૨. મહાકસ્સપત્થેરસદ્ધિવિહારિકવત્થુ

ચરઞ્ચે નાધિગચ્છેય્યાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા સાવત્થિયં જેતવને વિહરન્તો મહાકસ્સપત્થેરસ્સ સદ્ધિવિહારિકં આરબ્ભ કથેસિ. દેસના રાજગહે સમુટ્ઠિતા.

થેરં કિર રાજગહં નિસ્સાય પિપ્પલિગુહાયં વસન્તં દ્વે સદ્ધિવિહારિકા ઉપટ્ઠહિંસુ. તેસુ એકો સક્કચ્ચં વત્તં કરોતિ, એકો તેન કતં કતં અત્તના કતં વિય દસ્સેન્તો મુખોદકદન્તકટ્ઠાનં પટિયાદિતભાવં ઞત્વા, ‘‘ભન્તે, મુખોદકદન્તકટ્ઠાનિ મે પટિયાદિતાનિ, મુખં ધોવથા’’તિ વદતિ, પાદધોવનન્હાનાદિકાલેપિ એવમેવ વદતિ. ઇતરો ચિન્તેસિ – ‘‘અયં નિચ્ચકાલં મયા કતં કતં અત્તના કતં વિય કત્વા દસ્સેતિ, હોતુ, કત્તબ્બયુત્તકમસ્સ કરિસ્સામી’’તિ. તસ્સ ભુઞ્જિત્વા સુપન્તસ્સેવ ન્હાનોદકં તાપેત્વા એકસ્મિં ઘટે કત્વા પિટ્ઠિકોટ્ઠકે ઠપેસિ, ઉદકતાપનભાજને પન નાળિમત્તં ઉદકં સેસેત્વા ઉસુમં મુઞ્ચન્તં ઠપેસિ. તં ઇતરો સાયન્હસમયે પબુજ્ઝિત્વા ઉસુમં નિક્ખન્તં દિસ્વા ‘‘ઉદકં તાપેત્વા કોટ્ઠકે ઠપિતં ભવિસ્સતી’’તિ વેગેન ગન્ત્વા થેરં વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, કોટ્ઠકે ઉદકં ઠપિતં, ન્હાયથા’’તિ વત્વા થેરેન સદ્ધિંયેવ કોટ્ઠકં પાવિસિ. થેરો ઉદકં અપસ્સન્તો ‘‘કહં ઉદકં, આવુસો’’તિ આહ. દહરો અગ્ગિસાલં ગન્ત્વા ભાજને ઉળુઙ્કં ઓતારેત્વા તુચ્છભાવં ઞત્વા ‘‘પસ્સથ દુટ્ઠસ્સ કમ્મં તુચ્છભાજનં ઉદ્ધને આરોપેત્વા કુહિં ગતો, અહં ‘કોટ્ઠકે ઉદક’ન્તિ સઞ્ઞાય આરોચેસિ’’ન્તિ ઉજ્ઝાયન્તો ઘટં આદાય તિત્થં અગમાસિ. ઇતરોપિ પિટ્ઠિકોટ્ઠકતો ઉદકં આહરિત્વા કોટ્ઠકે ઠપેસિ.

થેરો ચિન્તેસિ – ‘‘અયં દહરો ‘ઉદકં મે તાપેત્વા કોટ્ઠકે ઠપિતં, એથ, ભન્તે, ન્હાયથા’તિ વત્વા ઇદાનિ ઉજ્ઝાયન્તો ઘટં આદાય તિત્થં ગચ્છતિ, કિં નુ ખો એત’’ન્તિ ઉપધારેન્તો ‘‘એત્તકં કાલં એસ દહરો ઇમિના કતં વત્તં અત્તનાવ કતં વિય પકાસેતી’’તિ ઞત્વા સાયં આગન્ત્વા નિસિન્નસ્સ ઓવાદમદાસિ, ‘‘આવુસો, ભિક્ખુના નામ ‘અત્તના કતમેવ કત’ન્તિ વત્તું વટ્ટતિ, નો અકતં, ત્વં ઇદાનેવ ‘કોટ્ઠકે ઉદકં ઠપિતં, ન્હાયથ, ભન્તે’તિ વત્વા મયિ પવિસિત્વા ઠિતે ઘટં આદાય ઉજ્ઝાયન્તો ગચ્છસિ, પબ્બજિતસ્સ નામ એવં કાતું ન વટ્ટતી’’તિ. સો ‘‘પસ્સથ થેરસ્સ કમ્મં, ઉદકમત્તકં નામ નિસ્સાય મં એવં વદેસી’’તિ કુજ્ઝિત્વા પુનદિવસે થેરેન સદ્ધિં પિણ્ડાય ન પાવિસિ. થેરો ઇતરેન સદ્ધિં એકં પદેસં અગમાસિ. સો તસ્મિં ગતે થેરસ્સ ઉપટ્ઠાકકુલં ગન્ત્વા ‘‘થેરો કહં, ભન્તે’’તિ પુટ્ઠો ‘‘થેરસ્સ અફાસુકં જાતં, વિહારેયેવ નિસિન્નો’’તિ આહ. ‘‘કિં પન, ભન્તે, લદ્ધું વટ્ટતી’’તિ? ‘‘એવરૂપં કિર નામ આહારં દેથા’’તિ વુત્તે તેન વુત્તનિયામેનેવ સમ્પાદેત્વા અદંસુ. સો અન્તરામગ્ગેવ તં ભત્તં ભુઞ્જિત્વા વિહારં ગતો. થેરોપિ ગતટ્ઠાને મહન્તં સુખુમવત્થં લભિત્વા અત્તના સદ્ધિં ગતદહરસ્સ અદાસિ. સો તં રજિત્વા અત્તનો નિવાસનપારુપનં અકાસિ.

થેરો પુનદિવસે તં ઉપટ્ઠાકકુલં ગન્ત્વા, ‘‘ભન્તે, ‘તુમ્હાકં કિર અફાસુકં જાત’ન્તિ અમ્હેહિ દહરેન વુત્તનિયામેનેવ પટિયાદેત્વા આહારો પેસિતો, પરિભુઞ્જિત્વા વો ફાસુકં જાત’’ન્તિ વુત્તે તુણ્હી અહોસિ. વિહારં પન ગન્ત્વા તં દહરં વન્દિત્વા નિસિન્નં એવમાહ – ‘‘આવુસો, તયા કિર હિય્યો, ઇદં નામ કતં, ઇદં પબ્બજિતાનં ન અનુચ્છવિકં, વિઞ્ઞત્તિં કત્વા ભુઞ્જિતું ન વટ્ટતી’’તિ. સો કુજ્ઝિત્વા થેરે આઘાતં બન્ધિત્વા ‘‘પુરિમદિવસે ઉદકમત્તં નિસ્સાય મં મુસાવાદિં કત્વા અજ્જ અત્તનો ઉપટ્ઠાકકુલે ભત્તમુટ્ઠિયા ભુત્તકારણા મં ‘વિઞ્ઞત્તિં કત્વા ભુઞ્જિતું ન વટ્ટતી’તિ વદતિ, વત્થમ્પિ તેન અત્તનો ઉપટ્ઠાકસ્સેવ દિન્નં, અહો થેરસ્સ ભારિયં કમ્મં, જાનિસ્સામિસ્સ કત્તબ્બયુત્તક’’ન્તિ પુનદિવસે થેરે ગામં પવિસન્તે સયં વિહારે ઓહીયિત્વા દણ્ડં ગહેત્વા પરિભોગભાજનાનિ ભિન્દિત્વા થેરસ્સ પણ્ણસાલાય અગ્ગિં દત્વા યં ન ઝાયતિ, તં મુગ્ગરેન પહરન્તો ભિન્દિત્વા નિક્ખમિત્વા પલાતો. સો કાલં કત્વા અવીચિમહાનિરયે નિબ્બત્તિ.

મહાજનો કથં સમુટ્ઠાપેસિ – ‘‘થેરસ્સ કિર સદ્ધિવિહારિકો ઓવાદમત્તં અસહન્તો કુજ્ઝિત્વા પણ્ણસાલં ઝાપેત્વા પલાતો’’તિ. અથેકો ભિક્ખુ અપરભાગે રાજગહા નિક્ખમિત્વા સત્થારં દટ્ઠુકામો જેતવનં ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા સત્થારા પટિસન્થારં કત્વા ‘‘કુતો આગતોસી’’તિ પુટ્ઠો ‘‘રાજગહતો, ભન્તે’’તિ આહ. ‘‘મમ પુત્તસ્સ મહાકસ્સપસ્સ ખમનીય’’ન્તિ? ‘‘ખમનીયં, ભન્તે, એકો પન સદ્ધિવિહારિકો ઓવાદમત્તેન કુજ્ઝિત્વા પણ્ણસાલં ઝાપેત્વા પલાતો’’તિ. સત્થા ‘‘ન સો ઇદાનેવ ઓવાદં સુત્વા કુજ્ઝતિ, પુબ્બેપિ કુજ્ઝિયેવ. ન ઇદાનેવ કુટિં દૂસેતિ, પુબ્બેપિ દૂસેસિયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ –

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે હિમવન્તપદેસે એકો સિઙ્ગિલસકુણો કુલાવકં કત્વા વસિ. અથેકદિવસં દેવે વસ્સન્તે એકો મક્કટો સીતેન કમ્પમાનો તં પદેસં અગમાસિ. સિઙ્ગિલો તં દિસ્વા ગાથમાહ –

‘‘મનુસ્સસ્સેવ તે સીસં, હત્થપાદા ચ વાનર;

અથ કેન નુ વણ્ણેન, અગારં તે ન વિજ્જતી’’તિ. (જા. ૧.૪.૮૧);

મક્કટો ‘‘કિઞ્ચાપિ મે હત્થપાદા અત્થિ, યાય પન પઞ્ઞાય વિચારેત્વા અગારં કરેય્યં, સા મે પઞ્ઞા નત્થી’’તિ ચિન્તેત્વા તમત્થં વિઞ્ઞાપેતુકામો ઇમં ગાથમાહ –

‘‘મનુસ્સસ્સેવ મે સીસં, હત્થપાદા ચ સિઙ્ગિલ;

યાહુ સેટ્ઠા મનુસ્સેસુ, સા મે પઞ્ઞા ન વિજ્જતી’’તિ. (જા. ૧.૪.૮૨);

અથ નં ‘‘એવરૂપસ્સ તવ કથં ઘરાવાસો ઇજ્ઝિસ્સતી’’તિ ગરહન્તો સિઙ્ગિલો ઇમં ગાથાદ્વયમાહ –

‘‘અનવટ્ઠિતચિત્તસ્સ, લહુચિત્તસ્સ દુબ્ભિનો;

નિચ્ચં અદ્ધુવસીલસ્સ, સુખભાવો ન વિજ્જતિ.

‘‘સો કરસ્સુ આનુભાવં, વીતિવત્તસ્સુ સીલિયં;

સીતવાતપરિત્તાણં, કરસ્સુ કુટવં કપી’’તિ. (જા. ૧.૪.૮૩-૮૪);

મક્કટો ‘‘અયં મં અનવટ્ઠિતચિત્તં લહુચિત્તં મિત્તદુબ્ભિં અદ્ધુવસીલં કરોતિ, ઇદાનિસ્સ મિત્તદુબ્ભિભાવં દસ્સેસ્સામી’’તિ કુલાવકં વિદ્ધંસેત્વા વિપ્પકિરિ. સકુણો તસ્મિં કુલાવકં ગણ્હન્તે એવ એકેન પસ્સેન નિક્ખમિત્વા પલાયિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા મક્કટો કુટિદૂસકભિક્ખુ અહોસિ, સિઙ્ગિલસકુણો કસ્સપો અહોસી’’તિ. જાતકં સમોધાનેત્વા ‘‘એવં, ભિક્ખવે, ન ઇદાનેવ, પુબ્બેપિ સો ઓવાદક્ખણે કુજ્ઝિત્વા કુટિં દૂસેસિ, મમ પુત્તસ્સ કસ્સપસ્સ એવરૂપેન બાલેન સદ્ધિં વસનતો એકકસ્સેવ નિવાસો સેય્યો’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૬૧. ‘‘ચરઞ્ચે નાધિગચ્છેય્ય, સેય્યં સદિસમત્તનો;

એકચરિયં દળ્હં કયિરા, નત્થિ બાલે સહાયતા’’તિ.

તત્થ ચરન્તિ ઇરિયાપથચારં અગ્ગહેત્વા મનસાચારો વેદિતબ્બો, કલ્યાણમિત્તં પરિયેસન્તોતિ અત્થો. સેય્યં સદિસમત્તનોતિ અત્તનો સીલસમાધિપઞ્ઞાગુણેહિ અધિકતરં વા સદિસં વા ન લભેય્ય ચે. એકચરિયન્તિ એતેસુ હિ સેય્યં લભમાનો સીલાદીહિ વડ્ઢતિ, સદિસં લભમાનો ન પરિહાયતિ, હીનેન પન સદ્ધિં એકતો વસન્તો એકતો સંભોગપરિભોગં કરોન્તો સીલાદીહિ પરિહાયતિ. તેન વુત્તં – ‘‘એવરૂપો પુગ્ગલો ન સેવિતબ્બો ન ભજિતબ્બો ન પયિરુપાસિતબ્બો અઞ્ઞત્ર અનુદ્દયા અઞ્ઞત્ર અનુકમ્પા’’તિ (પુ. પ. ૧૨૧; અ. નિ. ૩.૨૬). તસ્મા સચે કારુઞ્ઞં પટિચ્ચ ‘‘અયં મં નિસ્સાય સીલાદીહિ વડ્ઢિસ્સતી’’તિ તમ્હા પુગ્ગલા કિઞ્ચિ અપચ્ચાસીસન્તો તં સઙ્ગણ્હિતું સક્કોતિ, ઇચ્ચેતં કુસલં. નો ચે સક્કોતિ, એકચરિયં દળ્હં કયિરા એકીભાવમેવ થિરં કત્વા સબ્બઇરિયાપથેસુ એકકોવ વિહરેય્ય. કિં કારણા? નત્થિ બાલે સહાયતાતિ સહાયતા નામ ચૂળસીલં મજ્ઝિમસીલં મહાસીલં દસ કથાવત્થૂનિ તેરસ ધુતઙ્ગગુણા વિપસ્સનાગુણા ચત્તારો મગ્ગા ચત્તારિ ફલાનિ તિસ્સો વિજ્જા છ અભિઞ્ઞા. અયં સહાયતાગુણો બાલં નિસ્સાય નત્થીતિ.

દેસનાવસાને આગન્તુકો ભિક્ખુ સોતાપત્તિફલં પત્તો, અઞ્ઞેપિ બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસુ, દેસના મહાજનસ્સ સાત્થિકા અહોસીતિ.

મહાકસ્સપત્થેરસદ્ધિવિહારિકવત્થુ દુતિયં.