૯. સુમનમાલાકારવત્થુ

તઞ્ચ કમ્મં કતં સાધૂતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો સુમનં નામ માલાકારં આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિર દેવસિકં બિમ્બિસારરાજાનં પાતોવ અટ્ઠહિ સુમનપુપ્ફનાળીહિ ઉપટ્ઠહન્તો અટ્ઠ કહાપણે લભતિ. અથેકદિવસં તસ્મિં પુપ્ફાનિ ગહેત્વા નગરં પવિટ્ઠમત્તે ભગવા મહાભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો છબ્બણ્ણરંસિયો વિસ્સજ્જેત્વા મહતા બુદ્ધાનુભાવેન મહતિયા બુદ્ધલીળાય નગરં પિણ્ડાય પાવિસિ. ભગવા હિ એકદા છબ્બણ્ણરંસિયો ચીવરેન પટિચ્છાદેત્વા અઞ્ઞતરો પિણ્ડપાતિકો વિય ચરતિ તિંસયોજનમગ્ગં અઙ્ગુલિમાલસ્સ પચ્ચુગ્ગમનં ગચ્છન્તો વિય, એકદા છબ્બણ્ણરંસિયો વિસ્સજ્જેત્વા કપિલવત્થુપ્પવેસનાદીસુ વિય. તસ્મિમ્પિ દિવસે સરીરતો છબ્બણ્ણરંસિયો વિસ્સજ્જેન્તો મહન્તેન બુદ્ધાનુભાવેન મહતિયા બુદ્ધલીળાય રાજગહં પાવિસિ. માલાકારો ભગવતો રતનગ્ઘિયસદિસં અત્તભાવં દિસ્વા દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણઅસીતાનુબ્યઞ્જનસરીરસોભગ્ગં ઓલોકેત્વા પસન્નચિત્તો ‘‘કિં નુ ખો સત્થુ અધિકારં કરોમી’’તિ ચિન્તેત્વા અઞ્ઞં અપસ્સન્તો ‘‘ઇમેહિ પુપ્ફેહિ ભગવન્તં પૂજેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા પુન ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમાનિ રઞ્ઞો નિબદ્ધં ઉપટ્ઠાનપુપ્ફાનિ, રાજા ઇમાનિ અલભન્તો મં બન્ધાપેય્ય વા ઘાતાપેય્ય વા રટ્ઠતો વા પબ્બાજેય્ય, કિં નુ ખો કરોમી’’તિ? અથસ્સ એતદહોસિ ‘‘રાજા મં ઘાતેતુ વા બન્ધાપેતુ વા રટ્ઠતો પબ્બાજેતુ વા, સો હિ મય્હં દદમાનોપિ ઇમસ્મિં અત્તભાવે જીવિતમત્તં ધનં દદેય્ય, સત્થુપૂજા પન મે અનેકાસુ કપ્પકોટીસુ અલં હિતાય ચેવ સુખાય ચા’’તિ અત્તનો જીવિતં તથાગતસ્સ પરિચ્ચજિ.

સો ‘‘યાવ મે પસન્નં ચિત્તં ન પતિકુટતિ, તં તાવદેવ પૂજં કરિસ્સામી’’તિ હટ્ઠતુટ્ઠો ઉદગ્ગુદગ્ગો સત્થારં પૂજેસિ. કથં? પઠમં તાવ દ્વેવ પુપ્ફમુટ્ઠિયો તથાગતસ્સ ઉપરિ ખિપિ, તા ઉપરિમત્થકે વિતાનં હુત્વા અટ્ઠંસુ. અપરા દ્વે મુટ્ઠિયો ખિપિ, તા દક્ખિણહત્થપસ્સેન માલાપટચ્છન્નેન ઓતરિત્વા અટ્ઠંસુ. અપરા દ્વે મુટ્ઠિયો ખિપિ, તા પિટ્ઠિપસ્સેન ઓતરિત્વા તથેવ અટ્ઠંસુ. અપરા દ્વે મુટ્ઠિયો ખિપિ, તા વામહત્થપસ્સેન ઓતરિત્વા તથેવ અટ્ઠંસુ. એવં અટ્ઠ નાળિયો અટ્ઠ મુટ્ઠિયો હુત્વા ચતૂસુ ઠાનેસુ તથાગતં પરિક્ખિપિંસુ. પુરતો ગમનદ્વારમત્તમેવ અહોસિ. પુપ્ફાનં વણ્ટાનિ અન્તો અહેસું, પત્તાનિ બહિમુખાનિ. ભગવા રજતપત્તપરિક્ખિત્તો વિય હુત્વા પાયાસિ. પુપ્ફાનિ અચિત્તકાનિપિ સચિત્તકં નિસ્સાય સચિત્તકાનિ વિય અભિજ્જિત્વા અપતિત્વા સત્થારા સદ્ધિંયેવ ગચ્છન્તિ, ઠિતઠિતટ્ઠાને તિટ્ઠન્તિ. સત્થુ સરીરતો સતસહસ્સવિજ્જુલતા વિય રંસિયો નિક્ખમિંસુ. પુરતો ચ પચ્છતો ચ દક્ખિણતો ચ વામતો ચ સીસમત્થકતો ચ નિરન્તરં નિક્ખન્તરંસીસુ એકાપિ સમ્મુખસમ્મુખટ્ઠાનેનેવ અપલાયિત્વા સબ્બાપિ સત્થારં તિક્ખત્તું પદક્ખિણં કત્વા તરુણતાલક્ખન્ધપ્પમાણા હુત્વા પુરતો એવ ધાવન્તિ. સકલનગરં સઙ્ખુભિ. અન્તોનગરે નવ કોટિયો, બહિનગરે નવ કોટિયોતિ અટ્ઠારસસુ કોટીસુ એકોપિ પુરિસો વા ઇત્થી વા ભિક્ખં ગહેત્વા અનિક્ખન્તો નામ નત્થિ. મહાજનો સીહનાદં નદન્તો ચેલુક્ખેપસહસ્સાનિ કરોન્તો સત્થુ પુરતોવ ગચ્છતિ. સત્થાપિ માલાકારસ્સ ગુણં પાકટં કાતું તિગાવુતપ્પમાણે નગરે ભેરિચરણમગ્ગેનેવ અચરિ. માલાકારસ્સ સકલસરીરં પઞ્ચવણ્ણાય પીતિયા પરિપૂરિ.

સો થોકઞ્ઞેવ તથાગતેન સદ્ધિં ચરિત્વા મનોસિલારસે નિમુગ્ગો વિય બુદ્ધરસ્મીનં અન્તો પવિટ્ઠો સત્થારં થોમેત્વા વન્દિત્વા તુચ્છપચ્છિમેવ ગહેત્વા ગેહં અગમાસિ. અથ નં ભરિયા પુચ્છિ ‘‘કહં પુપ્ફાની’’તિ? ‘‘સત્થા મે પૂજિતો’’તિ. ‘‘રઞ્ઞો દાનિ કિં કરિસ્સસી’’તિ? ‘‘રાજા મં ઘાતેતુ વા રટ્ઠતો વા નીહરતુ, અહં જીવિતં પરિચ્ચજિત્વા સત્થારં પૂજેસિં, સબ્બપુપ્ફાનિ અટ્ઠ મુટ્ઠિયોવ અહેસું, એવરૂપા નામ પૂજા જાતા. મહાજનો ઉક્કુટ્ઠિસહસ્સાનિ કરોન્તો સત્થારા સદ્ધિં ચરતિ, યો એસ મહાજનસ્સ ઉક્કુટ્ઠિસદ્દો, તસ્મિં ઠાને એસો’’તિ. અથસ્સ ભરિયા અન્ધબાલતાય એવરૂપે પાટિહારિયે પસાદં નામ અજનેત્વા તં અક્કોસિત્વા પરિભાસિત્વા ‘‘રાજાનો નામ ચણ્ડા, સકિં કુદ્ધા હત્થપાદાદિચ્છેદનેન બહુમ્પિ અનત્થં કરોન્તિ, તયા કતકમ્મેન મય્હમ્પિ અનત્થો સિયા’’તિ પુત્તે આદાય રાજકુલં ગન્ત્વા રઞ્ઞા પક્કોસિત્વા ‘‘કિં એત’’ન્તિ પુચ્છિતા આહ – ‘‘મમ સામિકો તુમ્હાકં ઉપટ્ઠાનપુપ્ફેહિ સત્થારં પૂજેત્વા તુચ્છહત્થો ઘરં આગન્ત્વા ‘કહં પુપ્ફાની’તિ મયા પુટ્ઠો ઇદં નામ વદેસિ, અહં તં પરિભાસિત્વા ‘રાજાનો નામ ચણ્ડા, સકિં કુદ્ધા હત્થપાદાદિચ્છેદનેન બહુમ્પિ અનત્થં કરોન્તિ, તયા કતકમ્મેન મય્હમ્પિ અનત્થો સિયા’તિ તં છડ્ડેત્વા ઇધાગતા, તેન કતં કમ્મં સુકતં વા હોતુ, દુક્કટં વા, તસ્સેવેતં, મયા તસ્સ છડ્ડિતભાવં જાનાહિ, દેવા’’તિ. રાજા પઠમદસ્સનેનેવ સોતાપત્તિફલં પત્તો સદ્ધો પસન્નો અરિયસાવકો ચિન્તેસિ – ‘‘અહો અયં ઇત્થી અન્ધબાલા, એવરૂપે ગુણે પસાદં ન ઉપ્પાદેસી’’તિ. સો કુદ્ધો વિય હુત્વા, ‘‘અમ્મ, કિં વદેસિ, મય્હં ઉપટ્ઠાનપુપ્ફેહિ તેન પૂજા કતા’’તિ? ‘‘આમ, દેવા’’તિ. ‘‘ભદ્દકં તે કતં તં છડ્ડેન્તિયા, મમ પુપ્ફેહિ પૂજાકારસ્સ અહં કત્તબ્બયુત્તકં જાનિસ્સામી’’તિ તં ઉય્યોજેત્વા વેગેન સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા સત્થારા સદ્ધિંયેવ વિચરિ.

સત્થા રઞ્ઞો ચિત્તપ્પસાદં ઞત્વા ભેરિચરણવીથિયા નગરં ચરિત્વા રઞ્ઞો ઘરદ્વારં અગમાસિ. રાજા પત્તં ગહેત્વા સત્થારં ગેહં પવેસેતુકામો અહોસિ. સત્થા પન રાજઙ્ગણેયેવ નિસીદનાકારં દસ્સેસિ. રાજા તં ઞત્વા ‘‘સીઘં મણ્ડપં કરોથા’’તિ તઙ્ખણઞ્ઞેવ મણ્ડપં કારાપેસિ. નિસીદિ સત્થા સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેન. કસ્મા પન સત્થા રાજગેહં ન પાવિસિ?

એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘સચાહં અન્તો પવિસિત્વા નિસીદેય્યં, મહાજનો મં દટ્ઠું ન લભેય્ય, માલાકારસ્સ ગુણો પાકટો ન ભવેય્ય, રાજઙ્ગણે પન મં નિસિન્નં મહાજનો દટ્ઠું લભિસ્સતિ, માલાકારસ્સ ગુણો પાકટો ભવિસ્સતી’’તિ. ગુણવન્તાનઞ્હિ ગુણં બુદ્ધા એવ પાકટં કાતું સક્કોન્તિ, અવસેસજનો ગુણવન્તાનં ગુણં કથેન્તો મચ્છરાયતિ. ચત્તારો પુપ્ફપટા ચતુદ્દિસં અટ્ઠંસુ. મહાજનો સત્થારં પરિવારેસિ. રાજા બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં પણીતેનાહારેન પરિવિસિ. સત્થા ભત્તકિચ્ચાવસાને અનુમોદનં કત્વા પુરિમનયેનેવ ચતૂહિ પુપ્ફપટેહિ પરિક્ખિત્તો સીહનાદં નદન્તો મહાજનેન પરિવુતો વિહારં અગમાસિ. રાજા સત્થારં અનુગન્ત્વા નિવત્તો માલાકારં પક્કોસાપેત્વા ‘‘મમ આહરિતપુપ્ફેહિ કિન્તિ કત્વા સત્થારં પૂજેસી’’તિ પુચ્છિ. માલાકારો ‘‘રાજા મં ઘાતેતુ વા રટ્ઠતો વા પબ્બાજેતૂતિ જીવિતં પરિચ્ચજિત્વા પૂજેસિં દેવા’’તિ આહ. રાજા ‘‘ત્વં મહાપુરિસો નામા’’તિ વત્વા અટ્ઠ હત્થી ચ અસ્સે ચ દાસે ચ દાસિયો ચ મહાપસાધનાનિ ચ અટ્ઠ કહાપણસહસ્સાનિ ચ રાજકુલતો નીહરિત્વા સબ્બાલઙ્કારપ્પટિમણ્ડિતા અટ્ઠ નારિયો ચ અટ્ઠ ગામવરે ચાતિ ઇદં સબ્બટ્ઠકં નામ દાનં અદાસિ.

આનન્દત્થેરો ચિન્તેસિ – ‘‘અજ્જ પાતોવ પટ્ઠાય સીહનાદસહસ્સાનિ ચેવ ચેલુક્ખેપસહસ્સાનિ ચ પવત્તન્તિ, કો નુ ખો માલાકારસ્સ વિપાકો’’તિ? સો સત્થારં પુચ્છિ. અથ નં સત્થા આહ – ‘‘આનન્દ, ઇમિના માલાકારેન અપ્પમત્તકં કમ્મં કત’’ન્તિ મા સલ્લક્ખેસિ, અયઞ્હિ મય્હં જીવિતં પરિચ્ચજિત્વા પૂજં અકાસિ. સો એવં મયિ ચિત્તં પસાદેત્વા –

‘‘કપ્પાનં સતસહસ્સં, દુગ્ગતિં ન ગમિસ્સતિ;

ઠત્વા દેવમનુસ્સેસુ, ફલં એતસ્સ કમ્મુનો;

પચ્છા પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો, સુમનો નામ ભવિસ્સતી’’તિ. –

આહ. સત્થુ પન વિહારં ગન્ત્વા ગન્ધકુટિપવિસનકાલે તાનિ પુપ્ફાનિ દ્વારકોટ્ઠકે પતિંસુ. સાયન્હસમયે ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘અહો અચ્છરિયં માલાકારસ્સ કમ્મં, ધરમાનકબુદ્ધસ્સ જીવિતં પરિચ્ચજિત્વા પુપ્ફપૂજં કત્વા તઙ્ખણઞ્ઞેવ સબ્બટ્ઠકં નામ લભતી’’તિ. સત્થા ગન્ધકુટિતો નિક્ખમિત્વા તિણ્ણં ગમનાનં અઞ્ઞતરેન ગમનેન ધમ્મસભં ગન્ત્વા બુદ્ધાસને નિસીદિત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે, ‘‘આમ, ભિક્ખવે, યસ્સ કમ્મસ્સ કતત્તા પચ્છાનુતપ્પં ન હોતિ, અનુસ્સરિતાનુસ્સરિતક્ખણે સોમનસ્સમેવ ઉપ્પજ્જતિ, એવરૂપં કમ્મં કત્તબ્બમેવા’’તિ અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૬૮. ‘‘તઞ્ચ કમ્મં કતં સાધુ, યં કત્વા નાનુતપ્પતિ;

યસ્સ પતીતો સુમનો, વિપાકં પટિસેવતી’’તિ.

તત્થ યં કત્વાતિ યં દેવમનુસ્સસમ્પત્તીનઞ્ચેવ નિબ્બાનસમ્પત્તિયા ચ નિબ્બત્તનસમત્થં સુખુદ્રયં કમ્મં કત્વા નાનુતપ્પતિ, અથ ખો દિટ્ઠધમ્મેયેવ અનુસ્સરિતાનુસ્સરિતક્ખણેયેવ પીતિવેગેન પતીતો સોમનસ્સવેગેન ચ સુમનો હુત્વા આયતિં પીતિસોમનસ્સજાતો હુત્વા વિપાકં પટિસેવતિ, તં કમ્મં કતં સાધુ ભદ્દકન્તિ.

દેસનાવસાને ચતુરાસીતિયા પાણસહસ્સાનં ધમ્માભિસમયો અહોસીતિ.

સુમનમાલાકારવત્થુ નવમં.