પરિમાણં, તાતા’’તિ? ‘‘ગમ્ભીરતો ગાવુતં, પુથુલતો દ્વે ગાવુતાનિ, દેવા’’તિ. ‘‘અત્થિ પનેત્થ નાવા વા ઉળુમ્પો વા’’તિ? ‘‘નત્થિ, દેવા’’તિ. ‘‘નાવાદીનિ ઓલોકેન્તે અમ્હે જાતિ જરં ઉપનેતિ, જરા મરણં. અહં નિબ્બેમતિકો હુત્વા તીણિ રતનાનિ ઉદ્દિસ્સ નિક્ખન્તો, તેસં મે આનુભાવેન ઇમં ઉદકં ઉદકં વિય મા અહોસી’’તિ તિણ્ણં રતનાનં ગુણં આવજ્જેત્વા ‘‘ઇતિપિ સો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ બુદ્ધાનુસ્સતિં અનુસ્સરન્તો સપરિવારો અસ્સસહસ્સેન ઉદકપિટ્ઠિં પક્ખન્દિ. સિન્ધવા પિટ્ઠિપાસાણે વિય પક્ખન્દિંસુ. ખુરાનં અગ્ગા નેવ તેમિંસુ.

સો તં ઉત્તરિત્વા પુરતો ગચ્છન્તો અપરમ્પિ નદિં દિસ્વા ‘‘અયં કા નામા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘નીલવાહિની નામ, દેવા’’તિ. ‘‘કિમસ્સા પરિમાણ’’ન્તિ? ‘‘ગમ્ભીરતોપિ પુથુલતોપિ અડ્ઢયોજનં, દેવા’’તિ. સેસં પુરિમસદિસમેવ. તં પન નદિં દિસ્વા ‘‘સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મો’’તિ ધમ્માનુસ્સતિં અનુસ્સરન્તો પક્ખન્દિ. તમ્પિ અતિક્કમિત્વા ગચ્છન્તો અપરમ્પિ નદિં દિસ્વા ‘‘અયં કા નામા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘ચન્દભાગા નામ, દેવા’’તિ. ‘‘કિમસ્સા પરિમાણ’’ન્તિ? ‘‘ગમ્ભીરતોપિ પુથુલતોપિ યોજનં, દેવા’’તિ. સેસં પુરિમસદિસમેવ. ઇમં પન નદિં દિસ્વા ‘‘સુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો’’તિ સઙ્ઘાનુસ્સતિં અનુસ્સરન્તો પક્ખન્દિ. તં પન નદિં અતિક્કમિત્વા ગચ્છન્તો સત્થુ સરીરતો નિક્ખન્તા છબ્બણ્ણરસ્મિયો અદ્દસ. નિગ્રોધરુક્ખસ્સ સાખાવિટપપલાસાનિ સોવણ્ણમયાનિ વિય અહેસું. રાજા ચિન્તેસિ – ‘‘અયં પન ઓભાસો નેવ ચન્દસ્સ, ન સૂરિયસ્સ, ન દેવમારબ્રહ્મનાગસુપણ્ણાદીનં અઞ્ઞતરસ્સ, અદ્ધા અહં સત્થારં ઉદ્દિસ્સ આગચ્છન્તો મહાગોતમબુદ્ધેન દિટ્ઠો ભવિસ્સામી’’તિ. સો તાવદેવ અસ્સપિટ્ઠિતો ઓતરિત્વા ઓનતસરીરો રસ્મિઅનુસારેન સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા મનોસિલારસે નિમુજ્જન્તો વિય બુદ્ધરસ્મીનં અન્તો પવિસિત્વા સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિ સદ્ધિં અમચ્ચસહસ્સેન, સત્થા તસ્સ અનુપુબ્બિં કથં કથેસિ. દેસનાવસાને રાજા સપરિવારો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. અથ સબ્બેવ ઉટ્ઠહિત્વા પબ્બજ્જં યાચિંસુ. સત્થા ‘‘આગમિસ્સતિ નુ ખો ઇમેસં કુલપુત્તાનં ઇદ્ધિમયપત્તચીવર’’ન્તિ ઉપધારેન્તો ‘‘ઇમે કુલપુત્તા પચ્ચેકબુદ્ધસહસ્સસ્સ ચીવરસહસ્સં અદંસુ, કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે વીસતિયા ભિક્ખુસહસ્સાનમ્પિ વીસતિચીવરસહસ્સાનિપિ અદંસુ. અનચ્છરિયં ઇમેસં ઇદ્ધિમયપત્તચીવરાગમન’’ન્તિ ઞત્વા દક્ખિણહત્થં પસારેત્વા ‘‘એથ, ભિક્ખવો, ચરથ બ્રહ્મચરિયં સમ્મા દુક્ખસ્સ અન્તકિરિયાયા’’તિ આહ. તે તાવદેવ અટ્ઠપરિક્ખારધરા વસ્સસટ્ઠિકત્થેરા વિય હુત્વા વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા પચ્ચોરોહિત્વા સત્થારં વન્દિત્વા નિસીદિંસુ.

તેપિ વાણિજકા રાજકુલં ગન્ત્વા રઞ્ઞા પહિતભાવં આરોચાપેત્વા દેવિયા ‘‘આગચ્છન્તૂ’’તિ વુત્તે પવિસિત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં અટ્ઠંસુ. અથ ને દેવી પુચ્છિ – ‘‘તાતા, કિં કારણા આગતાત્થા’’તિ? ‘‘મયં રઞ્ઞા તુમ્હાકં સન્તિકં પહિતા, તીણિ કિર નો સતસહસ્સાનિ દેથા’’તિ. ‘‘તાતા, અતિબહું ભણથ, કિં તુમ્હેહિ રઞ્ઞો કતં, કિસ્મિં વો રાજા પસન્નો એત્તકં ધનં દાપેસી’’તિ? ‘‘દેવિ, ન અઞ્ઞં કિઞ્ચિ કતં, રઞ્ઞો પન એકં સાસનં આરોચયિમ્હા’’તિ? ‘‘સક્કા પન, તાતા, મય્હં આરોચેતુ’’ન્તિ. ‘‘સક્કા, દેવી’’તિ. ‘‘તેન હિ, તાતા, વદેથા’’તિ. ‘‘દેવિ બુદ્ધો લોકે ઉપ્પન્નો’’તિ. સાપિ ‘‘તં સુત્વા પુરિમનયેનેવ પીતિયા ફુટ્ઠસરીરા તિક્ખત્તું કિઞ્ચિ અસલ્લક્ખેત્વા ચતુત્થે વારે ‘બુદ્ધો’તિ પદં સુત્વા, તાતા, ઇમસ્મિં પદે રઞ્ઞા કિં દિન્ન’’ન્તિ? ‘‘સતસહસ્સં, દેવી’’તિ. ‘‘તાતા, અનનુચ્છવિકં રઞ્ઞા કતં એવરૂપં સાસનં સુત્વા તુમ્હાકં સતસહસ્સં દદમાનેન. અહઞ્હિ વો મમ દુગ્ગતપણ્ણાકારે તીણિ સતસહસ્સાનિ દમ્મિ, અપરમ્પિ તુમ્હેહિ રઞ્ઞો કિં આરોચિત’’ન્તિ? તે ઇદઞ્ચિદઞ્ચાતિ ઇતરાનિપિ દ્વે સાસનાનિ આરોચયિંસુ. દેવી પુરિમનયેનેવ પીતિયા ફુટ્ઠસરીરા તિક્ખત્તું કિઞ્ચિ અસલ્લક્ખેત્વા ચતુત્થે વારે તથેવ સુત્વા તીણિ તીણિ સતસહસ્સાનિ દાપેસિ, એવં તે સબ્બાનિપિ દ્વાદસ સતસહસ્સાનિ લભિંસુ.

અથ ને દેવી પુચ્છિ – ‘‘રાજા કહં, તાતા’’તિ? દેવિ, ‘‘સત્થારં ઉદ્દિસ્સ ‘પબ્બજિસ્સામી’તિ ગતો’’તિ. ‘‘મય્હં તેન કિં સાસનં દિન્ન’’ન્તિ? ‘‘સબ્બં કિર તેન તુમ્હાકં ઇસ્સરિયં વિસ્સટ્ઠં, તુમ્હે કિર યથારુચિયા સમ્પત્તિં અનુભવથા’’તિ. ‘‘અમચ્ચા પન કહં, તાતા’’તિ? તેપિ ‘‘‘રઞ્ઞા સદ્ધિંયેવ પબ્બજિસ્સામા’તિ ગતા, દેવી’’તિ. સા તેસં ભરિયાયો પક્કોસાપેત્વા, અમ્મા, તુમ્હાકં સામિકા ‘‘રઞ્ઞા સદ્ધિં પબ્બજિસ્સામા’’તિ ગતા, ‘‘તુમ્હે કિં કરિસ્સથા’’તિ? ‘‘કિં પન તેહિ અમ્હાકં સાસનં પહિતં, દેવી’’તિ? ‘‘તેહિ કિર અત્તનો સમ્પત્તિ તુમ્હાકં વિસ્સટ્ઠા, તુમ્હે કિર તં સમ્પત્તિં યથારુચિ પરિભુઞ્જથા’’તિ. ‘‘તુમ્હે પન, દેવિ, કિં કરિસ્સથા’’તિ? ‘‘અમ્મા, સો તાવ રાજા સાસનં સુત્વા મગ્ગે ઠિતકોવ તીહિ સતસહસ્સેહિ તીણિ રતનાનિ પૂજેત્વા ખેળપિણ્ડં વિય સમ્પત્તિં પહાય ‘પબ્બજિસ્સામી’તિ નિક્ખન્તો, મયા પન તિણ્ણં રતનાનં સાસનં સુત્વા તીણિ રતનાનિ નવહિ સતસહસ્સેહિ પૂજિતાનિ, ન ખો પનેસા સમ્પત્તિ નામ રઞ્ઞોયેવ દુક્ખા, મય્હમ્પિ દુક્ખાયેવ. કો રઞ્ઞા છડ્ડિતખેળપિણ્ડં જાણુકેહિ પતિટ્ઠહિત્વા મુખેન ગણ્હિસ્સતિ, ન મય્હં સમ્પત્તિયા અત્થો, અહમ્પિ સત્થારં ઉદ્દિસ્સ ગન્ત્વા પબ્બજિસ્સામી’’તિ. ‘‘દેવિ, મયમ્પિ તુમ્હેહેવ સદ્ધિં પબ્બજિસ્સામા’’તિ. ‘‘સચે સક્કોથ, સાધુ, અમ્મા’’તિ? ‘‘સક્કોમ, દેવી’’તિ. ‘‘સાધુ, અમ્મા, તેન હિ એથા’’તિ રથસહસ્સં યોજાપેત્વા રથં આરુય્હ તાહિ સદ્ધિં નિક્ખમિત્વા અન્તરામગ્ગે પઠમં નદિં દિસ્વા યથા રઞ્ઞા પુટ્ઠં, તથેવ પુચ્છિત્વા સબ્બપવત્તિં સુત્વા ‘‘રઞ્ઞો ગતમગ્ગં ઓલોકેથા’’તિ વત્વા ‘‘સિન્ધવાનં પદવલઞ્જં ન પસ્સામ, દેવી’’તિ વુત્તે ‘‘રાજા તીણિ રતનાનિ ઉદ્દિસ્સ નિક્ખન્તો સચ્ચકિરિયં કત્વા ગતો ભવિસ્સતિ. અહમ્પિ તીણિ રતનાનિ ઉદ્દિસ્સ નિક્ખન્તા, તેસમેવ અનુભાવેન ઇદં ઉદકં વિય મા અહોસી’’તિ તિણ્ણં રતનાનં ગુણં અનુસ્સરિત્વા રથસહસ્સં પેસેસિ. ઉદકં પિટ્ઠિપાસાણસદિસં અહોસિ. ચક્કાનં અગ્ગગ્ગનેમિવટ્ટિયો નેવ તેમિંસુ. એતેનેવ ઉપાયેન ઇતરા દ્વે નદિયો ઉત્તરિ.

અથ સત્થા તસ્સાગમનભાવં ઞત્વા યથા અત્તનો સન્તિકે નિસિન્ના ભિક્ખૂ ન પઞ્ઞાયન્તિ, એવમકાસિ. સાપિ ગચ્છન્તી ગચ્છન્તી સત્થુ સરીરતો નિક્ખન્તા છબ્બણ્ણરસ્મિયો દિસ્વા તથેવ ચિન્તેત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં ઠિતા પુચ્છિ – ‘‘ભન્તે, મહાકપ્પિનો તુમ્હાકં ઉદ્દિસ્સ નિક્ખન્તો આગતેત્થ મઞ્ઞે, કહં સો, અમ્હાકમ્પિ નં દસ્સેથા’’તિ? ‘‘નિસીદથ તાવ, ઇધેવ નં પસ્સિસ્સથા’’તિ. તા સબ્બાપિ તુટ્ઠચિત્તા ‘‘ઇધેવ કિર નિસિન્ના સામિકે પસ્સિસ્સામા’’તિ નિસીદિંસુ. સત્થા તાસં અનુપુબ્બિં કથં કથેસિ, અનોજાદેવી દેસનાવસાને સપરિવારા સોતાપત્તિફલં પાપુણિ. મહાકપ્પિનત્થેરો તાસં વડ્ઢિતધમ્મદેસનં સુણન્તો સપરિવારો સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ. તસ્મિં ખણે સત્થા તાસં તે ભિક્ખૂ અરહત્તપ્પત્તે દસ્સેસિ. તાસં કિર આગતક્ખણેયેવ અત્તનો સામિકે કાસાવધરે મુણ્ડકસીસે દિસ્વા ચિત્તં એકગ્ગં ન ભવેય્ય, તેન મગ્ગફલાનિ પત્તું ન સક્કુણેય્યું. તસ્મા અચલસદ્ધાય પતિટ્ઠિતકાલે તાસં તે ભિક્ખૂ અરહત્તપ્પત્તેયેવ દસ્સેસિ.

તાપિ તે દિસ્વા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, તુમ્હાકં તાવ પબ્બજિતકિચ્ચં મત્થકં પત્ત’’ન્તિ વત્વા સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં ઠિતા પબ્બજ્જં યાચિંસુ. એવં કિર વુત્તે ‘‘સત્થા ઉપ્પલવણ્ણાય આગમનં ચિન્તેસી’’તિ એકચ્ચે વદન્તિ. સત્થા પન તા ઉપાસિકાયો આહ – ‘‘સાવત્થિં ગન્ત્વા ભિક્ખુનીઉપસ્સયે પબ્બજેથા’’તિ. તા અનુપુબ્બેન જનપદચારિકં ચરમાના અન્તરામગ્ગે મહાજનેન અભિહટસક્કારસમ્માના પદસાવ વીસયોજનસતિકં ગન્ત્વા ભિક્ખુનીઉપસ્સયે પબ્બજિત્વા અરહત્તં પાપુણિંસુ. સત્થાપિ ભિક્ખુસહસ્સં આદાય આકાસેનેવ જેતવનં અગમાસિ. તત્ર સુદં આયસ્મા મહાકપ્પિનો રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનાદીસુ ‘‘અહો સુખં, અહો સુખ’’ન્તિ ઉદાનં ઉદાનેન્તો વિચરતિ. ભિક્ખૂ ભગવતો આરોચેસું – ‘‘ભન્તે, મહાકપ્પિનો ‘અહો સુખં, અહો સુખ’ન્તિ ઉદાનં ઉદાનેન્તો વિચરતિ, અત્તનો કામસુખં રજ્જસુખં આરબ્ભ કથેસિ મઞ્ઞે’’તિ. સત્થા તં પક્કોસાપેત્વા ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં, કપ્પિન, કામસુખં રજ્જસુખં આરબ્ભ ઉદાનં ઉદાનેસી’’તિ. ‘‘ભગવા મે, ભન્તે, તં આરબ્ભ ઉદાનભાવં વા અનુદાનભાવં વા જાનાતી’’તિ? સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, મમ પુત્તો કામસુખં રજ્જસુખં આરબ્ભ ઉદાનં ઉદાનેતિ, પુત્તસ્સ પન મે ધમ્મપીતિ નામ ધમ્મરતિ નામ ઉપ્પજ્જતિ, સો અમતમહાનિબ્બાનં આરબ્ભ એવ ઉદાનં ઉદાનેસી’’તિ અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૭૯. ‘‘ધમ્મપીતિ સુખં સેતિ, વિપ્પસન્નેન ચેતસા;

અરિયપ્પવેદિતે ધમ્મે, સદા રમતિ પણ્ડિતો’’તિ.

તત્થ ધમ્મપીતીતિ ધમ્મપાયકો, ધમ્મં પિવન્તોતિ અત્થો. ધમ્મો ચ નામેસ ન સક્કા ભાજનેન યાગુઆદીનિ વિય પાતું? નવવિધં પન લોકુત્તરધમ્મં નામકાયેન ફુસન્તો આરમ્મણતો સચ્છિકરોન્તો પરિઞ્ઞાભિસમયાદીહિ દુક્ખાદીનિ અરિયસચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝન્તો ધમ્મં પિવતિ નામ. સુખં સેતીતિ દેસનામત્તમેવેતં, ચતૂહિપિ ઇરિયાપથેહિ સુખં વિહરતીતિ અત્થો. વિપ્પસન્નેનાતિ અનાવિલેન નિરુપક્કિલેસેન. અરિયપ્પવેદિતેતિ બુદ્ધાદીહિ અરિયેહિ પવેદિતે સતિપટ્ઠાનાદિભેદે બોધિપક્ખિયધમ્મે. સદા રમતીતિ એવરૂપો ધમ્મપીતિ વિપ્પસન્નેન ચેતસા વિહરન્તો પણ્ડિચ્ચેન સમન્નાગતો સદા રમતિ અભિરમતીતિ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપન્નાદયો અહેસુન્તિ.

મહાકપ્પિનત્થેરવત્થુ ચતુત્થં.