૮. કસ્સકવત્થુ

ન તં કમ્મં કતં સાધૂતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં કસ્સકં આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિર સાવત્થિતો અવિદૂરે એકં ખેત્તં કસતિ. ચોરા ઉદકનિદ્ધમનેન નગરં પવિસિત્વા એકસ્મિં અડ્ઢકુલે ઉમઙ્ગં ભિન્દિત્વા બહું હિરઞ્ઞસુવણ્ણં ગહેત્વા ઉદકનિદ્ધમનેનેવ નિક્ખમિંસુ. એકો ચોરો તે વઞ્ચેત્વા એકં સહસ્સત્થવિકં ઓવટ્ટિકાય કત્વા તં ખેત્તં ગન્ત્વા તેહિ સદ્ધિં ભણ્ડં ભાજેત્વા આદાય ગચ્છન્તો ઓવટ્ટિકતો પતમાનં સહસ્સત્થવિકં ન સલ્લક્ખેસિ. તં દિવસં સત્થા પચ્ચૂસસમયે લોકં વોલોકેન્તો તં કસ્સકં અત્તનો ઞાણજાલસ્સ અન્તોપવિટ્ઠં દિસ્વા ‘‘કિં નુ ખો ભવિસ્સતી’’તિ ઉપધારયમાનો ઇદં અદ્દસ – ‘‘અયં કસ્સકો પાતોવ કસિતું ગમિસ્સતિ, ભણ્ડસામિકા ચોરાનં અનુપદં ગન્ત્વા ઓવટ્ટિકતો પતમાનં સહસ્સત્થવિકં દિસ્વા એતં ગણ્હિસ્સન્તિ, મં ઠપેત્વા તસ્સ અઞ્ઞો સક્ખી નામ ન ભવિસ્સતિ, સોતાપત્તિમગ્ગસ્સ ઉપનિસ્સયોપિસ્સ અત્થિ, તત્થ મયા ગન્તું વટ્ટતી’’તિ. સોપિ કસ્સકો પાતોવ કસિતું ગતો. સત્થા આનન્દત્થેરેન પચ્છાસમણેન તત્થ અગમાસિ. કસ્સકો સત્થારં દિસ્વા ગન્ત્વા ભગવન્તં વન્દિત્વા પુન કસિતું આરભિ. સત્થા તેન સદ્ધિં કિઞ્ચિ અવત્વાવ સહસ્સત્થવિકાય પતિતટ્ઠાનં ગન્ત્વા તં દિસ્વા આનન્દત્થેરં આહ – ‘‘પસ્સ, આનન્દ, આસીવિસો’’તિ. ‘‘પસ્સામિ, ભન્તે, ઘોરવિસો’’તિ.

કસ્સકો તં કથં સુત્વા ‘‘મમ વેલાય વા અવેલાય વા વિચરણટ્ઠાનમેતં, આસીવિસો કિરેત્થ અત્થી’’તિ ચિન્તેત્વા સત્થરિ એત્તકં વત્વા પક્કન્તે ‘‘મારેસ્સામિ ન’’ન્તિ પતોદલટ્ઠિં આદાય ગતો સહસ્સભણ્ડિકં દિસ્વા ‘‘ઇમં સન્ધાય સત્થારા કથિતં ભવિસ્સતી’’તિ તં આદાય નિવત્તો, અબ્યત્તતાય એકમન્તે ઠપેત્વા પંસુના પટિચ્છાદેત્વા પુન કસિતું આરભિ. મનુસ્સા ચ વિભાતાય રત્તિયા ગેહે ચોરેહિ કતકમ્મં દિસ્વા પદાનુપદં ગચ્છન્તા તં ખેત્તં ગન્ત્વા તત્થ ચોરેહિ ભણ્ડસ્સ ભાજિતટ્ઠાનં દિસ્વા કસ્સકસ્સ પદવલઞ્જં અદ્દસંસુ. તે તસ્સ પદાનુસારેન ગન્ત્વા થવિકાય ઠપિતટ્ઠાનં દિસ્વા પંસું વિયૂહિત્વા થવિકં આદાય ‘‘ત્વં ગેહં વિલુમ્પિત્વા ખેત્તં કસમાનો વિય વિચરસી’’તિ તજ્જેત્વા પોથેત્વા નેત્વા રઞ્ઞો દસ્સયિંસુ. રાજા તં પવત્તિં સુત્વા તસ્સ વધં આણાપેસિ. રાજપુરિસા તં પચ્છાબાહં બન્ધિત્વા કસાહિ તાળેન્તા આઘાતનં નયિંસુ. સો કસાહિ તાળિયમાનો અઞ્ઞં કિઞ્ચિ અવત્વા ‘‘પસ્સાનન્દ, આસીવિસોતિ, પસ્સામિ ભગવા ઘોરવિસો’’તિ વદન્તો ગચ્છતિ. અથ નં રાજપુરિસા ‘‘ત્વં સત્થુ ચેવ આનન્દત્થેરસ્સ ચ કથં કથેસિ, કિં નામેત’’ન્તિ પુચ્છિત્વા – ‘‘રાજાનં દટ્ઠું લભમાનો કથેસ્સામી’’તિ વુત્તે રઞ્ઞો સન્તિકં નેત્વા રઞ્ઞો તં પવત્તિં કથયિંસુ. અથ નં રાજા ‘‘કસ્મા એવં કથેસી’’તિ પુચ્છિ. સો ‘‘નાહં, દેવ, ચોરો’’તિ વત્વા કસનત્થાય નિક્ખન્તકાલતો પટ્ઠાય સબ્બં તં પવત્તિં રઞ્ઞો આચિક્ખિ. રાજા તસ્સ કથં સુત્વા ‘‘અયં ભણે લોકે અગ્ગપુગ્ગલં સત્થારં સક્ખિં અપદિસતિ, ન યુત્તં એતસ્સ દોસં આરોપેતું, અહમેત્થ કત્તબ્બં જાનિસ્સામી’’તિ તં આદાય સાયન્હસમયે સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા સત્થારં પુચ્છિ – ‘‘ભગવા કચ્ચિ તુમ્હે આનન્દત્થેરેન સદ્ધિં એતસ્સ કસ્સકસ્સ કસનટ્ઠાનં ગતા’’તિ? ‘‘આમ, મહારાજા’’તિ. ‘‘કિં વો તત્થ દિટ્ઠ’’ન્તિ? ‘‘સહસ્સત્થવિકા, મહારાજા’’તિ. ‘‘દિસ્વા કિં અવોચુત્થા’’તિ? ‘‘ઇદં નામ, મહારાજા’’તિ. ‘‘ભન્તે, સચાયં પુરિસો તુમ્હાદિસં અપદિસં નાકરિસ્સ, ન જીવિતં અલભિસ્સ, તુમ્હેહિ પન કથિતકથં કથેત્વા તેન જીવિતં લદ્ધ’’ન્તિ. તં સુત્વા સત્થા ‘‘આમ, મહારાજ, અહમ્પિ એત્તકમેવ વત્વા ગતો, પણ્ડિતેન નામ યં કમ્મં કત્વા પચ્છાનુતપ્પં હોતિ, તં ન કત્તબ્બ’’ન્તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૬૭. ‘‘ન તં કમ્મં કતં સાધુ, યં કત્વા અનુતપ્પતિ;

યસ્સ અસ્સુમુખો રોદં, વિપાકં પટિસેવતી’’તિ.

તત્થ ન તં કમ્મન્તિ યં નિરયાદીસુ નિબ્બત્તનસમત્થં દુક્ખુદ્રયં કમ્મં કત્વા અનુસ્સરન્તો અનુસ્સરિતાનુસ્સરિતક્ખણે અનુતપ્પતિ અનુસોચતિ, તં કતં ન સાધુ ન સુન્દરં નિરત્થકં. યસ્સ અસ્સુમુખોતિ યસ્સ અસ્સૂહિ તિન્તમુખો રોદન્તો વિપાકં અનુભોતીતિ.

દેસનાવસાને કસ્સકો ઉપાસકો સોતાપત્તિફલં પત્તો, સમ્પત્તભિક્ખૂપિ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

કસ્સકવત્થુ અટ્ઠમં.