૫. બાલવગ્ગો

૧. અઞ્ઞતરપુરિસવત્થુ

દીઘા જાગરતો રત્તીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો પસેનદિકોસલઞ્ચેવ અઞ્ઞતરઞ્ચ પુરિસં આરબ્ભ કથેસિ.

રાજા કિર પસેનદિ કોસલો એકસ્મિં છણદિવસે અલઙ્કતપટિયત્તં સબ્બસેતં એકં પુણ્ડરીકં નામ હત્થિં અભિરુય્હ મહન્તેન રાજાનુભાવેન નગરં પદક્ખિણં કરોતિ. ઉસ્સારણાય વત્તમાનાય લેડ્ડુદણ્ડાદીહિ પોથિયમાનો મહાજનો પલાયન્તો ગીવં પરિવટ્ટેત્વાપિ ઓલોકેતિયેવ. રાજૂનં કિર સુદિન્નદાનસ્સેતં ફલં. અઞ્ઞતરસ્સાપિ દુગ્ગતપુરિસસ્સ ભરિયા સત્તભૂમિકસ્સ પાસાદસ્સ ઉપરિતલે ઠિતા એકં વાતપાનકવાટં વિવરિત્વા રાજાનં ઓલોકેત્વાવ અપગચ્છિ. રઞ્ઞો પુણ્ણચન્દો વલાહકન્તરં પવિટ્ઠો વિય ઉપટ્ઠાસિ. સો તસ્સા પટિબદ્ધચિત્તો હત્થિક્ખન્ધતો પતનાકારપ્પત્તો વિય હુત્વા ખિપ્પં નગરં પદક્ખિણં કત્વા અન્તેપુરં પવિસિત્વા એકં વિસ્સાસકં અમચ્ચં આહ – ‘‘અસુકટ્ઠાને તે મયા ઓલોકિતપાસાદો દિટ્ઠો’’તિ? ‘‘આમ, દેવા’’તિ. ‘‘તત્થેકં ઇત્થિં અદ્દસા’’તિ? ‘‘અદ્દસં, દેવા’’તિ. ‘‘ગચ્છ, તસ્સા સસામિકઅસામિકભાવં જાનાહી’’તિ. સો ગન્ત્વા તસ્સા સસામિકભાવં ઞત્વા આગન્ત્વા રઞ્ઞો ‘‘સસામિકા’’તિ આરોચેસિ. અથ રઞ્ઞા ‘‘તેન હિ તસ્સા સામિકં પક્કોસાહી’’તિ વુત્તે સો ગન્ત્વા, ‘‘એહિ, ભો, રાજા તં પક્કોસતી’’તિ આહ. સો ‘‘ભરિયં મે નિસ્સાય ભયેન ઉપ્પન્નેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા રઞ્ઞો આણં પટિબાહિતું અસક્કોન્તો ગન્ત્વા રાજાનં વન્દિત્વા અટ્ઠાસિ. અથ નં રાજા ‘‘મં ઇતો પટ્ઠાય ઉપટ્ઠાહી’’તિ આહ. ‘‘અલં, દેવ, અહં અત્તનો કમ્મં કત્વા તુમ્હાકં સુઙ્કં દદામિ, ઘરેયેવ મે જીવિકા હોતૂ’’તિ. ‘‘તવ સુઙ્કેન મય્હં અત્થો નત્થિ, અજ્જતો પટ્ઠાય મં ઉપટ્ઠાહી’’તિ તસ્સ ફલકઞ્ચ આવુધઞ્ચ દાપેસિ. એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘કઞ્ચિદેવસ્સ દોસં આરોપેત્વા ઘાતેત્વા ભરિયં ગણ્હિસ્સામી’’તિ. અથ નં સો મરણભયભીતો અપ્પમત્તો હુત્વા ઉપટ્ઠાસિ.

રાજા તસ્સ દોસં અપસ્સન્તો કામપરિળાહે વડ્ઢન્તે ‘‘એકમસ્સ દોસં આરોપેત્વા રાજાણં કરિસ્સામી’’તિ પક્કોસાપેત્વા એવમાહ – ‘‘અમ્ભો ઇતો યોજનમત્થકે નદિયા અસુકટ્ઠાનં નામ ગન્ત્વા સાયં મમ ન્હાનવેલાય કુમુદુપ્પલાનિ ચેવ અરુણવતીમત્તિકઞ્ચ આહર. સચે તસ્મિં ખણે નાગચ્છસિ, આણં તે કરિસ્સામી’’તિ. સેવકો કિર ચતૂહિપિ દાસેહિ પતિકિટ્ઠતરો. ધનક્કીતાદયો હિ દાસા ‘‘સીસં મે રુજ્જતિ, પિટ્ઠિ મે રુજ્જતી’’તિ વત્વા અચ્છિતું લભન્તિયેવ. સેવકસ્સેતં નત્થિ, આણત્તકમ્મં કાતુમેવ વટ્ટતિ. તસ્મા સો ‘‘અવસ્સં મયા ગન્તબ્બં, કુમુદુપ્પલેહિ સદ્ધિં અરુણવતીમત્તિકા નામ નાગભવને ઉપ્પજ્જતિ, અહં કુહિં લભિસ્સામી’’તિ ચિન્તેન્તો મરણભયભીતો વેગેન ગેહં ગન્ત્વા, ‘‘ભદ્દે, નિટ્ઠિતં મે ભત્ત’’ન્તિ આહ. ‘‘ઉદ્ધનમત્થકે, સામી’’તિ. સો યાવ ભત્તં ઓતરતિ, તાવ સન્ધારેતું અસક્કોન્તો ઉળુઙ્કેન કઞ્જિકં હરાપેત્વા યથાલદ્ધેન બ્યઞ્જનેન સદ્ધિં અલ્લમેવ ભત્તં પચ્છિયં ઓપીળેત્વા આદાય યોજનિકં મગ્ગં પક્ખન્દો, તસ્સ ગચ્છન્તસ્સેવ ભત્તં પક્કં અહોસિ. સો અનુચ્છિટ્ઠં કત્વાવ થોકં ભત્તં અપનેત્વા ભુઞ્જન્તો એકં અદ્ધિકં દિસ્વા મયા અપનેત્વા ઠપિતં થોકં અનુચ્છિટ્ઠં ભત્તમેવ અત્થિ ગહેત્વા ભુઞ્જ સામીતિ. સો ગણ્હિત્વા ભુઞ્જિ. ઇતરોપિ ભુઞ્જિત્વા એકં ભત્તમુટ્ઠિં ઉદકે ખિપિત્વા મુખં વિક્ખાલેત્વા મહન્તેન સદ્દેન ‘‘ઇમસ્મિં નદીપદેસે અધિવત્થા નાગા સુપણ્ણા દેવતા ચ વચનં મે સુણન્તુ, રાજા મય્હં આણં કાતુકામો ‘કુમુદુપ્પલેહિ સદ્ધિં અરુણવતીમત્તિકં આહરા’તિ મં આણાપેસિ, અદ્ધિકમનુસ્સસ્સ ચ મે ભત્તં દિન્નં, તં સહસ્સાનિસંસં, ઉદકે મચ્છાનં દિન્નં, તં સતાનિસંસં. એત્તકં પુઞ્ઞફલં તુમ્હાકં પત્તિં કત્વા દમ્મિ, મય્હં કુમુદુપ્પલેહિ સદ્ધિં અરુણવતીમત્તિકં આહરથા’’તિ તિક્ખત્તું અનુસ્સાવેસિ. તત્થ અધિવત્થો નાગરાજા તં સદ્દં સુત્વા મહલ્લકવેસેન તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘કિં વદેસી’’તિ આહ. સો પુનપિ તથેવ વત્વા ‘‘મય્હં તં પત્તિં દેહી’’તિ વુત્તે, ‘‘દેમી’’તિ આહ. પુનપિ ‘‘દેહી’’તિ વુત્તે, ‘‘દેમિ, સામી’’તિ આહ. એવં સો દ્વે તયો વારે પત્તિં આહરાપેત્વા કુમુદુપ્પલેહિ સદ્ધિં અરુણવતીમત્તિકં અદાસિ.

રાજા પન ચિન્તેસિ – ‘‘મનુસ્સા નામ બહુમાયા, સચે સો કેનચિ ઉપાયેન લભેય્ય, કિચ્ચં મે ન નિપ્ફજ્જેય્યા’’તિ. સો કાલસ્સેવ દ્વારં પિદહાપેત્વા મુદ્દિકં અત્તનો સન્તિકં આહરાપેસિ. ઇતરોપિ પુરિસો રઞ્ઞો ન્હાનવેલાયમેવાગન્ત્વા દ્વારં અલભન્તો દ્વારપાલં પક્કોસેત્વા ‘‘દ્વારં વિવરા’’તિ આહ. ‘‘ન સક્કા વિવરિતું, રાજા કાલસ્સેવ મુદ્દિકં દત્વા રાજગેહં આહરાપેસી’’તિ. સો ‘‘રાજદૂતો અહં, દ્વારં વિવરા’’તિ વત્વાપિ ‘‘દ્વારં અલભન્તો નત્થિ મે ઇદાનિ જીવિતં. કિં નુ ખો કરિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા દ્વારસ્સ ઉપરિઉમ્મારે મત્તિકાપિણ્ડં ખિપિત્વા તસ્સૂપરિ પુપ્ફાનિ લગ્ગેત્વા મહાસદ્દં કરોન્તો, ‘‘અમ્ભો, નગરવાસિનો રઞ્ઞો મયા આણત્તિયા ગતભાવં જાનાથ, રાજા મં અકારણેન વિનાસેતુકામો’’તિ તિક્ખત્તું વિરવિત્વા ‘‘કત્થ નુ ખો ગચ્છિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘ભિક્ખૂ નામ મુદુહદયા, વિહારં ગન્ત્વા નિપજ્જિસ્સામી’’તિ સન્નિટ્ઠાનમકાસિ. ઇમે હિ નામ સત્તા સુખિતકાલે ભિક્ખૂનં અત્થિભાવમ્પિ અજાનિત્વા દુક્ખાભિભૂતકાલે વિહારં ગન્તુકામા હોન્તિ, તસ્મા સોપિ ‘‘મે અઞ્ઞં તાણં નત્થી’’તિ વિહારં ગન્ત્વા એકસ્મિં ફાસુકટ્ઠાને નિપજ્જિ. અથ રઞ્ઞોપિ તં રત્તિં નિદ્દં અલભન્તસ્સ તં ઇત્થિં અનુસ્સરન્તસ્સ કામપરિળાહો ઉપ્પજ્જિ. સો ચિન્તેસિ – ‘‘વિભાતક્ખણેયેવ તં પુરિસં ઘાતાપેત્વા તં ઇત્થિં આનેસ્સામી’’તિ.

તસ્મિં ખણેયેવ સટ્ઠિયોજનિકાય લોહકુમ્ભિયા નિબ્બત્તા ચત્તારો પુરિસા પક્કુથિતાય ઉક્ખલિયા તણ્ડુલા વિય સમ્પરિવત્તકં પચ્ચમાના તિંસાય વસ્સસહસ્સેહિ હેટ્ઠિમતલં પત્વા અપરેહિ તિંસાય વસ્સસહસ્સેહિ પુન મુખવટ્ટિયં પાપુણિંસુ. તે સીસં ઉક્ખિપિત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં ઓલોકેત્વા એકેકં ગાથં વત્તુકામા વત્તું અસક્કોન્તા એકેકં અક્ખરં વત્વા પરિવત્તિત્વા લોહકુમ્ભિમેવ પવિટ્ઠા. રાજા નિદ્દં અલભન્તો મજ્ઝિમયામસમનન્તરે તં સદ્દં સુત્વા ભીતો ઉત્રસ્તમાનસો ‘‘કિં નુ ખો મય્હં જીવિતન્તરાયો ભવિસ્સતિ, ઉદાહુ મે અગ્ગમહેસિયા, ઉદાહુ મે રજ્જં વિનસ્સિસ્સતી’’તિ ચિન્તેન્તો સકલરત્તિં અક્ખીનિ નિમીલેતું નાસક્ખિ. સો અરુણુગ્ગમનવેલાય એવ પુરોહિતં પક્કોસાપેત્વા, ‘‘આચરિય, મયા મજ્ઝિમયામસમનન્તરે મહન્તા ભેરવસદ્દા સુતા, ‘રજ્જસ્સ વા અગ્ગમહેસિયા વા મય્હં વા કસ્સ અન્તરાયો ભવિસ્સતી’તિ ન જાનામિ, તેન મે ત્વં પક્કોસાપિતો’’તિ આહ. મહારાજ, કિં તે સદ્દા સુતાતિ? ‘‘આચરિય, દુ-ઇતિ સ-ઇતિ ન-ઇતિ સો-ઇતીતિ ઇમે સદ્દે અસ્સોસિં, ઇમેસં નિપ્ફત્તિં ઉપધારેહી’’તિ. બ્રાહ્મણસ્સ મહાઅન્ધકારં પવિટ્ઠસ્સ વિય ન કિઞ્ચિ પઞ્ઞાયતિ, ‘‘ન જાનામી’’તિ વુત્તે ‘‘પન લાભસક્કારો મે પરિહાયિસ્સતી’’તિ ભાયિત્વા ‘‘ભારિયં, મહારાજા’’તિ આહ. ‘‘કિં, આચરિયા’’તિ? ‘‘જીવિતન્તરાયો તે પઞ્ઞાયતી’’તિ. સો દ્વિગુણં ભીતો, ‘‘આચરિય, અત્થિ કિઞ્ચિ પન પટિઘાતકારણ’’ન્તિ આહ. ‘‘અત્થિ, મહારાજ, મા ભાયિ, અહં તયો વેદે જાનામી’’તિ. ‘‘કિં પન લદ્ધું વટ્ટતી’’તિ? ‘‘સબ્બસતયઞ્ઞં યજિત્વા જીવિતં લભિસ્સસિ, દેવા’’તિ. ‘‘કિં લદ્ધું વટ્ટતી’’તિ? હત્થિસતં અસ્સસતં ઉસભસતં ધેનુસતં અજસતં ઉરબ્ભસતં કુક્કુટસતં સૂકરસતં દારકસતં દારિકાસતન્તિ એવં એકેકં પાણજાતિં સતં સતં કત્વા ગણ્હાપેન્તો ‘‘સચે મિગજાતિમેવ ગણ્હાપેસ્સામિ, ‘અત્તનો ખાદનીયમેવ ગણ્હાપેતી’તિ વક્ખન્તી’’તિ હત્થિઅસ્સમનુસ્સેપિ ગણ્હાપેતિ. રાજા ‘‘મમ જીવિતમેવ મય્હં લાભો’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘સબ્બપાણે સીઘં ગણ્હથા’’તિ આહ. આણત્તમનુસ્સા અધિકતરં ગણ્હિંસુ. વુત્તમ્પિ ચેતં કોસલસંયુત્તે –

‘‘તેન ખો પન સમયેન રઞ્ઞો પસેનદિસ્સ કોસલસ્સ મહાયઞ્ઞો પચ્ચુપટ્ઠિતો હોતિ, પઞ્ચ ચ ઉસભસતાનિ પઞ્ચ ચ વચ્છતરસતાનિ પઞ્ચ ચ વચ્છતરિસતાનિ પઞ્ચ ચ અજસતાનિ પઞ્ચ ચ ઉરબ્ભસતાનિ થૂણૂપનીતાનિ હોન્તિ યઞ્ઞત્થાય. યેપિસ્સ તે હોન્તિ દાસાતિ વા પેસ્સાતિ વા કમ્મકરાતિ વા, તેપિ દણ્ડતજ્જિતા ભયતજ્જિતા અસ્સુમુખા રુદમાના પરિકમ્માનિ કરોન્તી’’તિ (સં. નિ. ૧.૧૨૦).

મહાજનો અત્તનો અત્તનો પુત્તધીતુઞાતીનં અત્થાય પરિદેવમાનો મહાસદ્દમકાસિ, મહાપથવીઉન્દ્રિયનસદ્દો વિય અહોસિ. અથ મલ્લિકા દેવી તં સદ્દં સુત્વા રઞ્ઞો સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘કિં નુ ખો તે, મહારાજ, ઇન્દ્રિયાનિ અપાકતિકાનિ, કિલન્તરૂપાનિ વિય પઞ્ઞાયન્તી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘કિં તુય્હં, મલ્લિકે, ત્વં મમ કણ્ણમૂલેન આસિવિસમ્પિ ગચ્છન્તં ન જાનાસી’’તિ? ‘‘કિં પનેતં, દેવા’’તિ? ‘‘રત્તિભાગે મે એવરૂપો નામ સદ્દો સુતો, સ્વાહં પુરોહિતં પુચ્છિત્વા જીવિતન્તરાયો તે પઞ્ઞાયતિ, સબ્બસતયઞ્ઞં યજિત્વા જીવિતં લભિસ્સસી’’તિ સુત્વા ‘‘મમ જીવિતમેવ મય્હં લાભો’’તિ ઇમે પાણે ગણ્હાપેસિન્તિ. મલ્લિકા દેવી, ‘‘અન્ધબાલોસિ, મહારાજ, કિઞ્ચાપિ મહાભક્ખોસિ, અનેકસૂપબ્યઞ્જનવિકતિકં દોણપાકં ભોજનં ભુઞ્જસિ, દ્વીસુ રટ્ઠેસુ રજ્જં કારેસિ, પઞ્ઞા પન તે મન્દા’’તિ આહ. ‘‘કસ્મા એવં વદેસિ, દેવી’’તિ? ‘‘કહં તયા અઞ્ઞસ્સ મરણેન અઞ્ઞસ્સ જીવિતલાભો દિટ્ઠપુબ્બો, અન્ધબાલસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ કથં ગહેત્વા કસ્મા મહાજનસ્સ ઉપરિ દુક્ખં ખિપસિ, ધુરવિહારે સદેવકસ્સ લોકસ્સ અગ્ગપુગ્ગલો અતીતાદીસુ અપ્પટિહતઞાણો સત્થા વસતિ, તં પુચ્છિત્વા તસ્સોવાદં કરોહી’’તિ વુત્તે રાજા સલ્લહુકેહિ યાનેહિ મલ્લિકાય સદ્ધિં વિહારં ગન્ત્વા મરણભયતજ્જિતો કિઞ્ચિ વત્તું અસક્કોન્તો સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિ.

અથ નં સત્થા ‘‘હન્દ કુતો નુ ત્વં, મહારાજ, આગચ્છસિ દિવા દિવસ્સા’’તિ પઠમતરં આલપિ. સો તુણ્હીયેવ નિસીદિ. તતો મલ્લિકા ભગવતો આરોચેસિ – ‘‘ભન્તે, રઞ્ઞા કિર મજ્ઝિમયામસમનન્તરે સદ્દો સુતો. અથ નં પુરોહિતસ્સ આરોચેસિ. પુરોહિતો ‘જીવિતન્તરાયો તે ભવિસ્સતિ, તસ્સ પટિઘાતત્થાય સબ્બસતે પાણે ગહેત્વા તેસં ગલલોહિતેન યઞ્ઞે યજિતે જીવિતં લભિસ્સસી’તિ આહ. રાજા પાણે ગણ્હાપેસિ, તેનાયં મયા ઇધાનીતો’’તિ. ‘‘એવં કિર, મહારાજા’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિન્તિ તે સદ્દો સુતો’’તિ? સો અત્તના સુતનિયામેનેવ આચિક્ખિ. તથાગતસ્સ તં સુત્વાવ એકોભાસો અહોસિ. અથ નં સત્તા આહ – ‘‘મા ભાયિ, મહારાજ, તવ અન્તરાયો નત્થિ, પાપકમ્મિનો સત્થા અત્તનો દુક્ખં આવીકરોન્તા એવમાહંસૂ’’તિ. ‘‘કિં પન, ભન્તે, તેહિ કત’’ન્તિ? અથ ખો ભગવા તેસં કમ્મં આચિક્ખિતું ‘‘તેન હિ, મહારાજ, સુણાહી’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ –

અતીતે વીસતિવસ્સસહસ્સાયુકેસુ મનુસ્સેસુ કસ્સપો ભગવા લોકે ઉપ્પજ્જિત્વા વીસતિયા ખીણાસવસહસ્સેહિ સદ્ધિં ચારિકં ચરમાનો બારાણસિમગમાસિ. બારાણસિવાસિનો દ્વેપિ તયોપિ બહુતરાપિ એકતો હુત્વા આગન્તુકદાનં પવત્તયિંસુ. તદા બારાણસિયં ચત્તાલીસકોટિવિભવા ચત્તારો સેટ્ઠિપુત્તા સહાયકા અહેસું. તે મન્તયિંસુ – ‘‘અમ્હાકં ગેહે બહુધનં, તેન કિં કરોમા’’તિ? ‘‘એવરૂપે બુદ્ધે ચારિકં ચરમાને દાનં દસ્સામ, સીલં રક્ખિસ્સામ, પૂજં કરિસ્સામા’’તિ એકોપિ અવત્વા તેસુ એકો તાવ એવમાહ – ‘‘તિખિણસુરં પિવન્તા મધુરમંસં ખાદન્તા વિચરિસ્સામ, ઇદં અમ્હાકં જીવિતફલ’’ન્તિ. અપરોપિ એવમાહ – ‘‘દેવસિકં તિવસ્સિકગન્ધસાલિભત્તં નાનગ્ગરસેહિ ભુઞ્જન્તા વિચરિસ્સામા’’તિ. અપરોપિ એવમાહ – ‘‘નાનપ્પકારં પૂવખજ્જકવિકતિં પચાપેત્વા ખાદન્તા વિચરિસ્સામા’’તિ. અપરોપિ એવમાહ – ‘‘સમ્મા મયં અઞ્ઞં કિઞ્ચિ ન કરિસ્સામ, ‘ધનં દસ્સામા’તિ વુત્તે અનિચ્છમાના ઇત્થી નામ નત્થિ, તસ્મા ધનેન પલોભેત્વા પારદારિકકમ્મં કરિસ્સામા’’તિ. ‘‘સાધુ, સાધૂ’’તિ સબ્બેવ તસ્સ કથાય અટ્ઠંસુ.

તે તતો પટ્ઠાય અભિરૂપાનં ઇત્થીનં ધનં પેસેત્વા વીસતિવસ્સસહસ્સાનિ પારદારિકકમ્મં કત્વા કાલં કત્વા અવીચિનિરયે નિબ્બત્તા. તે એકં બુદ્ધન્તરં નિરયે પચ્ચિત્વા તત્થ કાલં કત્વા પક્કાવસેસેન સટ્ઠિયોજનિકાય લોહકુમ્ભિયા નિબ્બત્તિત્વા તિંસાય વસ્સસહસ્સેહિ હેટ્ઠિમતલં પત્વા પુનપિ તિંસાય વસ્સસહસ્સેહિ લોહકુમ્ભિમુખં પત્વા એકેકં ગાથં વત્તુકામા હુત્વા વત્તું અસક્કોન્તા એકેકં અક્ખરં વત્વા પુન પરિવત્તિત્વા, લોહકુમ્ભિમેવ પવિટ્ઠા. ‘‘વદેહિ, મહારાજ, પઠમં તે કિં સદ્દો નામ સુતો’’તિ? ‘‘દુ-ઇતિ, ભન્તે’’તિ. સત્થા તેન અપરિપુણ્ણં કત્વા વુત્તં ગાથં પરિપુણ્ણં કત્વા દસ્સેન્તો એવમાહ –

‘‘દુજ્જીવિતમજીવિમ્હ, યે સન્તે ન દદમ્હસે;

વિજ્જમાનેસુ ભોગેસુ, દીપં નાકમ્હ અત્તનો’’તિ. (જા. ૧.૪.૫૩; પે. વ. ૮૦૪);

અથ રઞ્ઞો ઇમિસ્સા ગાથાય અત્થં પકાસેત્વા, ‘‘કિં તે, મહારાજ, દુતિયસદ્દો તતિયસદ્દો ચતુત્થસદ્દો સુતો’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘એવં નામા’’તિ વુત્તે અવસેસં પરિપૂરેન્તો –

‘‘સટ્ઠિવસ્સસહસ્સાનિ, પરિપુણ્ણાનિ સબ્બસો;

નિરયે પચ્ચમાનાનં, કદા અન્તો ભવિસ્સતિ.

‘‘નત્થિ અન્તો કુતો અન્તો, ન અન્તો પટિદિસ્સતિ;

તદા હિ પકતં પાપં, મમ તુય્હઞ્ચ મારિસા.

‘‘સોહં નૂન ઇતો ગન્ત્વા, યોનિં લદ્ધાન માનુસિં;

વદઞ્ઞૂ સીલસમ્પન્નો, કાહામિ કુસલં બહુ’’ન્તિ. (જા. ૧.૪.૫૪-૫૬; પે. વ. ૮૦૨, ૮૦૩, ૮૦૫) –

પટિપાટિયા ઇમા ગાથા વત્વા તાસં અત્થં પકાસેત્વા ‘‘ઇતિ ખો, મહારાજ, તે ચત્તારો જના એકેકં ગાથં વત્તુકામાપિ વત્તું અસક્કોન્તા એકકમેવ અક્ખરં વત્વા પુન લોહકુમ્ભિમેવ પવિટ્ઠા’’તિ આહ.

રઞ્ઞા કિર પસેનદિકોસલેન તસ્સ સદ્દસ્સ સુતકાલતો પટ્ઠાય તે હેટ્ઠા ભસ્સન્તિ એવ, અજ્જાપિ એકં વસ્સસહસ્સં નાતિક્કમન્તિ. રઞ્ઞો તં દેસનં સુત્વા મહાસંવેગો ઉપ્પજ્જિ. સો ‘‘ભારિયં વતિદં પારદારિકકમ્મં નામ, એકં કિર બુદ્ધન્તરં નિરયે પચ્ચિત્વા તતો ચુતા સટ્ઠિયોજનિકાય લોહકુમ્ભિયા નિબ્બત્તિત્વા તત્થ સટ્ઠિવસ્સસહસ્સાનિ પચ્ચિત્વા એવમ્પિ નેસં દુક્ખા મુચ્ચનકાલો ન પઞ્ઞાયતિ, અહમ્પિ પરદારે સિનેહં કત્વા સબ્બરત્તિં નિદ્દં ન લભિં, ઇદાનિ ઇતો પટ્ઠાય પરદારે માનસં ન બન્ધિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા તથાગતં આહ – ‘‘ભન્તે, અજ્જ મે રત્તિયા દીઘભાવો ઞાતો’’તિ. સોપિ પુરિસો તત્થેવ નિસિન્નો તં કથં સુત્વા ‘‘લદ્ધો મે બલવપ્પચ્ચયો’’તિ સત્થારં આહ – ‘‘ભન્તે, રઞ્ઞા તાવ અજ્જ રત્તિયા દીઘભાવો ઞાતો, અહં પન હિય્યો સયમેવ યોજનસ્સ દીઘભાવં અઞ્ઞાસિ’’ન્તિ. સત્થા દ્વિન્નમ્પિ કથં સંસન્દિત્વા ‘‘એકચ્ચસ્સ રત્તિ દીઘા હોતિ, એકચ્ચસ્સ યોજનં દીઘં હોતિ, બાલસ્સ પન સંસારો દીઘો હોતી’’તિ વત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૬૦. ‘‘દીઘા જાગરતો રત્તિ, દીઘં સન્તસ્સ યોજનં;

દીઘો બાલાન સંસારો, સદ્ધમ્મં અવિજાનત’’ન્તિ.

તત્થ દીઘાતિ રત્તિ નામેસા તિયામમત્તાવ, જાગરન્તસ્સ પન દીઘા હોતિ, દ્વિગુણતિગુણા વિય હુત્વા ખાયતિ. તસ્સા દીઘભાવં અત્તાનં મઙ્કુણસઙ્ઘસ્સ ભત્તં કત્વા યાવ સૂરિયુગ્ગમના સમ્પરિવત્તકં સેમાનો મહાકુસીતોપિ, સુભોજનં ભુઞ્જિત્વા સિરિસયને સયમાનો કામભોગીપિ ન જાનાતિ, સબ્બરત્તિં પન પધાનં પદહન્તો યોગાવચરો ચ, ધમ્મકથં કથેન્તો ધમ્મકથિકો ચ, આસનસમીપે ઠત્વા ધમ્મં સુણન્તો ચ, સીસરોગાદિફુટ્ઠો વા હત્થપાદચ્છેદનાદિં પત્તો વા વેદનાભિભૂતો ચ, રત્તિં મગ્ગપટિપન્નો અદ્ધિકો ચ જાનાતિ. યોજનન્તિ યોજનમ્પિ ચતુગાવુતમત્તમેવ, સન્તસ્સ પન કિલન્તસ્સ દીઘં હોતિ, દ્વિગુણતિગુણં વિય ખાયતિ. સકલદિવસઞ્હિ મગ્ગં ગન્ત્વા કિલન્તો પટિપથં આગચ્છન્તં દિસ્વા ‘‘પુરતો ગામો કીવદૂરો’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘યોજન’’ન્તિ વુત્તે થોકં ગન્ત્વા અપરમ્પિ પુચ્છિત્વા તેનાપિ ‘‘યોજન’’ન્તિ વુત્તે પુન થોકં ગન્ત્વા અપરમ્પિ પુચ્છતિ. સોપિ ‘‘યોજન’’ન્તિ વદતિ. સો પુચ્છિતપુચ્છિતા યોજનન્તેવ વદન્તિ, દીઘં વતિદં યોજનં, એકયોજનં દ્વે તીણિ યોજનાનિ વિય મઞ્ઞેતિ. બાલાનન્તિ ઇધલોકપરલોકત્થં પન અજાનન્તાનં બાલાનં સંસારવટ્ટસ્સ પરિયન્તં કાતું અસક્કોન્તાનં યં સત્તતિંસબોધિપક્ખિયભેદં સદ્ધમ્મં ઞત્વા સંસારસ્સ અન્તં કરોન્તિ, તં સદ્ધમ્મં અવિજાનતં સંસારો દીઘો નામ હોતિ. સો હિ અત્તનો ધમ્મતાય એવ દીઘો નામ. વુત્તમ્પિ ચેતં – ‘‘અનમતગ્ગોયં, ભિક્ખવે, સંસારો, પુબ્બા કોટિ ન પઞ્ઞાયતી’’તિ (સં. નિ. ૨.૧૨૪). બાલાનં પન પરિયન્તં કાતું અસક્કોન્તાનં અતિદીઘોયેવાતિ.

દેસનાવસાને સો પુરિસો સોતાપત્તિફલં પત્તો, અઞ્ઞેપિ બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પત્તા. મહાજનસ્સ સાત્થિકા ધમ્મદેસના જાતાતિ.

રાજા સત્થારં વન્દિત્વા ગચ્છન્તોયેવ તે સત્તે બન્ધના મોચેસિ. તત્થ ઇત્થિપુરિસા બન્ધના મુત્તા સીસં ન્હત્વા સકાનિ ગેહાનિ ગચ્છન્તા ‘‘ચિરં જીવતુ નો, અય્યા, મલ્લિકા દેવી, તં નિસ્સાય જીવિતં લભિમ્હા’’તિ મલ્લિકાય ગુણકથં કથયિંસુ. સાયન્હસમયે ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘અહો પણ્ડિતા વતાયં, મલ્લિકા, અત્તનો પઞ્ઞં નિસ્સાય એત્તકસ્સ જનસ્સ જીવિતદાનં અદાસી’’તિ. સત્થા ગન્ધકુટિયં નિસિન્નોવ તેસં ભિક્ખૂનં કથં સુત્વા ગન્ધકુટિતો નિક્ખમિત્વા ધમ્મસભં પવિસિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે, ‘‘ન, ભિક્ખવે, મલ્લિકા, ઇદાનેવ અત્તનો પઞ્ઞં નિસ્સાય મહાજનસ્સ જીવિતદાનં દેતિ, પુબ્બેપિ અદાસિયેવા’’તિ વત્વા તમત્થં પકાસન્તો અતીતં આહરિ –

અતીતે બારાણસિયં રઞ્ઞો પુત્તો એકં નિગ્રોધરુક્ખં ઉપસઙ્કમિત્વા તત્થ નિબ્બત્તાય દેવતાય આયાચિ – ‘‘સામિ દેવરાજ, ઇમસ્મિં જમ્બુદીપે એકસતરાજાનો એકસતઅગ્ગમહેસિયો, સચાહં પિતુ અચ્ચયેન રજ્જં લભિસ્સામી, એતેસં ગલલોહિતેન બલિં કરિસ્સામી’’તિ. સો પિતરિ કાલકતે રજ્જં પત્વા ‘‘દેવતાય મે આનુભાવેન રજ્જં પત્તં, બલિમસ્સા કરિસ્સામી’’તિ મહતિયા સેનાય નિક્ખમિત્વા એકં રાજાનં અત્તનો વસે વત્તેત્વા તેન સદ્ધિં અપરમ્પિ અપરમ્પીતિ સબ્બે રાજાનો અત્તનો વસે કત્વા સદ્ધિં અગ્ગમહેસીહિ આદાય ગચ્છન્તો ઉગ્ગસેનસ્સ નામ સબ્બકનિટ્ઠસ્સ રઞ્ઞો ધમ્મદિન્ના નામ અગ્ગમહેસી ગરુગબ્ભા, તં ઓહાય આગન્ત્વા ‘‘એત્તકજનં વિસપાનકં પાયેત્વા મારેસ્સામી’’તિ રુક્ખમૂલં સોધાપેસિ. દેવતા ચિન્તેસિ – ‘‘અયં રાજા એત્તકે રાજાનો ગણ્હન્તો ‘મં નિસ્સાય ગહિતા ઇમે’તિ ચિન્તેત્વા તેસં ગલલોહિતેન મય્હં બલિં કાતુકામો, સચે પનાયં એતે ઘાતેસ્સતિ, જમ્બુદીપે રાજવંસો ઉપચ્છિજ્જિસ્સતિ, રુક્ખમૂલેપિ, મે અસુચિ ભવિસ્સતિ, સક્ખિસ્સામિ નુ ખો એતં નિવારેતુ’’ન્તિ. સા ઉપધારેન્તી ‘‘નાહં સક્ખિસ્સામી’’તિ ઞત્વા અઞ્ઞમ્પિ દેવતં ઉપસઙ્કમિત્વા એતમત્થં આરોચેત્વા ‘‘ત્વં સક્ખિસ્સસી’’તિ આહ. તાયપિ પટિક્ખિત્તા અઞ્ઞમ્પિ અઞ્ઞમ્પીતિ એવં સકલચક્કવાળદેવતાયો ઉપસઙ્કમિત્વા તાહિપિ પટિક્ખિત્તા ચતુન્નં મહારાજૂનં સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘મયં ન સક્કોમ, અમ્હાકં પન રાજા અમ્હેહિ પુઞ્ઞેન ચ પઞ્ઞાય ચ વિસિટ્ઠો, તં પુચ્છા’’તિ તેહિપિ પટિક્ખિત્તકાલે સક્કં ઉપસઙ્કમિત્વા તમત્થં આરોચેત્વા, ‘‘દેવ, તુમ્હેસુ અપ્પોસ્સુક્કતં આપન્નેસુ ખત્તિયવંસો ઉપચ્છિજ્જિસ્સતિ, તસ્સ પટિસરણં હોથા’’તિ આહ. સક્કો ‘‘અહમ્પિ નં પટિબાહિતું ન સક્ખિસ્સામિ, ઉપાયં પન તે વક્ખામી’’તિ વત્વા ઉપાયં આચિક્ખિ – ‘‘ગચ્છ, ત્વં રઞ્ઞો પસ્સન્તસ્સેવ રત્તવત્થં નિવાસેત્વા અત્તનો રુક્ખતો નિક્ખમિત્વા ગમનાકારં દસ્સેહિ. અથ તં રાજા ‘દેવતા ગચ્છતિ, નિવત્તાપેસ્સામિ ન’ન્તિ નાનપ્પકારેન યાચિસ્સતિ. અથ નં વદેય્યાસિ ‘ત્વં એકસતરાજાનો સદ્ધિં અગ્ગમહેસીહિ આનેત્વા તેસં ગલલોહિતેન બલિં કરિસ્સામી’તિ મય્હં આયાચિત્વા ઉગ્ગસેનસ્સ રઞ્ઞો દેવિં ઓહાય આગતો, નાહં તાદિસસ્સ મુસાવાદસ્સ બલિં સમ્પટિચ્છામી’’તિ, ‘‘એવં કિર વુત્તે રાજા તં આણાપેસ્સતિ, સા રઞ્ઞો ધમ્મં દેસેત્વા એત્તકસ્સ જનસ્સ જીવિતદાનં દસ્સતી’’તિ. ઇમિના કારણેન સક્કો દેવતાય ઇમં ઉપાયં આચિક્ખિ. દેવતા તથા અકાસિ.

રાજાપિ તં આણાપેસિ. સા આગન્ત્વા તેસં રાજૂનં પરિયન્તે નિસિન્નમ્પિ અત્તનો રાજાનમેવ વન્દિ. રાજા ‘‘મયિ સબ્બરાજજેટ્ઠકે ઠિતે સબ્બકનિટ્ઠં અત્તનો સામિકં વન્દતી’’તિ તસ્સા કુજ્ઝિ. અથ નં સા આહ – ‘‘કિં મય્હં તયિ પટિબદ્ધં, અયં પન મે સામિકો ઇસ્સરિયસ્સ દાયકો, ઇમં અવન્દિત્વા કસ્મા તં વન્દિસ્સામી’’તિ? રુક્ખદેવતા પસ્સન્તસ્સેવ મહાજનસ્સ ‘‘એવં, ભદ્દે, એવં, ભદ્દે’’તિ વત્વા તં પુપ્ફમુટ્ઠિના પૂજેસિ. પુન રાજા આહ – ‘‘સચે મં ન વન્દસિ, મય્હં રજ્જસિરિદાયિકં એવં મહાનુભાવં દેવતં કસ્મા ન વન્દસી’’તિ? ‘‘મહારાજ, તયા અત્તનો પુઞ્ઞે ઠત્વા રાજાનો ગહિતા, ન દેવતાય ગહેત્વા દિન્ના’’તિ. પુનપિ તં દેવતા ‘‘એવં, ભદ્દે, એવં, ભદ્દે’’તિ વત્વા તથેવ પૂજેસિ. પુન સા રાજાનં આહ – ‘‘ત્વં ‘દેવતાય મે એત્તકા રાજાનો ગહેત્વા દિન્ના’તિ વદેસિ, ઇદાનિ તે દેવતાય ઉપરિ વામપસ્સે રુક્ખો અગ્ગિના દડ્ઢો, સા તં અગ્ગિં નિબ્બાપેતું કસ્મા નાસક્ખિ, યદિ એવં મહાનુભાવા’’તિ. પુનપિ તં દેવતા ‘‘એવં, ભદ્દે, એવં, ભદ્દે’’તિ વત્વા તથેવ પૂજેસિ.

સા કથયમાના ઠિતા રોદિ ચેવ હસિ ચ. અથ નં રાજા ‘‘કિં ઉમ્મત્તિકાસી’’તિ આહ. ‘‘કસ્મા દેવ એવં વદેસિ’’? ‘‘ન માદિસિયો ઉમ્મત્તિકા હોન્તી’’તિ. અથ ‘‘નં કિં કારણા રોદસિ ચેવ હસસિ ચા’’તિ? ‘‘સુણાહિ, મહારાજ, અહઞ્હિ અતીતે કુલધીતા હુત્વા પતિકુલે વસન્તી સામિકસ્સ સહાયકં પાહુનકં આગતં દિસ્વા તસ્સ ભત્તં પચિતુકામા ‘મંસં આહરા’તિ દાસિયા કહાપણં દત્વા તાય મંસં અલભિત્વા આગતાય ‘નત્થિ મંસ’ન્તિ વુત્તે ગેહસ્સ પચ્છિમભાગે સયિતાય એળિકાય સીસં છિન્દિત્વા ભત્તં સમ્પાદેસિં. સાહં એકિસ્સાય એળિકાય સીસં છિન્દિત્વા નિરયે પચ્ચિત્વા પક્કાવસેસેન તસ્સા લોમગણનાય સીસચ્છેદં પાપુણિં, ‘ત્વં એત્તકં જનં વધિત્વા કદા દુક્ખા મુચ્ચિસ્સસી’તિ એવમહં તવ દુક્ખં અનુસ્સરન્તી રોદિ’’ન્તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

‘‘એકિસ્સા કણ્ઠં છેત્વાન, લોમગણનાય પચ્ચિસં;

બહૂનં કણ્ઠે છેત્વાન, કથં કાહસિ ખત્તિયા’’તિ.

અથ ‘‘કસ્મા ત્વં હસસી’’તિ? ‘‘‘એતસ્મા દુક્ખા મુત્તામ્હી’તિ તુસ્સિત્વા, મહારાજા’’તિ. પુનપિ તં દેવતા ‘‘એવં, ભદ્દે, એવં, ભદ્દે’’તિ વત્વા પુપ્ફમુટ્ઠિના પૂજેસિ. રાજા ‘‘અહો મે ભારિયં કતં કમ્મં, અયં કિર એકં એળિકં વધિત્વા નિરયે પક્કાવસેસેન તસ્સા લોમગણનાય સીસચ્છેદં પાપુણિ, અહં એત્તકં જનં વધિત્વા કદા સોત્થિં પાપુણિસ્સામી’’તિ સબ્બે રાજાનો મોચેત્વા અત્તનો મહલ્લકતરે વન્દિત્વા દહરદહરાનં અઞ્જલિં પગ્ગય્હ સબ્બે ખમાપેત્વા સકસકટ્ઠાનમેવ પહિણિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા ‘‘એવં, ભિક્ખવે, ન ઇદાનેવ, મલ્લિકા દેવી, અત્તનો પઞ્ઞં નિસ્સાય મહાજનસ્સ જીવિતદાનં દેતિ, પુબ્બેપિ અદાસિયેવા’’તિ વત્વા અતીતં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા બારાણસિરાજા પસેનદિ કોસલો અહોસિ, ધમ્મદિન્ના, દેવી મલ્લિકા, રુક્ખદેવતા અહમેવા’’તિ. એવં અતીતં સમોધાનેત્વા પુન ધમ્મં દેસેન્તો, ‘‘ભિક્ખવે, પાણાતિપાતો નામ ન કત્તબ્બયુત્તકો. પાણાતિપાતિનો હિ દીઘરત્તં સોચન્તી’’તિ વત્વા ઇમા ગાથા આહ –

‘‘ઇધ સોચતિ પેચ્ચ સોચતિ,

પાપકારી ઉભયત્થ સોચતિ;

સો સોચતિ સો વિહઞ્ઞતિ,

દિસ્વા કમ્મકિલિટ્ઠમત્તનો’’તિ. (ધ. પ. ૧૫);

‘‘એવં ચે સત્તા જાનેય્યું, દુક્ખાયં જાતિસમ્ભવો;

ન પાણો પાણિનં હઞ્ઞે, પાણઘાતી હિ સોચતી’’તિ. (જા. ૧.૧.૧૮);

અઞ્ઞતરપુરિસવત્થુ પઠમં.

૨. મહાકસ્સપત્થેરસદ્ધિવિહારિકવત્થુ

ચરઞ્ચે નાધિગચ્છેય્યાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા સાવત્થિયં જેતવને વિહરન્તો મહાકસ્સપત્થેરસ્સ સદ્ધિવિહારિકં આરબ્ભ કથેસિ. દેસના રાજગહે સમુટ્ઠિતા.

થેરં કિર રાજગહં નિસ્સાય પિપ્પલિગુહાયં વસન્તં દ્વે સદ્ધિવિહારિકા ઉપટ્ઠહિંસુ. તેસુ એકો સક્કચ્ચં વત્તં કરોતિ, એકો તેન કતં કતં અત્તના કતં વિય દસ્સેન્તો મુખોદકદન્તકટ્ઠાનં પટિયાદિતભાવં ઞત્વા, ‘‘ભન્તે, મુખોદકદન્તકટ્ઠાનિ મે પટિયાદિતાનિ, મુખં ધોવથા’’તિ વદતિ, પાદધોવનન્હાનાદિકાલેપિ એવમેવ વદતિ. ઇતરો ચિન્તેસિ – ‘‘અયં નિચ્ચકાલં મયા કતં કતં અત્તના કતં વિય કત્વા દસ્સેતિ, હોતુ, કત્તબ્બયુત્તકમસ્સ કરિસ્સામી’’તિ. તસ્સ ભુઞ્જિત્વા સુપન્તસ્સેવ ન્હાનોદકં તાપેત્વા એકસ્મિં ઘટે કત્વા પિટ્ઠિકોટ્ઠકે ઠપેસિ, ઉદકતાપનભાજને પન નાળિમત્તં ઉદકં સેસેત્વા ઉસુમં મુઞ્ચન્તં ઠપેસિ. તં ઇતરો સાયન્હસમયે પબુજ્ઝિત્વા ઉસુમં નિક્ખન્તં દિસ્વા ‘‘ઉદકં તાપેત્વા કોટ્ઠકે ઠપિતં ભવિસ્સતી’’તિ વેગેન ગન્ત્વા થેરં વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, કોટ્ઠકે ઉદકં ઠપિતં, ન્હાયથા’’તિ વત્વા થેરેન સદ્ધિંયેવ કોટ્ઠકં પાવિસિ. થેરો ઉદકં અપસ્સન્તો ‘‘કહં ઉદકં, આવુસો’’તિ આહ. દહરો અગ્ગિસાલં ગન્ત્વા ભાજને ઉળુઙ્કં ઓતારેત્વા તુચ્છભાવં ઞત્વા ‘‘પસ્સથ દુટ્ઠસ્સ કમ્મં તુચ્છભાજનં ઉદ્ધને આરોપેત્વા કુહિં ગતો, અહં ‘કોટ્ઠકે ઉદક’ન્તિ સઞ્ઞાય આરોચેસિ’’ન્તિ ઉજ્ઝાયન્તો ઘટં આદાય તિત્થં અગમાસિ. ઇતરોપિ પિટ્ઠિકોટ્ઠકતો ઉદકં આહરિત્વા કોટ્ઠકે ઠપેસિ.

થેરો ચિન્તેસિ – ‘‘અયં દહરો ‘ઉદકં મે તાપેત્વા કોટ્ઠકે ઠપિતં, એથ, ભન્તે, ન્હાયથા’તિ વત્વા ઇદાનિ ઉજ્ઝાયન્તો ઘટં આદાય તિત્થં ગચ્છતિ, કિં નુ ખો એત’’ન્તિ ઉપધારેન્તો ‘‘એત્તકં કાલં એસ દહરો ઇમિના કતં વત્તં અત્તનાવ કતં વિય પકાસેતી’’તિ ઞત્વા સાયં આગન્ત્વા નિસિન્નસ્સ ઓવાદમદાસિ, ‘‘આવુસો, ભિક્ખુના નામ ‘અત્તના કતમેવ કત’ન્તિ વત્તું વટ્ટતિ, નો અકતં, ત્વં ઇદાનેવ ‘કોટ્ઠકે ઉદકં ઠપિતં, ન્હાયથ, ભન્તે’તિ વત્વા મયિ પવિસિત્વા ઠિતે ઘટં આદાય ઉજ્ઝાયન્તો ગચ્છસિ, પબ્બજિતસ્સ નામ એવં કાતું ન વટ્ટતી’’તિ. સો ‘‘પસ્સથ થેરસ્સ કમ્મં, ઉદકમત્તકં નામ નિસ્સાય મં એવં વદેસી’’તિ કુજ્ઝિત્વા પુનદિવસે થેરેન સદ્ધિં પિણ્ડાય ન પાવિસિ. થેરો ઇતરેન સદ્ધિં એકં પદેસં અગમાસિ. સો તસ્મિં ગતે થેરસ્સ ઉપટ્ઠાકકુલં ગન્ત્વા ‘‘થેરો કહં, ભન્તે’’તિ પુટ્ઠો ‘‘થેરસ્સ અફાસુકં જાતં, વિહારેયેવ નિસિન્નો’’તિ આહ. ‘‘કિં પન, ભન્તે, લદ્ધું વટ્ટતી’’તિ? ‘‘એવરૂપં કિર નામ આહારં દેથા’’તિ વુત્તે તેન વુત્તનિયામેનેવ સમ્પાદેત્વા અદંસુ. સો અન્તરામગ્ગેવ તં ભત્તં ભુઞ્જિત્વા વિહારં ગતો. થેરોપિ ગતટ્ઠાને મહન્તં સુખુમવત્થં લભિત્વા અત્તના સદ્ધિં ગતદહરસ્સ અદાસિ. સો તં રજિત્વા અત્તનો નિવાસનપારુપનં અકાસિ.

થેરો પુનદિવસે તં ઉપટ્ઠાકકુલં ગન્ત્વા, ‘‘ભન્તે, ‘તુમ્હાકં કિર અફાસુકં જાત’ન્તિ અમ્હેહિ દહરેન વુત્તનિયામેનેવ પટિયાદેત્વા આહારો પેસિતો, પરિભુઞ્જિત્વા વો ફાસુકં જાત’’ન્તિ વુત્તે તુણ્હી અહોસિ. વિહારં પન ગન્ત્વા તં દહરં વન્દિત્વા નિસિન્નં એવમાહ – ‘‘આવુસો, તયા કિર હિય્યો, ઇદં નામ કતં, ઇદં પબ્બજિતાનં ન અનુચ્છવિકં, વિઞ્ઞત્તિં કત્વા ભુઞ્જિતું ન વટ્ટતી’’તિ. સો કુજ્ઝિત્વા થેરે આઘાતં બન્ધિત્વા ‘‘પુરિમદિવસે ઉદકમત્તં નિસ્સાય મં મુસાવાદિં કત્વા અજ્જ અત્તનો ઉપટ્ઠાકકુલે ભત્તમુટ્ઠિયા ભુત્તકારણા મં ‘વિઞ્ઞત્તિં કત્વા ભુઞ્જિતું ન વટ્ટતી’તિ વદતિ, વત્થમ્પિ તેન અત્તનો ઉપટ્ઠાકસ્સેવ દિન્નં, અહો થેરસ્સ ભારિયં કમ્મં, જાનિસ્સામિસ્સ કત્તબ્બયુત્તક’’ન્તિ પુનદિવસે થેરે ગામં પવિસન્તે સયં વિહારે ઓહીયિત્વા દણ્ડં ગહેત્વા પરિભોગભાજનાનિ ભિન્દિત્વા થેરસ્સ પણ્ણસાલાય અગ્ગિં દત્વા યં ન ઝાયતિ, તં મુગ્ગરેન પહરન્તો ભિન્દિત્વા નિક્ખમિત્વા પલાતો. સો કાલં કત્વા અવીચિમહાનિરયે નિબ્બત્તિ.

મહાજનો કથં સમુટ્ઠાપેસિ – ‘‘થેરસ્સ કિર સદ્ધિવિહારિકો ઓવાદમત્તં અસહન્તો કુજ્ઝિત્વા પણ્ણસાલં ઝાપેત્વા પલાતો’’તિ. અથેકો ભિક્ખુ અપરભાગે રાજગહા નિક્ખમિત્વા સત્થારં દટ્ઠુકામો જેતવનં ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા સત્થારા પટિસન્થારં કત્વા ‘‘કુતો આગતોસી’’તિ પુટ્ઠો ‘‘રાજગહતો, ભન્તે’’તિ આહ. ‘‘મમ પુત્તસ્સ મહાકસ્સપસ્સ ખમનીય’’ન્તિ? ‘‘ખમનીયં, ભન્તે, એકો પન સદ્ધિવિહારિકો ઓવાદમત્તેન કુજ્ઝિત્વા પણ્ણસાલં ઝાપેત્વા પલાતો’’તિ. સત્થા ‘‘ન સો ઇદાનેવ ઓવાદં સુત્વા કુજ્ઝતિ, પુબ્બેપિ કુજ્ઝિયેવ. ન ઇદાનેવ કુટિં દૂસેતિ, પુબ્બેપિ દૂસેસિયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ –

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે હિમવન્તપદેસે એકો સિઙ્ગિલસકુણો કુલાવકં કત્વા વસિ. અથેકદિવસં દેવે વસ્સન્તે એકો મક્કટો સીતેન કમ્પમાનો તં પદેસં અગમાસિ. સિઙ્ગિલો તં દિસ્વા ગાથમાહ –

‘‘મનુસ્સસ્સેવ તે સીસં, હત્થપાદા ચ વાનર;

અથ કેન નુ વણ્ણેન, અગારં તે ન વિજ્જતી’’તિ. (જા. ૧.૪.૮૧);

મક્કટો ‘‘કિઞ્ચાપિ મે હત્થપાદા અત્થિ, યાય પન પઞ્ઞાય વિચારેત્વા અગારં કરેય્યં, સા મે પઞ્ઞા નત્થી’’તિ ચિન્તેત્વા તમત્થં વિઞ્ઞાપેતુકામો ઇમં ગાથમાહ –

‘‘મનુસ્સસ્સેવ મે સીસં, હત્થપાદા ચ સિઙ્ગિલ;

યાહુ સેટ્ઠા મનુસ્સેસુ, સા મે પઞ્ઞા ન વિજ્જતી’’તિ. (જા. ૧.૪.૮૨);

અથ નં ‘‘એવરૂપસ્સ તવ કથં ઘરાવાસો ઇજ્ઝિસ્સતી’’તિ ગરહન્તો સિઙ્ગિલો ઇમં ગાથાદ્વયમાહ –

‘‘અનવટ્ઠિતચિત્તસ્સ, લહુચિત્તસ્સ દુબ્ભિનો;

નિચ્ચં અદ્ધુવસીલસ્સ, સુખભાવો ન વિજ્જતિ.

‘‘સો કરસ્સુ આનુભાવં, વીતિવત્તસ્સુ સીલિયં;

સીતવાતપરિત્તાણં, કરસ્સુ કુટવં કપી’’તિ. (જા. ૧.૪.૮૩-૮૪);

મક્કટો ‘‘અયં મં અનવટ્ઠિતચિત્તં લહુચિત્તં મિત્તદુબ્ભિં અદ્ધુવસીલં કરોતિ, ઇદાનિસ્સ મિત્તદુબ્ભિભાવં દસ્સેસ્સામી’’તિ કુલાવકં વિદ્ધંસેત્વા વિપ્પકિરિ. સકુણો તસ્મિં કુલાવકં ગણ્હન્તે એવ એકેન પસ્સેન નિક્ખમિત્વા પલાયિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા મક્કટો કુટિદૂસકભિક્ખુ અહોસિ, સિઙ્ગિલસકુણો કસ્સપો અહોસી’’તિ. જાતકં સમોધાનેત્વા ‘‘એવં, ભિક્ખવે, ન ઇદાનેવ, પુબ્બેપિ સો ઓવાદક્ખણે કુજ્ઝિત્વા કુટિં દૂસેસિ, મમ પુત્તસ્સ કસ્સપસ્સ એવરૂપેન બાલેન સદ્ધિં વસનતો એકકસ્સેવ નિવાસો સેય્યો’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૬૧. ‘‘ચરઞ્ચે નાધિગચ્છેય્ય, સેય્યં સદિસમત્તનો;

એકચરિયં દળ્હં કયિરા, નત્થિ બાલે સહાયતા’’તિ.

તત્થ ચરન્તિ ઇરિયાપથચારં અગ્ગહેત્વા મનસાચારો વેદિતબ્બો, કલ્યાણમિત્તં પરિયેસન્તોતિ અત્થો. સેય્યં સદિસમત્તનોતિ અત્તનો સીલસમાધિપઞ્ઞાગુણેહિ અધિકતરં વા સદિસં વા ન લભેય્ય ચે. એકચરિયન્તિ એતેસુ હિ સેય્યં લભમાનો સીલાદીહિ વડ્ઢતિ, સદિસં લભમાનો ન પરિહાયતિ, હીનેન પન સદ્ધિં એકતો વસન્તો એકતો સંભોગપરિભોગં કરોન્તો સીલાદીહિ પરિહાયતિ. તેન વુત્તં – ‘‘એવરૂપો પુગ્ગલો ન સેવિતબ્બો ન ભજિતબ્બો ન પયિરુપાસિતબ્બો અઞ્ઞત્ર અનુદ્દયા અઞ્ઞત્ર અનુકમ્પા’’તિ (પુ. પ. ૧૨૧; અ. નિ. ૩.૨૬). તસ્મા સચે કારુઞ્ઞં પટિચ્ચ ‘‘અયં મં નિસ્સાય સીલાદીહિ વડ્ઢિસ્સતી’’તિ તમ્હા પુગ્ગલા કિઞ્ચિ અપચ્ચાસીસન્તો તં સઙ્ગણ્હિતું સક્કોતિ, ઇચ્ચેતં કુસલં. નો ચે સક્કોતિ, એકચરિયં દળ્હં કયિરા એકીભાવમેવ થિરં કત્વા સબ્બઇરિયાપથેસુ એકકોવ વિહરેય્ય. કિં કારણા? નત્થિ બાલે સહાયતાતિ સહાયતા નામ ચૂળસીલં મજ્ઝિમસીલં મહાસીલં દસ કથાવત્થૂનિ તેરસ ધુતઙ્ગગુણા વિપસ્સનાગુણા ચત્તારો મગ્ગા ચત્તારિ ફલાનિ તિસ્સો વિજ્જા છ અભિઞ્ઞા. અયં સહાયતાગુણો બાલં નિસ્સાય નત્થીતિ.

દેસનાવસાને આગન્તુકો ભિક્ખુ સોતાપત્તિફલં પત્તો, અઞ્ઞેપિ બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસુ, દેસના મહાજનસ્સ સાત્થિકા અહોસીતિ.

મહાકસ્સપત્થેરસદ્ધિવિહારિકવત્થુ દુતિયં.

૩. આનન્દસેટ્ઠિવત્થુ

પુત્તા મત્થીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા સાવત્થિયં વિહરન્તો આનન્દસેટ્ઠિં આરબ્ભ કથેસિ.

સાવત્થિયં કિર આનન્દસેટ્ઠિ નામ ચત્તાલીસકોટિવિભવો મહામચ્છરી અહોસિ. સો અન્વડ્ઢમાસં ઞાતકે સન્નિપાતેત્વા પુત્તં મૂલસિરિં નામ તીસુ વેલાસુ એવં ઓવદતિ – ‘‘ઇદં ચત્તાલીસકોટિધનં ‘બહૂ’’’તિ મા સઞ્ઞં કરિ, વિજ્જમાનં ધનં ન દાતબ્બં, નવં ધનં ઉપ્પાદેતબ્બં. એકેકમ્પિ હિ કહાપણં વયં કરોન્તસ્સ પન ખીયતેવ. તસ્મા –

‘‘અઞ્જનાનં ખયં દિસ્વા, ઉપચિકાનઞ્ચ આચયં;

મધૂનઞ્ચ સમાહારં, પણ્ડિતો ઘરમાવસે’’તિ.

સો અપરેન સમયેન અત્તનો પઞ્ચ મહાનિધિયો પુત્તસ્સ અનાચિક્ખિત્વા ધનનિસ્સિતો મચ્છેરમલમલિનો કાલં કત્વા તસ્સેવ નગરસ્સ એકસ્મિં દ્વારગામકે ચણ્ડાલાનં કુલસહસ્સં પટિવસતિ. તત્થેકિસ્સા ચણ્ડાલિયા કુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં ગણ્હિ. રાજા તસ્સ કાલકિરિયં સુત્વા પુત્તમસ્સ મૂલસિરિં પક્કોસાપેત્વા સેટ્ઠિટ્ઠાને ઠપેસિ. તમ્પિ ચણ્ડાલકુલસહસ્સં એકતોવ ભતિયા કમ્મં કત્વા જીવમાનં તસ્સ પટિસન્ધિગ્ગહણતો પટ્ઠાય નેવ ભતિં લભતિ, ન યાપનમત્તતો પરં ભત્તપિણ્ડમ્પિ. તે ‘‘મયં એતરહિ કમ્મં કરોન્તાપિ પિણ્ડભત્તમ્પિ ન લભામ, અમ્હાકં અન્તરે કાળકણ્ણિયા ભવિતબ્બ’’ન્તિ દ્વે કોટ્ઠાસા હુત્વા યાવ તસ્સ માતાપિતરો વિસું હોન્તિ, તાવ વિભજિત્વા ‘‘ઇમસ્મિં કુલે કાળકણ્ણી ઉપ્પન્ના’’તિ તસ્સ માતરં નીહરિંસુ.

સાપિ યાવસ્સા સો કુચ્છિગતો, તાવ યાપનમત્તમ્પિ કિચ્છેન લભિત્વા પુત્તં વિજાયિ. તસ્સ હત્થા ચ પાદા ચ અક્ખીનિ ચ કણ્ણા ચ નાસા ચ મુખઞ્ચ યથાઠાને ન અહેસું. સો એવરૂપેન અઙ્ગવેકલ્લેન સમન્નાગતો પંસુપિસાચકો વિય અતિવિરૂપો અહોસિ. એવં સન્તેપિ તં માતા ન પરિચ્ચજિ. કુચ્છિયં વસિતપુત્તસ્મિઞ્હિ સિનેહો બલવા હોતિ. સા તં કિચ્છેન પોસયમાના તં આદાય ગતદિવસે કિઞ્ચિ અલભિત્વા ગેહે કત્વા સયમેવ ગતદિવસે ભતિં લભતિ. અથ નં પિણ્ડાય ચરિત્વા જીવિતું સમત્થકાલે સા કપાલકં હત્થે ઠપેત્વા, ‘‘તાત, મયં તં નિસ્સાય મહાદુક્ખં પત્તા, ઇદાનિ ન સક્કોમિ તં પોસેતું, ઇમસ્મિં નગરે કપણદ્ધિકાદીનં પટિયત્તભત્તાનિ અત્થિ, તત્થ ભિક્ખાય ચરિત્વા જીવાહી’’તિ તં વિસ્સજ્જેસિ. સો ઘરપટિપાટિયા ચરન્તો આનન્દસેટ્ઠિકાલે નિવુત્તટ્ઠાનં ગન્ત્વા જાતિસ્સરો હુત્વા અત્તનો ગેહં પાવિસિ. તીસુ પન દ્વારકોટ્ઠકેસુ ન કોચિ સલ્લક્ખેસિ. ચતુત્થે દ્વારકોટ્ઠકે મૂલસિરિસેટ્ઠિનો પુત્તકા દિસ્વા ઉબ્બિગ્ગહદયા પરોદિંસુ. અથ નં સેટ્ઠિપુરિસા ‘‘નિક્ખમ કાળકણ્ણી’’તિ પોથેત્વા નીહરિત્વા સઙ્કારટ્ઠાને ખિપિંસુ. સત્થા આનન્દત્થેરેન પચ્છાસમણેન પિણ્ડાય ચરન્તો તં ઠાનં પત્તો થેરં ઓલોકેત્વા તેન પુટ્ઠો તં પવત્તિં આચિક્ખિ. થેરો મૂલસિરિં પક્કોસાપેસિ. અથ મહાજનકાયો સન્નિપતિ. સત્થા મૂલસિરિં આમન્તેત્વા ‘‘જાનાસિ એત’’ન્તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ન જાનામી’’તિ વુત્તે, ‘‘પિતા તે આનન્દસેટ્ઠી’’તિ વત્વા અસદ્દહન્તં ‘‘આનન્દસેટ્ઠિ પુત્તસ્સ તે પઞ્ચ મહાનિધિયો આચિક્ખાહી’’તિ આચિક્ખાપેત્વા સદ્દહાપેસિ. સો સત્થારં સરણં અગમાસિ. તસ્સ ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૬૨. ‘‘પુત્તા મત્થિ ધનમ્મત્થિ, ઇતિ બાલો વિહઞ્ઞતિ;

અત્તા હિ અત્તનો નત્થિ, કુતો પુત્તા કુતો ધન’’ન્તિ.

તસ્સત્થો – પુત્તા મે અત્થિ, ધનં મે અત્થિ, ઇતિ બાલો પુત્તતણ્હાય ચેવ ધનતણ્હાય ચ હઞ્ઞતિ વિહઞ્ઞતિ દુક્ખયતિ, ‘‘પુત્તા મે નસ્સિંસૂ’’તિ વિહઞ્ઞતિ, ‘‘નસ્સન્તી’’તિ વિહઞ્ઞતિ, ‘‘નસ્સિસ્સન્તી’’તિ વિહઞ્ઞતિ. ધનેપિ એસેવ નયો. ઇતિ છહાકારેહિ વિહઞ્ઞતિ. ‘‘પુત્તે પોસેસ્સામી’’તિ રત્તિઞ્ચ દિવા ચ થલજલપથાદીસુ નાનપ્પકારતો વાયમન્તોપિ વિહઞ્ઞતિ, ‘‘ધનં ઉપ્પાદેસ્સામી’’તિ કસિવાણિજ્જાદીનિ કરોન્તોપિ વિહઞ્ઞતેવ. એવં વિહઞ્ઞસ્સ ચ અત્તા હિ અત્તનો નત્થિ તેન વિઘાતેન દુક્ખિતં અત્તાનં સુખિતં કાતું અસક્કોન્તસ્સ પવત્તિયમ્પિસ્સ અત્તા હિ અત્તનો નત્થિ, મરણમઞ્ચે નિપન્નસ્સ મારણન્તિકાહિ વેદનાહિ અગ્ગિજાલાહિ વિય પરિડય્હમાનસ્સ છિજ્જમાનેસુ સન્ધિબન્ધનેસુ, ભિજ્જમાનેસુ અટ્ઠિસઙ્ઘાટેસુ નિમીલેત્વા પરલોકં ઉમ્મીલેત્વા ઇધલોકં પસ્સન્તસ્સાપિ દિવસે દિવસે દ્વિક્ખત્તું ન્હાપેત્વા તિક્ખત્તું ભોજેત્વા ગન્ધમાલાદીહિ અલઙ્કરિત્વા યાવજીવં પોસિતોપિ સહાયભાવેન દુક્ખપરિત્તાણં કાતું અસમત્થતાય અત્તા હિ અત્તનો નત્થિ. કુતો પુત્તા કુતો ધનં પુત્તા વા ધનં વા તસ્મિં સમયે કિમેવ કરિસ્સન્તિ, આનન્દસેટ્ઠિનોપિ કસ્સચિ કિઞ્ચિ અદત્વા પુત્તસ્સત્થાય ધનં સણ્ઠપેત્વા પુબ્બે વા મરણમઞ્ચે નિપન્નસ્સ, ઇદાનિ વા ઇમં દુક્ખં પત્તસ્સ કુતો પુત્તા કુતો ધનં. પુત્તા વા ધનં વા તસ્મિં સમયે કિં દુક્ખં હરિંસુ, કિં વા સુખં ઉપ્પાદયિંસૂતિ.

દેસનાવસાને ચતુરાસીતિયા પાણસહસ્સાનં ધમ્માભિસમયો અહોસિ. દેસના મહાજનસ્સ સાત્થિકા અહોસીતિ.

આનન્દસેટ્ઠિવત્થુ તતિયં.

૪. ગણ્ઠિભેદકચોરવત્થુ

યો બાલોતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ગણ્ઠિભેદકચોરે આરબ્ભ કથેસિ.

તે કિર દ્વે સહાયકા ધમ્મસ્સવનત્થાય ગચ્છન્તેન મહાજનેન સદ્ધિં જેતવનં ગન્ત્વા એકો ધમ્મકથં અસ્સોસિ, એકો અત્તનો ગય્હૂપગં ઓલોકેસિ. તેસુ એકો ધમ્મં સુણમાનો સોતાપત્તિફલં પાપુણિ, ઇતરો એકસ્સ દુસ્સન્તે બદ્ધં પઞ્ચમાસકમત્તં લભિ. તસ્સ તં ગેહે પાકભત્તં જાતં, ઇતરસ્સ ગેહે ન પચ્ચતિ. અથ નં સહાયકચોરો અત્તનો ભરિયાય સદ્ધિં ઉપ્પણ્ડયમાનો ‘‘ત્વં અતિપણ્ડિતતાય અત્તનો ગેહે પાકભત્તમૂલમ્પિ ન નિપ્ફાદેસી’’તિ આહ. ઇતરો પન ‘‘બાલભાવેનેવ વતાયં અત્તનો પણ્ડિતભાવં મઞ્ઞતી’’તિ તં પવત્તિં સત્થુ આરોચેતું ઞાતીહિ સદ્ધિં જેતવનં ગન્ત્વા આરોચેસિ. સત્થા તસ્સ ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૬૩. ‘‘યો બાલો મઞ્ઞતિ બાલ્યં, પણ્ડિતો વાપિ તેન સો;

બાલો ચ પણ્ડિતમાની, સ વે ‘બાલો’તિ વુચ્ચતી’’તિ.

તત્થ યો બાલોતિ યો અન્ધબાલો અપણ્ડિતો સમાનો ‘‘બાલો અહ’’ન્તિ અત્તનો બાલ્યં બાલભાવં મઞ્ઞતિ જાનાતિ. તેન સોતિ તેન કારણેન સો પુગ્ગલો પણ્ડિતો વાપિ હોતિ પણ્ડિતસદિસો વા. સો હિ ‘‘બાલો અહ’’ન્તિ જાનમાનો અઞ્ઞં પણ્ડિતં ઉપસઙ્કમન્તો પયિરુપાસન્તો તેન પણ્ડિતભાવત્થાય ઓવદિયમાનો અનુસાસિયમાનો તં ઓવાદં ગણ્હિત્વા પણ્ડિતો વા હોતિ પણ્ડિતતરો વા. સ વે બાલોતિ યો ચ બાલો સમાનો ‘‘કો અઞ્ઞો મયા સદિસો બહુસ્સુતો વા ધમ્મકથિકો વા વિનયધરો વા ધુતઙ્ગધરો વા અત્થી’’તિ એવં પણ્ડિતમાની હોતિ. સો અઞ્ઞં પણ્ડિતં અનુપસઙ્કમન્તો અપયિરુપાસન્તો નેવ પરિયત્તિં ઉગ્ગણ્હાતિ, ન પટિપત્તિં પૂરેતિ, એકન્તબાલભાવમેવ પાપુણાતિ. સો ગણ્ઠિભેદકચોરો વિય. તેન વુત્તં ‘‘સ વે ‘બાલો’તિ વુચ્ચતી’’તિ.

દેસનાપરિયોસાને ઇતરસ્સ ઞાતકેહિ સદ્ધિં મહાજનો સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણીતિ.

ગણ્ઠિભેદકચોરવત્થુ ચતુત્થં.

૫. ઉદાયિત્થેરવત્થુ

યાવજીવમ્પિ ચે બાલોતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ઉદાયિત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિર મહાથેરેસુ પટિક્કન્તેસુ ધમ્મસભં ગન્ત્વા ધમ્માસને નિસીદિ. અથ નં એકદિવસં આગન્તુકા ભિક્ખૂ દિસ્વા ‘‘અયં બહુસ્સુતો મહાથેરો ભવિસ્સતી’’તિ મઞ્ઞમાના ખન્ધાદિપટિસંયુત્તં પઞ્હં પુચ્છિત્વા કિઞ્ચિ અજાનમાનં ‘‘કો એસો, બુદ્ધેહિ સદ્ધિં એકવિહારે વસમાનો ખન્ધધાતુઆયતનમત્તમ્પિ ન જાનાતી’’તિ ગરહિત્વા તં પવત્તિં તથાગતસ્સ આરોચેસું. સત્થા તેસં ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૬૪. ‘‘યાવજીવમ્પિ ચે બાલો, પણ્ડિતં પયિરુપાસતિ;

ન સો ધમ્મં વિજાનાતિ, દબ્બી સૂપરસં યથા’’તિ.

તસ્સત્થો – બાલો નામેસ યાવજીવમ્પિ પણ્ડિતં ઉપસઙ્કમન્તો પયિરુપાસન્તો ‘‘ઇદં બુદ્ધવચનં, એત્તકં બુદ્ધવચન’’ન્તિ એવં પરિયત્તિધમ્મં વા ‘‘અયં ચારો, અયં વિહારો, અયં આચારો, અયં ગોચરો, ઇદં સાવજ્જં, ઇદં અનવજ્જં, ઇદં સેવિતબ્બં, ઇદં ન સેવિતબ્બં, ઇદં પટિવિજ્ઝિતબ્બં, ઇદં સચ્છિકાતબ્બ’’ન્તિ એવં પટિપત્તિપટિવેધધમ્મં વા ન જાનાતિ. યથા કિં? દબ્બી સૂપરસં યથાતિ. યથા હિ દબ્બી યાવ પરિક્ખયા નાનપ્પકારાય સૂપવિકતિયા સમ્પરિવત્તમાનાપિ ‘‘ઇદં લોણિકં, ઇદં અલોણિકં, ઇદં તિત્તકં, ઇદં ખારિકં, ઇદં કટુકં, ઇદં અમ્બિલં, ઇદં અનમ્બિલં, ઇદં કસાવ’’ન્તિ સૂપરસં ન જાનાતિ, એવમેવ બાલો યાવજીવમ્પિ પણ્ડિતં પયિરુપાસમાનો વુત્તપ્પકારં ધમ્મં ન જાનાતીતિ.

દેસનાવસાને આગન્તુકા ભિક્ખૂ આસવેહિ ચિત્તાનિ વિમુચ્ચિંસૂતિ.

ઉદાયિત્થેરવત્થુ પઞ્ચમં.

૬. તિંસમત્તપાવેય્યકભિક્ખુવત્થુ

મુહુત્તમપિ ચે વિઞ્ઞૂતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો તિંસમત્તે પાવેય્યકે ભિક્ખૂ આરબ્ભ કથેસિ.

તેસઞ્હિ ભગવા ઇત્થિં પરિયેસન્તાનં કપ્પાસિકવનસણ્ડે પઠમં ધમ્મં દેસેસિ. તદા તે સબ્બેવ એહિભિક્ખુભાવં પત્વા ઇદ્ધિમયપત્તચીવરધરા હુત્વા તેરસ ધુતઙ્ગાનિ સમાદાય વત્તમાના પુનપિ દીઘસ્સ અદ્ધુનો અચ્ચયેન સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા અનમતગ્ગધમ્મદેસનં સુત્વા તસ્મિંયેવ આસને અરહત્તં પાપુણિંસુ. ભિક્ખૂ ‘‘અહો વતિમેહિ ભિક્ખૂહિ ખિપ્પમેવ ધમ્મો વિઞ્ઞાતો’’તિ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું. સત્થા તં સુત્વા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપિ ઇમે તિંસમત્તા સહાયકા ધુત્તા હુત્વા તુણ્ડિલજાતકે (જા. ૧.૬.૮૮ આદયો) મહાતુણ્ડિલસ્સ ધમ્મદેસનં સુત્વાપિ ખિપ્પમેવ ધમ્મં વિઞ્ઞાય પઞ્ચ સીલાનિ સમાદિયિંસુ, તે તેનેવ ઉપનિસ્સયેન એતરહિ નિસિન્નાસનેયેવ અરહત્તં પત્તા’’તિ વત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૬૫. ‘‘મુહુત્તમપિ ચે વિઞ્ઞૂ, પણ્ડિતં પયિરુપાસતિ;

ખિપ્પં ધમ્મં વિજાનાતિ, જિવ્હા સૂપરસં યથા’’તિ.

તસ્સત્થો – વિઞ્ઞૂ પણ્ડિતપુરિસો મુહુત્તમપિ ચે અઞ્ઞં પણ્ડિતં પયિરુપાસતિ, સો તસ્સ સન્તિકે ઉગ્ગણ્હન્તો પરિપુચ્છન્તો ખિપ્પમેવ પરિયત્તિધમ્મં વિજાનાતિ. તતો કમ્મટ્ઠાનં કથાપેત્વા પટિપત્તિયં ઘટેન્તો વાયમન્તો યથા નામ અનુપહતજિવ્હાપસાદો પુરિસો રસવિજાનનત્થં જિવ્હગ્ગે ઠપેત્વા એવ લોણિકાદિભેદં રસં વિજાનાતિ, એવં પણ્ડિતો ખિપ્પમેવ લોકુત્તરધમ્મમ્પિ વિજાનાતીતિ.

દેસનાવસાને બહૂ ભિક્ખૂ અરહત્તં પાપુણિંસૂતિ.

તિંસમત્તપાવેય્યકભિક્ખુવત્થુ છટ્ઠં.

૭. સુપ્પબુદ્ધકુટ્ઠિવત્થુ

ચરન્તિ બાલા દુમ્મેધાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો સુપ્પબુદ્ધકુટ્ઠિં આરબ્ભ કથેસિ. સુપ્પબુદ્ધકુટ્ઠિવત્થુ ઉદાને (ઉદા. ૪૩) આગતમેવ.

તદા હિ સુપ્પબુદ્ધકુટ્ઠિ પરિસપરિયન્તે નિસિન્નો ભગવતો ધમ્મદેસનં સુત્વા સોતાપત્તિફલં પત્વા અત્તના પટિલદ્ધગુણં સત્થુ આરોચેતુકામો પરિસમજ્ઝે ઓગાહિતું અવિસહન્તો મહાજનસ્સ સત્થારં વન્દિત્વા અનુગન્ત્વા નિવત્તનકાલે વિહારં અગમાસિ. તસ્મિં ખણે સક્કો દેવરાજા ‘‘અયં સુપ્પબુદ્ધકુટ્ઠિ અત્તનો સત્થુ સાસને પટિલદ્ધગુણં પાકટં કાતુકામો’’તિ ઞત્વા ‘‘વીમંસિસ્સામિ ન’’ન્તિ ગન્ત્વા આકાસે ઠિતોવ એતદવોચ – ‘‘સુપ્પબુદ્ધ, ત્વં મનુસ્સદલિદ્દો મનુસ્સવરાકો, અહં તે અપરિયન્તં ધનં દસ્સામિ, ‘બુદ્ધો ન બુદ્ધો, ધમ્મો ન ધમ્મો, સઙ્ઘો ન સઙ્ઘો, અલં મે બુદ્ધેન, અલં મે ધમ્મેન, અલં મે સઙ્ઘેના’તિ વદેહી’’તિ. અથ નં સો આહ – ‘‘કોસિ ત્વ’’ન્તિ? ‘‘અહં સક્કો’’તિ. અન્ધબાલ, અહિરિક ત્વં મયા સદ્ધિં કથેતું ન યુત્તરૂપો, ત્વં મં ‘‘દુગ્ગતો દલિદ્દો કપણો’’તિ વદેસિ, નેવાહં દુગ્ગતો, ન દલિદ્દો, સુખપ્પત્તો અહમસ્મિ મહદ્ધનો –

‘‘સદ્ધાધનં સીલધનં, હિરી ઓત્તપ્પિયં ધનં;

સુતધનઞ્ચ ચાગો ચ, પઞ્ઞા વે સત્તમં ધનં.

‘‘યસ્સ એતે ધના અત્થિ, ઇત્થિયા પુરિસસ્સ વા;

‘અદલિદ્દો’તિ તં આહુ, અમોઘં તસ્સ જીવિત’’ન્તિ. (અ. નિ. ૭.૫-૬) –

ઇમાનિ મે સત્તવિધઅરિયધનાનિ સન્તિ, યેસઞ્હિ ઇમાનિ સત્ત ધનાનિ સન્તિ, ન તે બુદ્ધેહિ વા પચ્ચેકબુદ્ધેહિ વા ‘‘દલિદ્દા’’તિ વુચ્ચન્તીતિ. સક્કો તસ્સ કથં સુત્વા તં અન્તરામગ્ગે ઓહાય સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા સબ્બં તં વચનપટિવચનં આરોચેસિ. અથ નં ભગવા આહ – ‘‘ન ખો, સક્ક, સક્કા તાદિસાનં સતેનપિ સહસ્સેનપિ સુપ્પબુદ્ધકુટ્ઠિં ‘બુદ્ધો ન બુદ્ધો’તિ વા, ‘ધમ્મો ન ધમ્મો’તિ વા, ‘સઙ્ઘો ન સઙ્ઘો’તિ વા કથાપેતુ’’ન્તિ. સુપ્પબુદ્ધોપિ ખો કુટ્ઠિ સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા સત્થારા કતપટિસન્થારો સમ્મોદમાનો અત્તના પટિલદ્ધગુણં આરોચેત્વા વુટ્ઠાયાસના પક્કામિ. અથ નં અચિરપક્કન્તં ગાવી તરુણવચ્છા જીવિતા વોરોપેસિ.

સા કિર એકા યક્ખિની પુક્કુસાતિકુલપુત્તં, બાહિયં દારુચીરિયં, તમ્બદાઠિકચોરઘાતકં, સુપ્પબુદ્ધકુટ્ઠિન્તિ ઇમેસં ચતુન્નં જનાનં અનેકસતે અત્તભાવે ગાવી હુત્વા જીવિતા વોરોપેસિ. તે કિર અતીતે ચત્તારો સેટ્ઠિપુત્તા હુત્વા એકં નગરસોભિનિં ગણિકં ઉય્યાનં નેત્વા દિવસં સમ્પત્તિં અનુભવિત્વા સાયન્હસમયે એવં સમ્મન્તયિંસુ – ‘‘ઇમસ્મિં ઠાને અઞ્ઞો નત્થિ, ઇમિસ્સા અમ્હેહિ દિન્નં કહાપણસહસ્સઞ્ચ સબ્બઞ્ચ પસાધનભણ્ડં ગહેત્વા ઇમં મારેત્વા ગચ્છામા’’તિ. સા તેસં કથં સુત્વા ‘‘ઇમે નિલ્લજ્જા, મયા સદ્ધિં અભિરમિત્વા ઇદાનિ મં મારેતુકામા, જાનિસ્સામિ નેસં કત્તબ્બયુત્તક’’ન્તિ તેહિ મારિયમાના ‘‘અહં યક્ખિની હુત્વા યથા મં એતે મારેન્તિ, એવમેવ તે મારેતું સમત્થા ભવેય્ય’’ન્તિ પત્થનં અકાસિ. તસ્સ નિસ્સન્દેન ઇમે મારેસિ. સમ્બહુલા ભિક્ખૂ તસ્સ કાલકિરિયં ભગવતો આરોચેત્વા ‘‘તસ્સ કા ગતિ, કેન ચ કારણેન કુટ્ઠિભાવં પત્તો’’તિ પુચ્છિંસુ. સત્થા સોતાપત્તિફલં પત્વા તસ્સ તાવતિંસભવને ઉપ્પન્નભાવઞ્ચ તગરસિખિપચ્ચેકબુદ્ધં દિસ્વા નિટ્ઠુભિત્વા અપસબ્યં કત્વા દીઘરત્તં નિરયે પચ્ચિત્વા વિપાકાવસેસેન ઇદાનિ કુટ્ઠિભાવપ્પત્તિઞ્ચ બ્યાકરિત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, ઇમે સત્તા અત્તનાવ અત્તનો કટુકવિપાકકમ્મં કરોન્તા વિચરન્તી’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ઉત્તરિ ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૬૬. ‘‘ચરન્તિ બાલા દુમ્મેધા, અમિત્તેનેવ અત્તના;

કરોન્તા પાપકં કમ્મં, યં હોતિ કટુકપ્ફલ’’ન્તિ.

તત્થ ચરન્તીતિ ચતૂહિ ઇરિયાપથેહિ અકુસલમેવ કરોન્તા વિચરન્તિ. બાલાતિ ઇધલોકત્થઞ્ચ પરલોકત્થઞ્ચ અજાનન્તા ઇધ બાલા નામ. દુમ્મેધાતિ દુપ્પઞ્ઞા. અમિત્તેનેવ અત્તનાતિ અત્તના અમિત્તભૂતેન વિય વેરિના હુત્વા. કટુકપ્ફલન્તિ તિખિણફલં દુક્ખફલન્તિ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

સુપ્પબુદ્ધકુટ્ઠિવત્થુ સત્તમં.

૮. કસ્સકવત્થુ

ન તં કમ્મં કતં સાધૂતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં કસ્સકં આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિર સાવત્થિતો અવિદૂરે એકં ખેત્તં કસતિ. ચોરા ઉદકનિદ્ધમનેન નગરં પવિસિત્વા એકસ્મિં અડ્ઢકુલે ઉમઙ્ગં ભિન્દિત્વા બહું હિરઞ્ઞસુવણ્ણં ગહેત્વા ઉદકનિદ્ધમનેનેવ નિક્ખમિંસુ. એકો ચોરો તે વઞ્ચેત્વા એકં સહસ્સત્થવિકં ઓવટ્ટિકાય કત્વા તં ખેત્તં ગન્ત્વા તેહિ સદ્ધિં ભણ્ડં ભાજેત્વા આદાય ગચ્છન્તો ઓવટ્ટિકતો પતમાનં સહસ્સત્થવિકં ન સલ્લક્ખેસિ. તં દિવસં સત્થા પચ્ચૂસસમયે લોકં વોલોકેન્તો તં કસ્સકં અત્તનો ઞાણજાલસ્સ અન્તોપવિટ્ઠં દિસ્વા ‘‘કિં નુ ખો ભવિસ્સતી’’તિ ઉપધારયમાનો ઇદં અદ્દસ – ‘‘અયં કસ્સકો પાતોવ કસિતું ગમિસ્સતિ, ભણ્ડસામિકા ચોરાનં અનુપદં ગન્ત્વા ઓવટ્ટિકતો પતમાનં સહસ્સત્થવિકં દિસ્વા એતં ગણ્હિસ્સન્તિ, મં ઠપેત્વા તસ્સ અઞ્ઞો સક્ખી નામ ન ભવિસ્સતિ, સોતાપત્તિમગ્ગસ્સ ઉપનિસ્સયોપિસ્સ અત્થિ, તત્થ મયા ગન્તું વટ્ટતી’’તિ. સોપિ કસ્સકો પાતોવ કસિતું ગતો. સત્થા આનન્દત્થેરેન પચ્છાસમણેન તત્થ અગમાસિ. કસ્સકો સત્થારં દિસ્વા ગન્ત્વા ભગવન્તં વન્દિત્વા પુન કસિતું આરભિ. સત્થા તેન સદ્ધિં કિઞ્ચિ અવત્વાવ સહસ્સત્થવિકાય પતિતટ્ઠાનં ગન્ત્વા તં દિસ્વા આનન્દત્થેરં આહ – ‘‘પસ્સ, આનન્દ, આસીવિસો’’તિ. ‘‘પસ્સામિ, ભન્તે, ઘોરવિસો’’તિ.

કસ્સકો તં કથં સુત્વા ‘‘મમ વેલાય વા અવેલાય વા વિચરણટ્ઠાનમેતં, આસીવિસો કિરેત્થ અત્થી’’તિ ચિન્તેત્વા સત્થરિ એત્તકં વત્વા પક્કન્તે ‘‘મારેસ્સામિ ન’’ન્તિ પતોદલટ્ઠિં આદાય ગતો સહસ્સભણ્ડિકં દિસ્વા ‘‘ઇમં સન્ધાય સત્થારા કથિતં ભવિસ્સતી’’તિ તં આદાય નિવત્તો, અબ્યત્તતાય એકમન્તે ઠપેત્વા પંસુના પટિચ્છાદેત્વા પુન કસિતું આરભિ. મનુસ્સા ચ વિભાતાય રત્તિયા ગેહે ચોરેહિ કતકમ્મં દિસ્વા પદાનુપદં ગચ્છન્તા તં ખેત્તં ગન્ત્વા તત્થ ચોરેહિ ભણ્ડસ્સ ભાજિતટ્ઠાનં દિસ્વા કસ્સકસ્સ પદવલઞ્જં અદ્દસંસુ. તે તસ્સ પદાનુસારેન ગન્ત્વા થવિકાય ઠપિતટ્ઠાનં દિસ્વા પંસું વિયૂહિત્વા થવિકં આદાય ‘‘ત્વં ગેહં વિલુમ્પિત્વા ખેત્તં કસમાનો વિય વિચરસી’’તિ તજ્જેત્વા પોથેત્વા નેત્વા રઞ્ઞો દસ્સયિંસુ. રાજા તં પવત્તિં સુત્વા તસ્સ વધં આણાપેસિ. રાજપુરિસા તં પચ્છાબાહં બન્ધિત્વા કસાહિ તાળેન્તા આઘાતનં નયિંસુ. સો કસાહિ તાળિયમાનો અઞ્ઞં કિઞ્ચિ અવત્વા ‘‘પસ્સાનન્દ, આસીવિસોતિ, પસ્સામિ ભગવા ઘોરવિસો’’તિ વદન્તો ગચ્છતિ. અથ નં રાજપુરિસા ‘‘ત્વં સત્થુ ચેવ આનન્દત્થેરસ્સ ચ કથં કથેસિ, કિં નામેત’’ન્તિ પુચ્છિત્વા – ‘‘રાજાનં દટ્ઠું લભમાનો કથેસ્સામી’’તિ વુત્તે રઞ્ઞો સન્તિકં નેત્વા રઞ્ઞો તં પવત્તિં કથયિંસુ. અથ નં રાજા ‘‘કસ્મા એવં કથેસી’’તિ પુચ્છિ. સો ‘‘નાહં, દેવ, ચોરો’’તિ વત્વા કસનત્થાય નિક્ખન્તકાલતો પટ્ઠાય સબ્બં તં પવત્તિં રઞ્ઞો આચિક્ખિ. રાજા તસ્સ કથં સુત્વા ‘‘અયં ભણે લોકે અગ્ગપુગ્ગલં સત્થારં સક્ખિં અપદિસતિ, ન યુત્તં એતસ્સ દોસં આરોપેતું, અહમેત્થ કત્તબ્બં જાનિસ્સામી’’તિ તં આદાય સાયન્હસમયે સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા સત્થારં પુચ્છિ – ‘‘ભગવા કચ્ચિ તુમ્હે આનન્દત્થેરેન સદ્ધિં એતસ્સ કસ્સકસ્સ કસનટ્ઠાનં ગતા’’તિ? ‘‘આમ, મહારાજા’’તિ. ‘‘કિં વો તત્થ દિટ્ઠ’’ન્તિ? ‘‘સહસ્સત્થવિકા, મહારાજા’’તિ. ‘‘દિસ્વા કિં અવોચુત્થા’’તિ? ‘‘ઇદં નામ, મહારાજા’’તિ. ‘‘ભન્તે, સચાયં પુરિસો તુમ્હાદિસં અપદિસં નાકરિસ્સ, ન જીવિતં અલભિસ્સ, તુમ્હેહિ પન કથિતકથં કથેત્વા તેન જીવિતં લદ્ધ’’ન્તિ. તં સુત્વા સત્થા ‘‘આમ, મહારાજ, અહમ્પિ એત્તકમેવ વત્વા ગતો, પણ્ડિતેન નામ યં કમ્મં કત્વા પચ્છાનુતપ્પં હોતિ, તં ન કત્તબ્બ’’ન્તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૬૭. ‘‘ન તં કમ્મં કતં સાધુ, યં કત્વા અનુતપ્પતિ;

યસ્સ અસ્સુમુખો રોદં, વિપાકં પટિસેવતી’’તિ.

તત્થ ન તં કમ્મન્તિ યં નિરયાદીસુ નિબ્બત્તનસમત્થં દુક્ખુદ્રયં કમ્મં કત્વા અનુસ્સરન્તો અનુસ્સરિતાનુસ્સરિતક્ખણે અનુતપ્પતિ અનુસોચતિ, તં કતં ન સાધુ ન સુન્દરં નિરત્થકં. યસ્સ અસ્સુમુખોતિ યસ્સ અસ્સૂહિ તિન્તમુખો રોદન્તો વિપાકં અનુભોતીતિ.

દેસનાવસાને કસ્સકો ઉપાસકો સોતાપત્તિફલં પત્તો, સમ્પત્તભિક્ખૂપિ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

કસ્સકવત્થુ અટ્ઠમં.

૯. સુમનમાલાકારવત્થુ

તઞ્ચ કમ્મં કતં સાધૂતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો સુમનં નામ માલાકારં આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિર દેવસિકં બિમ્બિસારરાજાનં પાતોવ અટ્ઠહિ સુમનપુપ્ફનાળીહિ ઉપટ્ઠહન્તો અટ્ઠ કહાપણે લભતિ. અથેકદિવસં તસ્મિં પુપ્ફાનિ ગહેત્વા નગરં પવિટ્ઠમત્તે ભગવા મહાભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો છબ્બણ્ણરંસિયો વિસ્સજ્જેત્વા મહતા બુદ્ધાનુભાવેન મહતિયા બુદ્ધલીળાય નગરં પિણ્ડાય પાવિસિ. ભગવા હિ એકદા છબ્બણ્ણરંસિયો ચીવરેન પટિચ્છાદેત્વા અઞ્ઞતરો પિણ્ડપાતિકો વિય ચરતિ તિંસયોજનમગ્ગં અઙ્ગુલિમાલસ્સ પચ્ચુગ્ગમનં ગચ્છન્તો વિય, એકદા છબ્બણ્ણરંસિયો વિસ્સજ્જેત્વા કપિલવત્થુપ્પવેસનાદીસુ વિય. તસ્મિમ્પિ દિવસે સરીરતો છબ્બણ્ણરંસિયો વિસ્સજ્જેન્તો મહન્તેન બુદ્ધાનુભાવેન મહતિયા બુદ્ધલીળાય રાજગહં પાવિસિ. માલાકારો ભગવતો રતનગ્ઘિયસદિસં અત્તભાવં દિસ્વા દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણઅસીતાનુબ્યઞ્જનસરીરસોભગ્ગં ઓલોકેત્વા પસન્નચિત્તો ‘‘કિં નુ ખો સત્થુ અધિકારં કરોમી’’તિ ચિન્તેત્વા અઞ્ઞં અપસ્સન્તો ‘‘ઇમેહિ પુપ્ફેહિ ભગવન્તં પૂજેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા પુન ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમાનિ રઞ્ઞો નિબદ્ધં ઉપટ્ઠાનપુપ્ફાનિ, રાજા ઇમાનિ અલભન્તો મં બન્ધાપેય્ય વા ઘાતાપેય્ય વા રટ્ઠતો વા પબ્બાજેય્ય, કિં નુ ખો કરોમી’’તિ? અથસ્સ એતદહોસિ ‘‘રાજા મં ઘાતેતુ વા બન્ધાપેતુ વા રટ્ઠતો પબ્બાજેતુ વા, સો હિ મય્હં દદમાનોપિ ઇમસ્મિં અત્તભાવે જીવિતમત્તં ધનં દદેય્ય, સત્થુપૂજા પન મે અનેકાસુ કપ્પકોટીસુ અલં હિતાય ચેવ સુખાય ચા’’તિ અત્તનો જીવિતં તથાગતસ્સ પરિચ્ચજિ.

સો ‘‘યાવ મે પસન્નં ચિત્તં ન પતિકુટતિ, તં તાવદેવ પૂજં કરિસ્સામી’’તિ હટ્ઠતુટ્ઠો ઉદગ્ગુદગ્ગો સત્થારં પૂજેસિ. કથં? પઠમં તાવ દ્વેવ પુપ્ફમુટ્ઠિયો તથાગતસ્સ ઉપરિ ખિપિ, તા ઉપરિમત્થકે વિતાનં હુત્વા અટ્ઠંસુ. અપરા દ્વે મુટ્ઠિયો ખિપિ, તા દક્ખિણહત્થપસ્સેન માલાપટચ્છન્નેન ઓતરિત્વા અટ્ઠંસુ. અપરા દ્વે મુટ્ઠિયો ખિપિ, તા પિટ્ઠિપસ્સેન ઓતરિત્વા તથેવ અટ્ઠંસુ. અપરા દ્વે મુટ્ઠિયો ખિપિ, તા વામહત્થપસ્સેન ઓતરિત્વા તથેવ અટ્ઠંસુ. એવં અટ્ઠ નાળિયો અટ્ઠ મુટ્ઠિયો હુત્વા ચતૂસુ ઠાનેસુ તથાગતં પરિક્ખિપિંસુ. પુરતો ગમનદ્વારમત્તમેવ અહોસિ. પુપ્ફાનં વણ્ટાનિ અન્તો અહેસું, પત્તાનિ બહિમુખાનિ. ભગવા રજતપત્તપરિક્ખિત્તો વિય હુત્વા પાયાસિ. પુપ્ફાનિ અચિત્તકાનિપિ સચિત્તકં નિસ્સાય સચિત્તકાનિ વિય અભિજ્જિત્વા અપતિત્વા સત્થારા સદ્ધિંયેવ ગચ્છન્તિ, ઠિતઠિતટ્ઠાને તિટ્ઠન્તિ. સત્થુ સરીરતો સતસહસ્સવિજ્જુલતા વિય રંસિયો નિક્ખમિંસુ. પુરતો ચ પચ્છતો ચ દક્ખિણતો ચ વામતો ચ સીસમત્થકતો ચ નિરન્તરં નિક્ખન્તરંસીસુ એકાપિ સમ્મુખસમ્મુખટ્ઠાનેનેવ અપલાયિત્વા સબ્બાપિ સત્થારં તિક્ખત્તું પદક્ખિણં કત્વા તરુણતાલક્ખન્ધપ્પમાણા હુત્વા પુરતો એવ ધાવન્તિ. સકલનગરં સઙ્ખુભિ. અન્તોનગરે નવ કોટિયો, બહિનગરે નવ કોટિયોતિ અટ્ઠારસસુ કોટીસુ એકોપિ પુરિસો વા ઇત્થી વા ભિક્ખં ગહેત્વા અનિક્ખન્તો નામ નત્થિ. મહાજનો સીહનાદં નદન્તો ચેલુક્ખેપસહસ્સાનિ કરોન્તો સત્થુ પુરતોવ ગચ્છતિ. સત્થાપિ માલાકારસ્સ ગુણં પાકટં કાતું તિગાવુતપ્પમાણે નગરે ભેરિચરણમગ્ગેનેવ અચરિ. માલાકારસ્સ સકલસરીરં પઞ્ચવણ્ણાય પીતિયા પરિપૂરિ.

સો થોકઞ્ઞેવ તથાગતેન સદ્ધિં ચરિત્વા મનોસિલારસે નિમુગ્ગો વિય બુદ્ધરસ્મીનં અન્તો પવિટ્ઠો સત્થારં થોમેત્વા વન્દિત્વા તુચ્છપચ્છિમેવ ગહેત્વા ગેહં અગમાસિ. અથ નં ભરિયા પુચ્છિ ‘‘કહં પુપ્ફાની’’તિ? ‘‘સત્થા મે પૂજિતો’’તિ. ‘‘રઞ્ઞો દાનિ કિં કરિસ્સસી’’તિ? ‘‘રાજા મં ઘાતેતુ વા રટ્ઠતો વા નીહરતુ, અહં જીવિતં પરિચ્ચજિત્વા સત્થારં પૂજેસિં, સબ્બપુપ્ફાનિ અટ્ઠ મુટ્ઠિયોવ અહેસું, એવરૂપા નામ પૂજા જાતા. મહાજનો ઉક્કુટ્ઠિસહસ્સાનિ કરોન્તો સત્થારા સદ્ધિં ચરતિ, યો એસ મહાજનસ્સ ઉક્કુટ્ઠિસદ્દો, તસ્મિં ઠાને એસો’’તિ. અથસ્સ ભરિયા અન્ધબાલતાય એવરૂપે પાટિહારિયે પસાદં નામ અજનેત્વા તં અક્કોસિત્વા પરિભાસિત્વા ‘‘રાજાનો નામ ચણ્ડા, સકિં કુદ્ધા હત્થપાદાદિચ્છેદનેન બહુમ્પિ અનત્થં કરોન્તિ, તયા કતકમ્મેન મય્હમ્પિ અનત્થો સિયા’’તિ પુત્તે આદાય રાજકુલં ગન્ત્વા રઞ્ઞા પક્કોસિત્વા ‘‘કિં એત’’ન્તિ પુચ્છિતા આહ – ‘‘મમ સામિકો તુમ્હાકં ઉપટ્ઠાનપુપ્ફેહિ સત્થારં પૂજેત્વા તુચ્છહત્થો ઘરં આગન્ત્વા ‘કહં પુપ્ફાની’તિ મયા પુટ્ઠો ઇદં નામ વદેસિ, અહં તં પરિભાસિત્વા ‘રાજાનો નામ ચણ્ડા, સકિં કુદ્ધા હત્થપાદાદિચ્છેદનેન બહુમ્પિ અનત્થં કરોન્તિ, તયા કતકમ્મેન મય્હમ્પિ અનત્થો સિયા’તિ તં છડ્ડેત્વા ઇધાગતા, તેન કતં કમ્મં સુકતં વા હોતુ, દુક્કટં વા, તસ્સેવેતં, મયા તસ્સ છડ્ડિતભાવં જાનાહિ, દેવા’’તિ. રાજા પઠમદસ્સનેનેવ સોતાપત્તિફલં પત્તો સદ્ધો પસન્નો અરિયસાવકો ચિન્તેસિ – ‘‘અહો અયં ઇત્થી અન્ધબાલા, એવરૂપે ગુણે પસાદં ન ઉપ્પાદેસી’’તિ. સો કુદ્ધો વિય હુત્વા, ‘‘અમ્મ, કિં વદેસિ, મય્હં ઉપટ્ઠાનપુપ્ફેહિ તેન પૂજા કતા’’તિ? ‘‘આમ, દેવા’’તિ. ‘‘ભદ્દકં તે કતં તં છડ્ડેન્તિયા, મમ પુપ્ફેહિ પૂજાકારસ્સ અહં કત્તબ્બયુત્તકં જાનિસ્સામી’’તિ તં ઉય્યોજેત્વા વેગેન સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા સત્થારા સદ્ધિંયેવ વિચરિ.

સત્થા રઞ્ઞો ચિત્તપ્પસાદં ઞત્વા ભેરિચરણવીથિયા નગરં ચરિત્વા રઞ્ઞો ઘરદ્વારં અગમાસિ. રાજા પત્તં ગહેત્વા સત્થારં ગેહં પવેસેતુકામો અહોસિ. સત્થા પન રાજઙ્ગણેયેવ નિસીદનાકારં દસ્સેસિ. રાજા તં ઞત્વા ‘‘સીઘં મણ્ડપં કરોથા’’તિ તઙ્ખણઞ્ઞેવ મણ્ડપં કારાપેસિ. નિસીદિ સત્થા સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેન. કસ્મા પન સત્થા રાજગેહં ન પાવિસિ?

એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘સચાહં અન્તો પવિસિત્વા નિસીદેય્યં, મહાજનો મં દટ્ઠું ન લભેય્ય, માલાકારસ્સ ગુણો પાકટો ન ભવેય્ય, રાજઙ્ગણે પન મં નિસિન્નં મહાજનો દટ્ઠું લભિસ્સતિ, માલાકારસ્સ ગુણો પાકટો ભવિસ્સતી’’તિ. ગુણવન્તાનઞ્હિ ગુણં બુદ્ધા એવ પાકટં કાતું સક્કોન્તિ, અવસેસજનો ગુણવન્તાનં ગુણં કથેન્તો મચ્છરાયતિ. ચત્તારો પુપ્ફપટા ચતુદ્દિસં અટ્ઠંસુ. મહાજનો સત્થારં પરિવારેસિ. રાજા બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં પણીતેનાહારેન પરિવિસિ. સત્થા ભત્તકિચ્ચાવસાને અનુમોદનં કત્વા પુરિમનયેનેવ ચતૂહિ પુપ્ફપટેહિ પરિક્ખિત્તો સીહનાદં નદન્તો મહાજનેન પરિવુતો વિહારં અગમાસિ. રાજા સત્થારં અનુગન્ત્વા નિવત્તો માલાકારં પક્કોસાપેત્વા ‘‘મમ આહરિતપુપ્ફેહિ કિન્તિ કત્વા સત્થારં પૂજેસી’’તિ પુચ્છિ. માલાકારો ‘‘રાજા મં ઘાતેતુ વા રટ્ઠતો વા પબ્બાજેતૂતિ જીવિતં પરિચ્ચજિત્વા પૂજેસિં દેવા’’તિ આહ. રાજા ‘‘ત્વં મહાપુરિસો નામા’’તિ વત્વા અટ્ઠ હત્થી ચ અસ્સે ચ દાસે ચ દાસિયો ચ મહાપસાધનાનિ ચ અટ્ઠ કહાપણસહસ્સાનિ ચ રાજકુલતો નીહરિત્વા સબ્બાલઙ્કારપ્પટિમણ્ડિતા અટ્ઠ નારિયો ચ અટ્ઠ ગામવરે ચાતિ ઇદં સબ્બટ્ઠકં નામ દાનં અદાસિ.

આનન્દત્થેરો ચિન્તેસિ – ‘‘અજ્જ પાતોવ પટ્ઠાય સીહનાદસહસ્સાનિ ચેવ ચેલુક્ખેપસહસ્સાનિ ચ પવત્તન્તિ, કો નુ ખો માલાકારસ્સ વિપાકો’’તિ? સો સત્થારં પુચ્છિ. અથ નં સત્થા આહ – ‘‘આનન્દ, ઇમિના માલાકારેન અપ્પમત્તકં કમ્મં કત’’ન્તિ મા સલ્લક્ખેસિ, અયઞ્હિ મય્હં જીવિતં પરિચ્ચજિત્વા પૂજં અકાસિ. સો એવં મયિ ચિત્તં પસાદેત્વા –

‘‘કપ્પાનં સતસહસ્સં, દુગ્ગતિં ન ગમિસ્સતિ;

ઠત્વા દેવમનુસ્સેસુ, ફલં એતસ્સ કમ્મુનો;

પચ્છા પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો, સુમનો નામ ભવિસ્સતી’’તિ. –

આહ. સત્થુ પન વિહારં ગન્ત્વા ગન્ધકુટિપવિસનકાલે તાનિ પુપ્ફાનિ દ્વારકોટ્ઠકે પતિંસુ. સાયન્હસમયે ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘અહો અચ્છરિયં માલાકારસ્સ કમ્મં, ધરમાનકબુદ્ધસ્સ જીવિતં પરિચ્ચજિત્વા પુપ્ફપૂજં કત્વા તઙ્ખણઞ્ઞેવ સબ્બટ્ઠકં નામ લભતી’’તિ. સત્થા ગન્ધકુટિતો નિક્ખમિત્વા તિણ્ણં ગમનાનં અઞ્ઞતરેન ગમનેન ધમ્મસભં ગન્ત્વા બુદ્ધાસને નિસીદિત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે, ‘‘આમ, ભિક્ખવે, યસ્સ કમ્મસ્સ કતત્તા પચ્છાનુતપ્પં ન હોતિ, અનુસ્સરિતાનુસ્સરિતક્ખણે સોમનસ્સમેવ ઉપ્પજ્જતિ, એવરૂપં કમ્મં કત્તબ્બમેવા’’તિ અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૬૮. ‘‘તઞ્ચ કમ્મં કતં સાધુ, યં કત્વા નાનુતપ્પતિ;

યસ્સ પતીતો સુમનો, વિપાકં પટિસેવતી’’તિ.

તત્થ યં કત્વાતિ યં દેવમનુસ્સસમ્પત્તીનઞ્ચેવ નિબ્બાનસમ્પત્તિયા ચ નિબ્બત્તનસમત્થં સુખુદ્રયં કમ્મં કત્વા નાનુતપ્પતિ, અથ ખો દિટ્ઠધમ્મેયેવ અનુસ્સરિતાનુસ્સરિતક્ખણેયેવ પીતિવેગેન પતીતો સોમનસ્સવેગેન ચ સુમનો હુત્વા આયતિં પીતિસોમનસ્સજાતો હુત્વા વિપાકં પટિસેવતિ, તં કમ્મં કતં સાધુ ભદ્દકન્તિ.

દેસનાવસાને ચતુરાસીતિયા પાણસહસ્સાનં ધમ્માભિસમયો અહોસીતિ.

સુમનમાલાકારવત્થુ નવમં.

૧૦. ઉપ્પલવણ્ણત્થેરીવત્થુ

મધુવા મઞ્ઞતીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ઉપ્પલવણ્ણત્થેરિં આરબ્ભ કથેસિ.

સા કિર પદુમુત્તરબુદ્ધસ્સ પાદમૂલે પત્થનં પટ્ઠપેત્વા કપ્પસતસહસ્સં પુઞ્ઞાનિ કુરુમાના દેવેસુ ચ મનુસ્સેસુ ચ સંસરન્તી ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે દેવલોકતો ચવિત્વા સાવત્થિયં સેટ્ઠિકુલે પટિસન્ધિં ગણ્હિ. નીલુપ્પલગબ્ભસમાનવણ્ણતાય ચસ્સા ઉપ્પલવણ્ણાત્વેવ નામં અકંસુ. અથસ્સા વયપ્પત્તકાલે સકલજમ્બુદીપે રાજાનો ચ સેટ્ઠિનો ચ સેટ્ઠિસ્સ સન્તિકં સાસનં પહિણિંસુ – ‘‘ધીતરં અમ્હાકં દેતૂ’’તિ. અપહિણન્તો નામ નાહોસિ. તતો સેટ્ઠિ ચિન્તેસિ – ‘‘અહં સબ્બેસં મનં ગહેતું ન સક્ખિસ્સામિ, ઉપાયં પનેકં કરિસ્સામી’’તિ ધીતરં પક્કોસાપેત્વા, ‘‘અમ્મ, પબ્બજિતું સક્ખિસ્સસી’’તિ આહ. તસ્સા પચ્છિમભવિકત્તા તં વચનં સીસે આસિત્તં સતપાકતેલં વિય અહોસિ. તસ્મા પિતરં ‘‘પબ્બજિસ્સામિ, તાતા’’તિ આહ. સો તસ્સા મહન્તં સક્કારં કત્વા ભિક્ખુનીઉપસ્સયં નેત્વા પબ્બાજેસિ. તસ્સા અચિરપબ્બજિતાય એવ ઉપોસથાગારે કાલવારો પાપુણિ. સા દીપં જાલેત્વા ઉપોસથાગારં સમ્મજ્જિત્વા દીપસિખાય નિમિત્તં ગણ્હિત્વા ઠિતાવ પુનપ્પુનં ઓલોકયમાના તેજોકસિણારમ્મણં ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા તમેવ પાદકં કત્વા અરહત્તં પાપુણિ સદ્ધિં પટિસમ્ભિદાહિ ચેવ અભિઞ્ઞાહિ ચ.

સા અપરેન સમયેન જનપદચારિકં ચરિત્વા પચ્ચાગન્ત્વા અન્ધવનં પાવિસિ. તદા ભિક્ખુનીનં અરઞ્ઞવાસો અપ્પટિક્ખિત્તો હોતિ. અથસ્સા તત્થ કુટિકં કત્વા મઞ્ચકં પઞ્ઞાપેત્વા સાણિયા પરિક્ખિપિંસુ. સા સાવત્થિયં પિણ્ડાય પવિસિત્વા નિક્ખમિ. માતુલપુત્તો પનસ્સા નન્દમાણવો નામ ગિહિકાલતો પટ્ઠાય પટિબદ્ધચિત્તો. સો તસ્સા આગતભાવં સુત્વા થેરિયા આગમનતો પુરેતરમેવ અન્ધવનં ગન્ત્વા તં કુટિકં પવિસિત્વા હેટ્ઠામઞ્ચકે નિલીનો થેરિયા આગન્ત્વા કુટિકં પવિસિત્વા દ્વારં પિધાય મઞ્ચકે નિસિન્નમત્તાય બહિ આતપતો આગતત્તા ચક્ખુપથે અન્ધકારે અવિગતેયેવ હેટ્ઠામઞ્ચકતો નિક્ખમિત્વા મઞ્ચકં અભિરુય્હ ‘‘મા નસ્સિ બાલ, મા નસ્સિ બાલા’’તિ થેરિયા વારિયમાનોયેવ અભિભવિત્વા અત્તના પત્થિતકમ્મં કત્વા પાયાસિ. અથસ્સ અગુણં ધારેતું અસક્કોન્તી વિય મહાપથવી દ્વેધા ભિજ્જિ. સો પથવિં પવિટ્ઠો ગન્ત્વા મહાઅવીચિમ્હિ એવ નિબ્બત્તિ. થેરીપિ તમત્થં ભિક્ખુનીનં આરોચેસિ. ભિક્ખુનિયો ભિક્ખૂનં એતમત્થં આરોચેસું. ભિક્ખૂ ભગવતો આરોચયિંસુ. તં સુત્વા સત્થા ભિક્ખૂ આમન્તેત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, ભિક્ખુભિક્ખૂની ઉપાસકઉપાસિકાસુ યો કોચિ બાલો પાપકમ્મં કરોન્તો મધુસક્ખરાદીસુ કિઞ્ચિ દેવ મધુરરસં ખાદમાનો પુરિસો વિય તુટ્ઠહટ્ઠો ઉદગ્ગુદગ્ગો વિય કરોતી’’તિ અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૬૯. ‘‘મધુવા મઞ્ઞતિ બાલો, યાવ પાપં ન પચ્ચતિ;

યદા ચ પચ્ચતિ પાપં, બાલો દુક્ખં નિગચ્છતી’’તિ.

તત્થ મધુવાતિ બાલસ્સ હિ પાપં અકુસલકમ્મં કરોન્તસ્સ તં કમ્મં મધુ વિય મધુરરસં વિય ઇટ્ઠં કન્તં મનાપં વિય ઉપટ્ઠાતિ. ઇતિ નં સો મધુંવ મઞ્ઞતિ. યાવાતિ યત્તકં કાલં. પાપં ન પચ્ચતીતિ દિટ્ઠધમ્મે વા સમ્પરાયે વા વિપાકં ન દેતિ, તાવ નં એવં મઞ્ઞતિ. યદા ચાતિ યદા પનસ્સ દિટ્ઠધમ્મે વા વિવિધા કમ્મકારણા કયિરમાનસ્સ, સમ્પરાયે વા નિરયાદીસુ મહાદુક્ખં અનુભવન્તસ્સ તં પાપં પચ્ચતિ, અથ સો બાલો દુક્ખં નિગચ્છતિ વિન્દતિ પટિલભતીતિ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસુ.