૧૫. વનવાસીતિસ્સસામણેરવત્થુ

અઞ્ઞા હિ લાભૂપનિસાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો વનવાસિકતિસ્સત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ. દેસના રાજગહે સમુટ્ઠિતા.

સારિપુત્તત્થેરસ કિર પિતુ વઙ્ગન્તબ્રાહ્મણસ્સ સહાયકો મહાસેનબ્રાહ્મણો નામ રાજગહે વસતિ. સારિપુત્તત્થેરો એકદિવસં પિણ્ડાય ચરન્તો તસ્મિં અનુકમ્પાય તસ્સ ગેહદ્વારં અગમાસિ. સો પન પરિક્ખીણવિભવો દલિદ્દો. સો ‘‘મમ પુત્તો મય્હં ગેહદ્વારં પિણ્ડાય ચરિતું આગતો ભવિસ્સતિ, અહઞ્ચમ્હિ દુગ્ગતો, મય્હં દુગ્ગતભાવં ન જાનાતિ મઞ્ઞે, નત્થિ મે કોચિ દેય્યધમ્મો’’તિ થેરસ્સ સમ્મુખા ભવિતું અસક્કોન્તો નિલીયિ. થેરો અપરમ્પિ દિવસં અગમાસિ, બ્રાહ્મણો તથેવ નિલીયિ. ‘‘કિઞ્ચિદેવ લભિત્વા દસ્સામી’’તિ ચિન્તેન્તોપિ નાલભિ. અથેકદિવસં એકસ્મિં બ્રાહ્મણવાચકે થૂલસાટકેન સદ્ધિં પાયસપાતિં લભિત્વા આદાય ગેહં ગન્ત્વાવ થેરં અનુસ્સરિ, ‘‘ઇમં પિણ્ડપાતં મયા થેરસ્સ દાતું વટ્ટતી’’તિ. થેરોપિ તં ખણં ઝાનં સમાપજ્જિત્વા સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય તં બ્રાહ્મણં દિસ્વા ‘‘બ્રાહ્મણો દેય્યધમ્મં લભિત્વા મમ આગમનં પચ્ચાસીસતિ, મયા તત્થ ગન્તું વટ્ટતી’’તિ સઙ્ઘાટિં પારુપિત્વા પત્તં આદાય તસ્સ ગેહદ્વારે ઠિતમેવ અત્તાનં દસ્સેસિ.

બ્રાહ્મણો થેરં દિસ્વાવ ચિત્તં પસીદિ. અથ નં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા પટિસન્થારં કત્વા અન્તોગેહે નિસીદાપેત્વા પાયસપાતિં ગહેત્વા થેરસ્સ પત્તે આકિરિ. થેરો ઉપડ્ઢં સમ્પટિચ્છિત્વા હત્થેન પત્તં પિદહિ. અથ નં બ્રાહ્મણો આહ – ‘‘ભન્તે, એકપટિવીસમત્તોવ અયં પાયસો, પરલોકસઙ્ગહં મે કરોથ, મા ઇધલોકસઙ્ગહં, નિરવસેસમેવ દાતુકામોમ્હી’’તિ સબ્બં આકિરિ. થેરો તત્થેવ પરિભુઞ્જિ. અથસ્સ ભત્તકિચ્ચપરિયોસાને તમ્પિ સાટકં દત્વા વન્દિત્વા એવમાહ – ‘‘ભન્તે, અહમ્પિ તુમ્હેહિ દિટ્ઠધમ્મમેવ પાપુણેય્ય’’ન્તિ. થેરો ‘‘એવં હોતુ બ્રાહ્મણા’’તિ તસ્સ અનુમોદનં કત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કમન્તો અનુપુબ્બેન ચારિકં ચરન્તો જેતવનં અગમાસિ. ‘‘દુગ્ગતકાલે દિન્નદાનં પન અતિવિય તોસેતી’’તિ બ્રાહ્મણોપિ તં દાનં દત્વા પસન્નચિત્તો સોમનસ્સજાતો થેરે અધિમત્તં સિનેહમકાસિ. સો થેરે સિનેહેનેવ કાલં કત્વા સાવત્થિયં થેરસ્સૂપટ્ઠાકકુલે પટિસન્ધિં ગણ્હિ. તંખણેયેવ પનસ્સ માતા ‘‘કુચ્છિયં મે ગબ્ભો પતિટ્ઠિતો’’તિ ઞત્વા સામિકસ્સ આરોચેસિ. સો તસ્સા ગબ્ભપરિહારં અદાસિ.

તસ્સા અચ્ચુણ્હઅતિસીતઅતિઅમ્બિલાદિપરિભોગં વજ્જેત્વા સુખેન ગબ્ભં પરિહરિયમાનાય એવરૂપો દોહળો ઉપ્પજ્જિ ‘‘અહો વતાહં સારિપુત્તત્થેરપ્પમુખાનિ પઞ્ચ ભિક્ખુસતાનિ નિમન્તેત્વા ગેહે નિસીદાપેત્વા અસમ્ભિન્નખીરપાયસં દત્વા સયમ્પિ કાસાયવત્થાનિ પરિદહિત્વા સુવણ્ણસરકં આદાય આસનપરિયન્તે નિસીદિત્વા એત્તકાનં ભિક્ખૂનં ઉચ્છિટ્ઠપાયસં પરિભુઞ્જેય્ય’’ન્તિ. તસ્સા કિર સો કાસાયવત્થપરિદહને દોહળો કુચ્છિયં પુત્તસ્સ બુદ્ધસાસને પબ્બજ્જાય પુબ્બનિમિત્તં અહોસિ. અથસ્સા ઞાતકા ‘‘ધમ્મિકો નો ધીતાય દોહળો’’તિ સારિપુત્તત્થેરં સઙ્ઘત્થેરં કત્વા પઞ્ચન્નં ભિક્ખુસતાનં અસમ્ભિન્નખીરપાયસં અદંસુ. સાપિ એકં કાસાવં નિવાસેત્વા એકં પારુપિત્વા સુવણ્ણસરકં ગહેત્વા આસનપરિયન્તે નિસિન્ના ઉચ્છિટ્ઠપાયસં પરિભુઞ્જિ, દોહળો પટિપ્પસ્સમ્ભિ. તસ્સા યાવ ગબ્ભવુટ્ઠાના અન્તરન્તરા કતમઙ્ગલેસુપિ, દસમાસચ્ચયેન પુત્તં વિજાતાય કતમઙ્ગલેસુપિ સારિપુત્તત્થેરપ્પમુખાનં પઞ્ચન્નં ભિક્ખુસતાનં અપ્પોદકમધુપાયસમેવ અદંસુ. પુબ્બે કિરેસ દારકેન બ્રાહ્મણકાલે દિન્નપાયસસ્સ નિસ્સન્દો.

જાતમઙ્ગલદિવસે પન તં દારકં પાતોવ ન્હાપેત્વા મણ્ડેત્વા સિરિસયને સતસહસ્સગ્ઘનિકસ્સ કમ્બલસ્સ ઉપરિ નિપજ્જાપેસું. સો તત્થ નિપન્નકોવ થેરં ઓલોકેત્વા ‘‘અયં મે પુબ્બાચરિયો, મયા થેરં નિસ્સાય અયં સમ્પત્તિ લદ્ધા, મયા ઇમસ્સ એકં પરિચ્ચાગં કાતું વટ્ટતી’’તિ સિક્ખાપદગહણત્થાય આનીયમાનો તં કમ્બલં ચૂળઙ્ગુલિયા વેઠેત્વા અગ્ગહેસિ. અથસ્સ ‘‘અઙ્ગુલિયં કમ્બલો લગ્ગો’’તિ તે તં હરિતું આરભિંસુ. સો પરોદિ. ઞાતકા ‘‘અપેથ, મા દારકં રોદાપેથા’’તિ કમ્બલેનેવ સદ્ધિં આનયિંસુ. સો થેરં વન્દનકાલે કમ્બલતો અઙ્ગુલિં અપકડ્ઢિત્વા કમ્બલં થેરસ્સ પાદમૂલે પાતેસિ. ઞાતકા ‘‘દહરકુમારેન અજાનિત્વા કત’’ન્તિ અવત્વા ‘‘પુત્તેન નો દિન્નં, પરિચ્ચત્તમેવ હોતુ, ભન્તે’’તિ વત્વા, ‘‘ભન્તે, સતસહસ્સગ્ઘનિકેન કમ્બલેન પૂજાકારકસ્સ તુમ્હાકં દાસસ્સ સિક્ખાપદાનિ દેથા’’તિ આહંસુ. ‘‘કો નામો અયં દારકો’’તિ? ‘‘ભન્તે, અય્યેન સમાનનામકો, તિસ્સો નામેસ ભવિસ્સતી’’તિ. થેરો કિર ગિહિકાલે ઉપતિસ્સમાણવો નામ અહોસિ. માતાપિસ્સ ચિન્તેસિ – ‘‘ન મયા પુત્તસ્સ અજ્ઝાસયો ભિન્દિતબ્બો’’તિ. એવં દારકસ્સ નામકરણમઙ્ગલં કત્વા પુન તસ્સ આહારપરિભોગમઙ્ગલેપિ પુન તસ્સ કણ્ણવિજ્ઝનમઙ્ગલેપિ દુસ્સગહણમઙ્ગલેપિ ચૂળાકપ્પનમઙ્ગલેપિ સારિપુત્તત્થેરપ્પમુખાનં પઞ્ચન્નં ભિક્ખુસતાનં અપ્પોદકમધુપાયસમેવ અદંસુ.

દારકો વુદ્ધિમન્વાય સત્તવસ્સિકકાલે માતરં આહ – ‘‘અમ્મ, થેરસ્સ સન્તિકે પબ્બજિસ્સામી’’તિ. ‘‘સાધુ, તાત, પુબ્બેવાહં ‘ન મયા પુત્તસ્સ અજ્ઝાસયો ભિન્દિતબ્બો’તિ મનં અકાસિં, પબ્બજ, પુત્તા’’તિ થેરં નિમન્તાપેત્વા તસ્સ આગતસ્સ ભિક્ખઞ્ચ દત્વા, ‘‘ભન્તે, તુમ્હાકં દાસો ‘પબ્બજિસ્સામી’તિ વદતિ, ઇમં આદાય સાયં વિહારં આગમિસ્સામા’’તિ થેરં ઉય્યોજેત્વા સાયન્હસમયે મહન્તેન સક્કારસમ્માનેન પુત્તં આદાય વિહારં ગન્ત્વા થેરસ્સ નિય્યાદેસિ. થેરો તેન સદ્ધિં કથેસિ – ‘‘તિસ્સ, પબ્બજ્જા નામ દુક્કરા, ઉણ્હેન અત્થે સતિ સીતં લભતિ, સીતેન અત્થે સતિ ઉણ્હં લભતિ, પબ્બજિતા કિચ્છેન જીવન્તિ, ત્વઞ્ચ સુખેધિતો’’તિ. ‘‘ભન્તે, અહં તુમ્હેહિ વુત્તનિયામેનેવ સબ્બં કાતું સક્ખિસ્સામી’’તિ. થેરો ‘‘સાધૂ’’તિ વત્વા તસ્સ પટિકૂલમનસિકારવસેન તચપઞ્ચકકમ્મટ્ઠાનં આચિક્ખિત્વા તં પબ્બાજેસિ. સકલમ્પિ હિ દ્વત્તિંસાકારં કથેતું વટ્ટતિયેવ. સબ્બં કથેતું અસક્કોન્તેન પન તચપઞ્ચકકમ્મટ્ઠાનં કથેતબ્બમેવ. ઇદઞ્હિ કમ્મટ્ઠાનં સબ્બબુદ્ધાનં અવિજહિતમેવ. કેસાદીસુ એકેકકોટ્ઠાસેસુ અરહત્તં પત્તાનં ભિક્ખૂનમ્પિ ભિક્ખુનીનમ્પિ ઉપાસકાનમ્પિ ઉપાસિકાનમ્પિ પરિચ્છેદો નત્થિ. અબ્યત્તા ભિક્ખૂ પન પબ્બજેન્તા અરહત્તસ્સૂપનિસ્સયં નાસેન્તિ. તસ્મા થેરો કમ્મટ્ઠાનં આચિક્ખિત્વા પબ્બાજેત્વા દસસુ સીલેસુ પતિટ્ઠાપેસિ.

માતાપિતરો પુત્તસ્સ પબ્બજિતસક્કારં કરોન્તા સત્તાહં વિહારેયેવ બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ અપ્પોદકમધુપાયસમેવ અદંસુ. ભિક્ખૂપિ ‘‘નિબદ્ધં અપ્પોદકમધુપાયસં પરિભુઞ્જિતું ન સક્કોમા’’તિ ઉજ્ઝાયિંસુ. તસ્સપિ માતાપિતરો સત્તમે દિવસે સાયં ગેહં અગમંસુ. સામણેરો અટ્ઠમે દિવસે ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં પિણ્ડાય પાવિસિ. સાવત્થિવાસિનો ‘‘સામણેરો કિર અજ્જ પિણ્ડાય પવિસિસ્સતિ, સક્કારમસ્સ કરિસ્સામા’’તિ પઞ્ચહિ સાટકસતેહિ ચુમ્બટકાનિ કત્વા પઞ્ચ પિણ્ડપાતસતાનિ સજ્જેત્વા આદાય પટિપથે ઠત્વા અદંસુ, પુનદિવસે વિહારસ્સ ઉપવનં આગન્ત્વા અદંસુ. એવં સામણેરો દ્વીહેવ દિવસેહિ સાટકસહસ્સેહિ સદ્ધિં પિણ્ડપાતસહસ્સં લભિત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દાપેસિ. બ્રાહ્મણકાલે દિન્નથૂલસાટકસ્સ કિરેસ નિસ્સન્દો. અથસ્સ ભિક્ખૂ ‘‘પિણ્ડપાતદાયકતિસ્સો’’તિ નામં કરિંસુ.

પુનેકદિવસં સામણેરો સીતકાલે વિહારચારિકં ચરન્તો ભિક્ખૂ તત્થ તત્થ અગ્ગિસાલાદીસુ વિસિબ્બેન્તે દિસ્વા આહ – ‘‘કિં, ભન્તે, વિસિબ્બેન્તા નિસિન્નાત્થા’’તિ? ‘‘સીતં નો પીળેતિ સામણેરો’’તિ. ‘‘ભન્તે, સીતકાલે નામ કમ્બલં પારુપિતું વટ્ટતિ. સો હિ સીતં પટિબાહિતું સમત્થો’’તિ. સામણેર ‘‘ત્વં મહાપુઞ્ઞો કમ્બલં લભેય્યાસિ, અમ્હાકં કુતો કમ્બલો’’તિ. ‘‘તેન હિ, ભન્તે, કમ્બલત્થિકા મયા સદ્ધિં આગચ્છન્તૂ’’તિ સકલવિહારે આરોચાપેસિ. અથ ભિક્ખૂ ‘‘સામણેરેન સદ્ધિં ગન્ત્વા કમ્બલં આહરિસ્સામા’’તિ સત્તવસ્સિકસામણેરં નિસ્સાય સહસ્સમત્તા ભિક્ખૂ નિક્ખમિંસુ. સો ‘‘એત્તકાનં ભિક્ખૂનં કુતો કમ્બલં લભિસ્સામી’’તિ ચિત્તમ્પિ અનુપ્પાદેત્વા તે આદાય નગરાભિમુખો પાયાસિ. સુદિન્નસ્સ હિ દાનસ્સ એવરૂપો આનુભાવો હોતિ. સો બહિનગરેયેવ ઘરપટિપાટિયા ચરન્તો પઞ્ચ કમ્બલસતાનિ લભિત્વા અન્તોનગરં પાવિસિ. મનુસ્સા ઇતો ચિતો ચ કમ્બલે આહરન્તિ.

એકો પન પુરિસો આપણદ્વારેન આગચ્છન્તો પઞ્ચ કમ્બલસતાનિ પસારેત્વા નિસિન્નં એકં આપણિકં દિસ્વા આહ – ‘‘અમ્ભો, એકો સામણેરો કમ્બલે સંહરન્તો આગચ્છતિ, તવ કમ્બલે પટિચ્છાદેહી’’તિ? ‘‘કિં પન સો દિન્નકે ગણ્હાતિ, ઉદાહુ અદિન્નકે’’તિ? ‘‘દિન્નકે ગણ્હાતી’’તિ. ‘‘એવં સન્તે સચે ઇચ્છામિ, દસ્સામિ, નો ચે, ન દસ્સામિ, ગચ્છ ત્વ’’ન્તિ ઉય્યોજેસિ. મચ્છરિનો હિ અન્ધબાલા એવરૂપેસુ દાનં દદમાનેસુ મચ્છરાયિત્વા અસદિસદાનં દિસ્વા મચ્છરાયન્તો કાળો (ધ. પ. ૧૭૭) વિય નિરયે નિબ્બત્તન્તિ. આપણિકો ચિન્તેસિ – ‘‘અયં પુરિસો અત્તનો ધમ્મતાય આગચ્છમાનો ‘તવ કમ્બલે પટિચ્છાદેહી’તિ મં આહ. ‘સચેપિ સો દિન્નકં ગણ્હા’તિ, અહં પન ‘મમ સન્તકં સચે ઇચ્છામિ, દસ્સામિ, નો ચે, ન દસ્સામી’તિ અવચં, દિટ્ઠકં પન અદેન્તસ્સ લજ્જા ઉપ્પજ્જતિ, અત્તનો સન્તકં પટિચ્છાદેન્તસ્સ દોસો નત્થિ, ઇમેસુ પઞ્ચકમ્બલસતેસુ દ્વે કમ્બલાનિ સતસહસ્સગ્ઘનિકાનિ, ઇમાનેવ પટિચ્છાદેતું વટ્ટતી’’તિ. દ્વેપિ કમ્બલે દસાય દસં સમ્બન્ધિત્વા તેસં અન્તરે પક્ખિપિત્વા પટિચ્છાદેસિ. સામણેરોપિ ભિક્ખુસહસ્સેન સદ્ધિં તં પદેસં પાપુણિ. આપણિકસ્સ સામણેરં દિસ્વાવ પુત્તસિનેહો ઉપ્પજ્જિ, સકલસરીરં સિનેહેન પરિપુણ્ણં અહોસિ. સો ચિન્તેસિ – ‘‘તિટ્ઠતુ કમ્બલાનિ, ઇમં દિસ્વા હદયમંસમ્પિ દાતું યુત્ત’’ન્તિ. તે દ્વેપિ કમ્બલે નીહરિત્વા સામણેરસ્સ પાદમૂલે ઠપેત્વા વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, તયા દિટ્ઠધમ્મસ્સ ભાગી અસ્સ’’ન્તિ અવચ. સોપિસ્સ ‘‘એવં હોતૂ’’તિ અનુમોદનં અકાસિ.

સામણેરો અન્તોનગરેપિ પઞ્ચ કમ્બલસતાનિ લભિ. એવં એકદિવસંયેવ કમ્બલસહસ્સં લભિત્વા ભિક્ખુસહસ્સસ્સ અદાસિ. અથસ્સ કમ્બલદાયકતિસ્સત્થેરોતિ નામં કરિંસુ. એવં નામકરણદિવસે દિન્નકમ્બલો સત્તવસ્સિકકાલે કમ્બલસહસ્સભાવં પાપુણિ. બુદ્ધસાસનઞ્હિ ઠપેત્વા નત્થઞ્ઞં તં ઠાનં, યત્થ અપ્પં દિન્નં બહું હોતિ, બહું દિન્નં બહુતરં. તેનાહ ભગવા –

‘‘તથારૂપોયં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુસઙ્ઘો, યથારૂપે ભિક્ખુસઙ્ઘે અપ્પં દિન્નં બહું હોતિ, બહું દિન્નં બહુતર’’ન્તિ (મ. નિ. ૩.૧૪૬) –

એવં સામણેરો એકકમ્બલસ્સ નિસ્સન્દેન સત્તવસ્સિકોવ કમ્બલસહસ્સં લભિ. તસ્સ જેતવને વિહરન્તસ્સ અભિક્ખણં ઞાતિદાયકા સન્તિકં આગન્ત્વા કથાસલ્લાપં કરોન્તિ. સો ચિન્તેસિ – ‘‘મયા ઇધ વસન્તેન ઞાતિદાયકેસુ આગન્ત્વા કથેન્તેસુ અકથેતુમ્પિ ન સક્કા, એતેહિ સદ્ધિં કથાપપઞ્ચેન અત્તનો પતિટ્ઠં કાતું ન સક્કા, યંનૂનાહં સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ઉગ્ગણ્હિત્વા અરઞ્ઞં પવિસેય્ય’’ન્તિ. સો સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા યાવ અરહત્તા કમ્મટ્ઠાનં કથાપેત્વા ઉપજ્ઝાયં વન્દિત્વા પત્તચીવરમાદાય વિહારા નિક્ખમિત્વા ‘‘સચે આસન્નટ્ઠાને વસિસ્સામિ, ઞાતકા મં પક્કોસિસ્સન્તી’’તિ વીસતિ યોજનસતં મગ્ગં અગમાસિ. અથેકેન ગામદ્વારેન ગચ્છન્તો એકં મહલ્લકપુરિસં દિસ્વા પુચ્છિ – ‘‘કિં નુ ખો, મહાઉપાસક, ઇમસ્મિં પદેસે વસન્તાનં આરઞ્ઞકવિહારો અત્થી’’તિ? ‘‘અત્થિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘તેન હિ મે મગ્ગં આચિક્ખાહી’’તિ. મહલ્લકઉપાસકસ્સ પન તં દિસ્વાવ પુત્તસિનેહો ઉદપાદિ. અથસ્સ તત્થેવ ઠિતો અનાચિક્ખિત્વા ‘‘એહિ, ભન્તે, આચિક્ખિસ્સામિ તે’’તિ ગહેત્વા અગમાસિ. સામણેરો તેન સદ્ધિં ગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગે નાનાપુપ્ફફલપટિમણ્ડિતે રુક્ખપબ્બતપદેસે દિસ્વા ‘‘અયં, ઉપાસક, કિં પદેસો નામ, અયં ઉપાસક કિં પદેસો નામા’’તિ પુચ્છિ. સોપિસ્સ તેસં નામાનિ આચિક્ખન્તો આરઞ્ઞકવિહારં પત્વા ‘‘ઇદં, ભન્તે, ફાસુકટ્ઠાનં, ઇધેવ વસાહી’’તિ વત્વા, ‘‘ભન્તે, કો નામો ત્વ’’ન્તિ નામં પુચ્છિત્વા ‘‘અહં વનવાસીતિસ્સો નામ ઉપાસકા’’તિ વુત્તે, ‘‘સ્વે અમ્હાકં ગામે ભિક્ખાય ચરિતું વટ્ટતી’’તિ વત્વા નિવત્તિત્વા અન્તોગામમેવ ગતો. ‘‘વનવાસીતિસ્સો નામ વિહારં આગતો, તસ્સ યાગુભત્તાદીનિ પટિયાદેથા’’તિ મનુસ્સાનં આરોચેસિ.

સામણેરો પઠમમેવ તિસ્સો નામ હુત્વા તતો પિણ્ડપાતદાયકતિસ્સો કમ્બલદાયકતિસ્સો વનવાસીતિસ્સોતિ તીણિ નામાનિ લભિત્વા સત્તવસ્સબ્ભન્તરે ચત્તારિ નામાનિ લભિ. સો પુનદિવસે પાતોવ તં ગામં પિણ્ડાય પાવિસિ. મનુસ્સા ભિક્ખં દત્વા વન્દિંસુ. સામણેરો ‘‘સુખિતા હોથ, દુક્ખા મુચ્ચથા’’તિ આહ. એકમનુસ્સોપિ તસ્સ ભિક્ખં દત્વા પુન ગેહં ગન્તું નાસક્ખિ, સબ્બેવ ઓલોકેન્તા અટ્ઠંસુ. સોપિ અત્તનો યાપનમત્તમેવ ગણ્હિ. સકલગામવાસિનો તસ્સ પાદમૂલે ઉરેન નિપજ્જિત્વા, ‘‘ભન્તે, તુમ્હેસુ ઇમં તેમાસં ઇધ વસન્તેસુ મયં તીણિ સરણાનિ ગહેત્વા પઞ્ચસુ સીલેસુ પતિટ્ઠાય માસસ્સ અટ્ઠ ઉપોસથકમ્માનિ ઉપવસિસ્સામ, ઇધ વસનત્થાય નો પટિઞ્ઞં દેથા’’તિ. સો ઉપકારં સલ્લક્ખેત્વા તેસં પટિઞ્ઞં દત્વા નિબદ્ધં તત્થેવ પિણ્ડપાતચારં ચરિ. વન્દિતવન્દિતક્ખણે ચ ‘‘સુખિતા હોથ, દુક્ખા મુચ્ચથા’’તિ પદદ્વયમેવ કથેત્વા પક્કામિ. સો તત્થેવપઠમમાસઞ્ચ દુતિયમાસઞ્ચ વીતિનામેત્વા તતિયમાસે ગચ્છન્તે સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ.

અથસ્સ પવારેત્વા વુટ્ઠવસ્સકાલે ઉપજ્ઝાયો સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા આહ – ‘‘અહં, ભન્તે, તિસ્સસામણેરસ્સ સન્તિકં ગચ્છામી’’તિ. ‘‘ગચ્છ, સારિપુત્તા’’તિ. સો અત્તનો પરિવારે પઞ્ચસતે ભિક્ખૂ આદાય પક્કન્તો, ‘‘આવુસો મોગ્ગલ્લાન, અહં તિસ્સસામણેરસ્સ સન્તિકં ગચ્છામી’’તિ આહ. મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરો ‘‘અહમ્પિ, આવુસો, ગચ્છામી’’તિ પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં નિક્ખમિ. એતેનુપાયેન મહાકસ્સપત્થેરો અનુરુદ્ધત્થેરો ઉપાલિત્થેરો પુણ્ણત્થેરોતિ સબ્બે મહાસાવકા પઞ્ચહિ પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં નિક્ખમિંસુ. સબ્બેપિ મહાસાવકાનં પરિવારા ચત્તાલીસ ભિક્ખુસહસ્સાનિ અહેસું. તે વીસતિયોજનસતં મગ્ગં ગન્ત્વા ગોચરગામં સમ્પત્તા. સામણેરસ્સ નિબદ્ધૂપટ્ઠાકો ઉપાસકો દ્વારેયેવ દિસ્વા પચ્ચુગ્ગન્ત્વા વન્દિ.

અથ નં સારિપુત્તત્થેરો પુચ્છિ – ‘‘અત્થિ નુ ખો, ઉપાસક, ઇમસ્મિં પદેસે આરઞ્ઞકવિહારો’’તિ? ‘‘અત્થિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘સભિક્ખુકો, અભિક્ખુકો’’તિ? ‘‘સભિક્ખુકો, ભન્તે’’તિ. ‘‘કો નામો તત્થ વસતી’’તિ? ‘‘વનવાસીતિસ્સો, ભન્તે’’તિ. ‘‘તેન હિ મગ્ગં નો આચિક્ખા’’તિ. ‘‘કે તુમ્હે, ભન્તે’’તિ? ‘‘મયં સામણેરસ્સ સન્તિકં આગતા’’તિ. ઉપાસકો ઓલોકેત્વા ધમ્મસેનાપતિં આદિં કત્વા સબ્બેપિ મહાસાવકે સઞ્જાનિત્વા નિરન્તરં પીતિયા ફુટ્ઠસરીરો હુત્વા ‘‘તિટ્ઠથ તાવ, ભન્તે’’તિ વેગેન ગામં પવિસિત્વા ‘‘એતે, અય્યા, સારિપુત્તત્થેરં આદિં કત્વા અસીતિ મહાસાવકા અત્તનો અત્તનો પરિવારેહિ સદ્ધિં સામણેરસ્સ સન્તિકં આગતા, મઞ્ચપીઠપચ્ચત્થરણદીપતેલાદીનિ ગહેત્વા વેગેન નિક્ખમથા’’તિ ઉગ્ઘોસેસિ. મનુસ્સા ‘‘તાવદેવ મઞ્ચાદીનિ ગહેત્વા થેરાનં પદાનુપદિકા હુત્વા થેરેહિ સદ્ધિંયેવ વિહારં પવિસિંસુ. સામણેરો ભિક્ખુસઙ્ઘં સઞ્જાનિત્વા કતિપયાનં મહાથેરાનં પત્તચીવરાનિ પટિગ્ગહેત્વા વત્તમકાસિ. તસ્સ થેરાનં વસનટ્ઠાનં સંવિદહન્તસ્સ પત્તચીવરં પટિસામેન્તસ્સેવ અન્ધકારો જાતા’’તિ. સારિપુત્તત્થેરો ઉપાસકે આહ – ‘‘ગચ્છથ, ઉપાસકા, તુમ્હાકં અન્ધકારો જાતો’’તિ. ‘‘ભન્તે, અજ્જ ધમ્મસ્સવનદિવસો, ન મયં ગમિસ્સામ, ધમ્મં સુણિસ્સામ, ઇતો પુબ્બે ધમ્મસ્સવનમ્પિ નત્થી’’તિ. ‘‘તેન હિ, સામણેર, દીપં જાલેત્વા ધમ્મસ્સવનસ્સ કાલં ઘોસેહી’’તિ. સો તથા અકાસિ. અથ નં થેરો આહ – ‘‘તિસ્સ તવ ઉપટ્ઠાકા ‘ધમ્મં સોતુકામામ્હા’તિ વદન્તિ, કથેહિ તેસં ધમ્મ’’ન્તિ. ઉપાસકા એકપ્પહારેનેવ ઉટ્ઠાય, ‘‘ભન્તે, અમ્હાકં અય્યો ‘સુખિતા હોથ, દુક્ખા મુચ્ચથા’તિ ઇમાનિ દ્વે પદાનિ ઠપેત્વા અઞ્ઞં ધમ્મકથં ન જાનાતિ, અમ્હાકં અઞ્ઞં ધમ્મકથિકં દેથા’’તિ વદિંસુ. ‘‘સામણેરો પન અરહત્તં પત્વાપિ નેવ તેસં ધમ્મકથં કથેસી’’તિ.

તદા પન નં ઉપજ્ઝાયો, ‘‘સામણેર, કથં પન સુખિતા હોન્તિ, ‘કથં પન દુક્ખા મુચ્ચન્તી’તિ ઇમેસં નો દ્વિન્નં પદાનં અત્થં કથેહી’’તિ આહ. સો ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ ચિત્તબીજનિં ગહેત્વા ધમ્માસનં આરુય્હ પઞ્ચહિ નિકાયેહિ અત્થઞ્ચ કારણઞ્ચ આકડ્ઢિત્વા ઘનવસ્સં વસ્સન્તો ચાતુદ્દીપકમહામેઘો વિય ખન્ધધાતુઆયતનબોધિપક્ખિયધમ્મે વિભજન્તો અરહત્તકૂટેન ધમ્મકથં કથેત્વા, ‘‘ભન્તે, એવં અરહત્તપ્પત્તસ્સ સુખં હોતિ, અરહત્તં પત્તોયેવ દુક્ખા મુચ્ચતિ, સેસજના જાતિદુક્ખાદીહિ ચેવ નિરયદુક્ખાદીહિ ચ ન પરિમુચ્ચન્તી’’તિ આહ. ‘‘સાધુ, સામણેર, સુકથિતો તે પટિભાણો, ઇદાનિ સરભઞ્ઞં ભણાહી’’તિ. સો સરભઞ્ઞમ્પિ ભણિ. અરુણે ઉગ્ગચ્છન્તે સામણેરસ્સ ઉપટ્ઠાકમનુસ્સા દ્વે ભાગા અહેસું. એકચ્ચે ‘‘ન વત નો ઇતો પુબ્બે એવરૂપો કક્ખળો દિટ્ઠપુબ્બો. કથઞ્હિ નામ એવરૂપં ધમ્મકથં જાનન્તો એત્તકં કાલં માતાપિતુટ્ઠાને ઠત્વા ઉપટ્ઠહન્તાનં મનુસ્સાનં એકમ્પિ ધમ્મપદં ન કથેસી’’તિ કુજ્ઝિંસુ. એકચ્ચે ‘‘લાભા વત નો, યે મયં એવરૂપં ભદન્તં ગુણં વા અગુણં વા અજાનન્તાપિ ઉપટ્ઠહિમ્હ, ઇદાનિ ચ પનસ્સ સન્તિકે ધમ્મં સોતું લભિમ્હા’’તિ તુસ્સિંસુ.

સમ્માસમ્બુદ્ધોપિ તં દિવસં પચ્ચૂસસમયે લોકં વોલોકેન્તો વનવાસીતિસ્સસ્સ ઉપટ્ઠાકે અત્તનો ઞાણજાલસ્સ અન્તો પવિટ્ઠે દિસ્વા ‘‘કિં નુ ખો ભવિસ્સતી’’તિ આવજ્જેન્તો ઇમમત્થં ઉપધારેસિ ‘‘વનવાસીતિસ્સસામણેરસ્સ ઉપટ્ઠાકા એકચ્ચે તુટ્ઠા, એકચ્ચે કુદ્ધા, મય્હં પુત્તસ્સ પન સામણેરસ્સ કુદ્ધા નિરયભાગિનો ભવિસ્સન્તિ, ગન્તબ્બમેવ તત્થ મયા, મયિ ગતે સબ્બેપિ તે સામણેરે મેત્તચિત્તં કત્વા દુક્ખા મુચ્ચિસ્સન્તી’’તિ. તેપિ મનુસ્સા ભિક્ખુસઙ્ઘં નિમન્તેત્વા ગામં ગન્ત્વા મણ્ડપં કારેત્વા યાગુભત્તાદીનિ સમ્પાદેત્વા આસનાનિ પઞ્ઞાપેત્વા સઙ્ઘસ્સ આગમનમગ્ગં ઓલોકેન્તા નિસીદિંસુ. ભિક્ખૂપિ સરીરપટિજગ્ગનં કત્વા ભિક્ખાચારવેલાય ગામં પિણ્ડાય પવિસન્તા સામણેરં પુચ્છિંસુ – ‘‘કિં, તિસ્સ, ત્વં અમ્હેહિ સદ્ધિં ગમિસ્સસિ, ઉદાહુ પચ્છા’’તિ? ‘‘મમ ગમનવેલાયમેવ ગમિસ્સામિ, ગચ્છથ તુમ્હે, ભન્તે’’તિ. ભિક્ખૂ પત્તચીવરમાદાય પવિસિંસુ.

સત્થા જેતવનસ્મિંયેવ ચીવરં પારુપિત્વા પત્તમાદાય એકચિત્તક્ખણેનેવ ગન્ત્વા ભિક્ખૂનં પુરતો ઠિતમેવ અત્તાનં દસ્સેસિ. ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો આગતો’’તિ સકલગામો સઙ્ખુભિત્વા એકકોલાહલો અહોસિ. મનુસ્સા ઉદગ્ગચિત્તા બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં નિસીદાપેત્વા યાગું દત્વા ખજ્જકં અદંસુ. સામણેરો ભત્તે અનિટ્ઠિતેયેવ અન્તોગામં પાવિસિ. ગામવાસિનો નીહરિત્વા તસ્સ સક્કચ્ચં ભિક્ખં અદંસુ. સો યાપનમત્તં ગહેત્વા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા પત્તં ઉપનામેસિ. સત્થા ‘‘આહર, તિસ્સા’’તિ હત્થં પસારેત્વા પત્તં ગહેત્વા ‘‘પસ્સ, સારિપુત્ત, તવ સામણેરસ્સ પત્ત’’ન્તિ થેરસ્સ દસ્સેસિ. થેરો સત્થુ હત્થતો પત્તં ગહેત્વા સામણેરસ્સ દત્વા ‘‘ગચ્છ, અત્તનો પત્તટ્ઠાને નિસીદિત્વા ભત્તકિચ્ચં કરોહી’’તિ આહ.

ગામવાસિનો બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિવિસિત્વા સત્થારં વન્દિત્વા અનુમોદનં યાચિંસુ. સત્થા અનુમોદનં કરોન્તો એવમાહ – ‘‘લાભા વત વો ઉપાસકા, યે તુમ્હે અત્તનો કુલૂપકં સામણેરં નિસ્સાય સારિપુત્તં મોગ્ગલ્લાનં કસ્સપં અનુરુદ્ધન્તિ અસીતિમહાસાવકે દસ્સનાય લભથ, અહમ્પિ તુમ્હાકં કુલૂપકમેવ નિસ્સાય આગતો, બુદ્ધદસ્સનમ્પિ વો ઇમં નિસ્સાયેવ લદ્ધં, લાભા વો, સુલદ્ધં વો’’તિ. મનુસ્સા ચિન્તયિંસુ – ‘‘અહો અમ્હાકં લાભા, બુદ્ધાનઞ્ચેવ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ આરાધનસમત્થં અમ્હાકં અય્યં દસ્સનાય લભામ, દેય્યધમ્મઞ્ચસ્સ દાતું લભામા’’તિ સામણેરસ્સ કુદ્ધા મનુસ્સા તુસ્સિંસુ. તુટ્ઠા મનુસ્સા ભિય્યોસોમત્તાય પસીદિંસુ. અનુમોદનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસુ. સત્થા ઉટ્ઠાયાસના પક્કામિ. મનુસ્સા સત્થારં અનુગન્ત્વા વન્દિત્વા નિવત્તિંસુ. સત્થા સામણેરેન સદ્ધિં સમધુરેન ગચ્છન્તો, ‘‘સામણેર, અયં પદેસો કોનામો, અયં પદેસો કોનામો’’તિ પુબ્બે તસ્સ ઉપાસકેન દસ્સિતપદેસે પુચ્છન્તો અગમાસિ. સામણેરોપિ, ‘‘ભન્તે, અયં ઇત્થન્નામો, અયં ઇત્થન્નામો’’તિ આચિક્ખમાનોવ અગમાસિ. સત્થા તસ્સ વસનટ્ઠાનં ગન્ત્વા પબ્બતમત્થકં અભિરુહિ. તત્થ ઠિતાનં પન મહાસમુદ્દો પઞ્ઞાયતિ. સત્થા સામણેરં પુચ્છિ – ‘‘તિસ્સ, પબ્બતમત્થકે ઠિતો ઇતો ચિતો ચ ઓલોકેત્વા કિં પસ્સસી’’તિ? ‘‘મહાસમુદ્દં, ભન્તે’’તિ. ‘‘મહાસમુદ્દં દિસ્વા કિં ચિન્તેસી’’તિ? ‘‘મમ દુક્ખિતકાલે રોદન્તસ્સ ચતૂહિ મહાસમુદ્દેહિ અતિરેકતરેન અસ્સુના ભવિતબ્બન્તિ ઇદં, ભન્તે, ચિન્તેસિ’’ન્તિ. ‘‘સાધુ સાધુ, તિસ્સ, એવમેતં. એકેકસ્સ હિ સત્તસ્સ દુક્ખિતકાલે પગ્ઘરિતઅસ્સૂનિ ચતૂહિ મહાસમુદ્દેહિ અતિરેકતરાનેવા’’તિ. ઇદઞ્ચ પન વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

‘‘ચતૂસુ સમુદ્દેસુ જલં પરિત્તકં,

તતો બહું અસ્સુજલં અનપ્પકં;

દુક્ખેન ફુટ્ઠસ્સ નરસ્સ સોચના,

કિંકારણા સમ્મ તુવં પમજ્જસી’’તિ.

અથ નં પુન પુચ્છિ – ‘‘તિસ્સ, કહં વસસી’’તિ? ‘‘ઇમસ્મિં પબ્ભારે, ભન્તે’’તિ. ‘‘તત્થ પન વસન્તો કિં ચિન્તેસી’’તિ? ‘‘મયા મરન્તેન ઇમસ્મિં ઠાને કતસ્સ સરીરનિક્ખેપસ્સ પરિચ્છેદો ‘નત્થી’તિ ચિન્તેસિં, ભન્તે’’તિ. ‘‘સાધુ સાધુ, તિસ્સ, એવમેતં. ઇમેસઞ્હિ સત્તાનં પથવિયં નિપજ્જિત્વા અમતટ્ઠાનં નામ નત્થી’’તિ વત્વા –

‘‘ઉપસાળકનામાનિ, સહસ્સાનિ ચતુદ્દસ;

અસ્મિં પદેસે દડ્ઢાનિ, નત્થિ લોકે અનામતં.

‘‘યમ્હિ સચ્ચઞ્ચ ધમ્મો ચ, અહિંસા સંયમો દમો;

એતં અરિયા સેવન્તિ, એતં લોકે અનામત’’ન્તિ. (જા.૧.૨.૩૧-૩૨) –

ઇમં દુકનિપાતે ઉપસાળકજાતકં કથેસિ. ઇતિ પથવિયં સરીરનિક્ખેપં કત્વા મરન્તેસુ સત્તેસુ અમતપુબ્બપદેસે મરન્તા નામ નત્થિ, આનન્દત્થેરસદિસા પન અમતપુબ્બપદેસે પરિનિબ્બાયન્તિ.

આનન્દત્થેરો કિર વીસવસ્સસતિકકાલે આયુસઙ્ખારં ઓલોકેન્તો પરિક્ખીણભાવં ઞત્વા ‘‘ઇતો સત્તમે દિવસે પરિનિબ્બાયિસ્સામી’’તિ આરોચેસિ. તં પવત્તિં સુત્વા રોહિણીનદિયા ઉભયતીરવાસિકેસુ મનુસ્સેસુ ઓરિમતીરવાસિકા ‘‘મયં થેરસ્સ બહૂપકારા, અમ્હાકં સન્તિકે પરિનિબ્બાયિસ્સતી’’તિ વદિંસુ. પરતીરવાસિકાપિ ‘‘મયં થેરસ્સ બહૂપકારા, અમ્હાકં સન્તિકે પરિનિબ્બાયિસ્સતી’’તિ વદિંસુ. થેરો તેસં વચનં સુત્વા ‘‘ઉભયતીરવાસિનો મય્હં ઉપકારા, ઇમે નામ અનુપકારાતિ ન સક્કા વત્તું, સચાહં ઓરિમતીરે પરિનિબ્બાયિસ્સામિ, પરતીરવાસિનો ધાતુગહણત્થં તેહિ સદ્ધિં કલહં કરિસ્સન્તિ. સચે પરતીરે પરિનિબ્બાયિસ્સામિ, ઓરિમતીરવાસિનોપિ તથા કરિસ્સન્તિ, કલહો ઉપ્પજ્જમાનોપિ મં નિસ્સાયેવ ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, વૂપસમમાનોપિ મં નિસ્સાયેવ વૂપસમિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘ઓરિમતીરવાસિનોપિ મય્હં ઉપકારા, પરતીરવાસિનોપિ મય્હં ઉપકારા, અનુપકારાપિ નામ નત્થિ, ઓરિમતીરવાસિનો ઓરિમતીરેયેવ સન્નિપતન્તુ, પરતીરવાસિનોપિ પરતીરેયેવા’’તિ આહ. તતો સત્તમે દિવસે મજ્ઝેનદિયા સત્તતાલપ્પમાણે આકાસે પલ્લઙ્કેન નિસીદિત્વા મહાજનસ્સ ધમ્મં કથેત્વા ‘‘મમ સરીરં મજ્ઝે ભિજ્જિત્વા એકો ભાગો ઓરિમતીરે પતતુ, એકો ભાગો પરતીરે’’તિ અધિટ્ઠાય યથાનિસિન્નોવ તેજોધાતું સમાપજ્જિ, જાલા ઉટ્ઠહિંસુ. સરીરં મજ્ઝે ભિજ્જિત્વા એકો ભાગો ઓરિમતીરે પતિ, એકો ભાગો પરતીરે. તતો મહાજનો પરિદેવિ, પથવિઉન્દ્રિયનસદ્દો વિય આરોદનસદ્દો અહોસિ. સત્થુ પરિનિબ્બાને આરોદનસદ્દતોપિ કારુઞ્ઞતરો અહોસિ. મનુસ્સા ચત્તારો માસે રોદન્તા પરિદેવન્તા ‘‘સત્થુ પત્તચીવરગ્ગાહકે તિટ્ઠન્તે સત્થુ ઠિતકાલો વિય નો અહોસિ, ઇદાનિ નો સત્થા પરિનિબ્બુતો’’તિ વિપ્પલપન્તા વિરવન્તા વિચરિંસૂતિ.

પુન સત્થા સામણેરં પુચ્છિ – ‘‘તિસ્સ, ઇમસ્મિં વનસણ્ડે દીપિઆદીનં સદ્દેન ભાયસિ, ન ભાયસી’’તિ? ‘‘ન ભાયામિ ભગવા, અપિચ ખો પન મે એતેસં સદ્દં સુત્વા વનરતિ નામ ઉપ્પજ્જતી’’તિ વત્વા સટ્ઠિમત્તાહિ ગાથાહિ વનવણ્ણનં નામ કથેસિ. અથ નં સત્થા ‘‘તિસ્સા’’તિ આમન્તેસિ. ‘‘કિં, ભન્તે’’તિ? ‘‘મયં ગચ્છામ, ત્વં ગમિસ્સસિ, નિવત્તિસ્સસી’’તિ. ‘‘મય્હં ઉપજ્ઝાયે મં આદાય ગચ્છન્તે ગમિસ્સામિ, નિવત્તેન્તે નિવત્તિસ્સામિ, ભન્તે’’તિ. સત્થા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં પક્કામિ. સામણેરસ્સ પન નિવત્તિતુમેવ અજ્ઝાસયો, થેરો તં ઞત્વા ‘‘તિસ્સ, સચે નિવત્તિતુકામો, નિવત્તા’’તિ આહ. સો સત્થારઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ વન્દિત્વા નિવત્તિ. સત્થા જેતવનમેવ અગમાસિ.

ભિક્ખૂનં ધમ્મસભાયં કથા ઉદપાદિ – ‘‘અહો વત વનવાસીતિસ્સસામણેરો દુક્કરં કરોતિ, પટિસન્ધિગ્ગહણતો પટ્ઠાયસ્સ ઞાતકા સત્તસુ મઙ્ગલેસુ પઞ્ચન્નં ભિક્ખુસતાનં અપ્પોદકમધુપાયસમેવ અદંસુ, પબ્બજિતકાલે અન્તોવિહારે બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ સત્ત દિવસાનિ અપ્પોદકમધુપાયસમેવ અદંસુ. પબ્બજિત્વા અટ્ઠમે દિવસે અન્તોગામં પવિસન્તો દ્વીહેવ દિવસેહિ સાટકસહસ્સેન સદ્ધિં પિણ્ડપાતસહસ્સં લભિ, પુનેકદિવસં કમ્બલસહસ્સં લભિ. ઇતિસ્સ ઇધ વસનકાલે મહાલાભસક્કારો ઉપ્પજ્જિ, ઇદાનિ એવરૂપં લાભસક્કારં છડ્ડેત્વા અરઞ્ઞં પવિસિત્વા મિસ્સકાહારેન યાપેતિ, દુક્કરકારકો વત તિસ્સસામણેરો’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા, ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘આમ, ભિક્ખવે, લાભૂપનિસા નામેસા અઞ્ઞા, નિબ્બાનગામિની પટિપદા અઞ્ઞા. ‘એવં લાભં લભિસ્સામી’તિ હિ આરઞ્ઞિકાદિધુતઙ્ગસમાદાનવસેન લાભૂપનિસં રક્ખન્તસ્સ ભિક્ખુનો ચત્તારો અપાયા વિવટદ્વારા એવ તિટ્ઠન્તિ, નિબ્બાનગામિનિયા પન પટિપદાય ઉપ્પન્નં લાભસક્કારં પહાય અરઞ્ઞં પવિસિત્વા ઘટેન્તો વાયમન્તો અરહત્તં ગણ્હાતી’’તિ અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૭૫. ‘‘અઞ્ઞા હિ લાભૂપનિસા, અઞ્ઞા નિબ્બાનગામિની;

એવમેતં અભિઞ્ઞાય, ભિક્ખુ બુદ્ધસ્સ સાવકો;

સક્કારં નાભિનન્દેય્ય, વિવેકમનુબ્રૂહયે’’તિ.

તત્થ અઞ્ઞા હિ લાભૂપનિસા, અઞ્ઞા નિબ્બાનગામિનીતિ લાભૂપનિસા નામેસા અઞ્ઞા એવ, અઞ્ઞા નિબ્બાનગામિની પટિપદા. લાભુપ્પાદકેન હિ ભિક્ખુના થોકં અકુસલકમ્મં કાતું વટ્ટતિ, કાયવઙ્કાદીનિ કાતબ્બાનિ હોન્તિ. યસ્મિઞ્હિ કાલે કાયવઙ્કાદીસુ કિઞ્ચિ કરોતિ, તદા લાભો ઉપ્પજ્જતિ. પાયસપાતિયઞ્હિ વઙ્કં અકત્વા ઉજુકમેવ હત્થં ઓતારેત્વા ઉક્ખિપન્તસ્સ હત્થો મક્ખિતમત્તકોવ હોતિ, વઙ્કં કત્વા ઓતારેત્વા ઉક્ખિપન્તસ્સ પન પાયસપિણ્ડં ઉદ્ધરન્તોવ નિક્ખમતિ, એવં કાયવઙ્કાદીનિ કરણકાલેયેવ લાભો ઉપ્પજ્જતિ. અયં અધમ્મિકા લાભૂપનિસ્સા નામ. ઉપધિસમ્પદા ચીવરધારણં બાહુસચ્ચં પરિવારો અરઞ્ઞવાસોતિ એવરૂપેહિ પન કારણેહિ ઉપ્પન્નો લાભો ધમ્મિકો નામ હોતિ. નિબ્બાનગામિનિં પટિપદં પૂરેન્તેન પન ભિક્ખુના કાયવઙ્કાદીનિ પહાતબ્બાનિ. અનન્ધેનેવ અન્ધેન વિય, અમૂગેનેવ મૂગેન વિય, અબધિરેનેવ બધિરેન વિય ભવિતું વટ્ટતિ. અસઠેન અમાયેન ભવિતું વટ્ટતિ. એવમેતન્તિ એતં લાભુપ્પાદનં પટિપદઞ્ચ નિબ્બાનગામિનિં પટિપદઞ્ચ એવં ઞત્વા સબ્બેસં સઙ્ખતાસઙ્ખતધમ્માનં બુજ્ઝનટ્ઠેન બુદ્ધસ્સ સવનન્તે જાતટ્ઠેન ઓવાદાનુસાસનિં વા સવનટ્ઠેન સાવકો ભિક્ખુ અધમ્મિકં ચતુપચ્ચયસક્કારં નાભિનન્દેય્ય, ન ચેવ ધમ્મિકં પટિક્કોસેય્ય, કાયવિવેકાદિકં વિવેકં અનુબ્રૂહયે. તત્થ કાયવિવેકોતિ કાયસ્સ એકીભાવો. ચિત્તવિવેકોતિ અટ્ઠ સમાપત્તિયો. ઉપધિવિવેકોતિ નિબ્બાનં. તેસુ કાયવિવેકો ગણસઙ્ગણિકં વિનોદેતિ, ચિત્તવિવેકો કિલેસસઙ્ગણિકં વિનોદેતિ, ઉપધિવિવેકો સઙ્ખારસઙ્ગણિકં વિનોદેતિ. કાયવિવેકો ચિત્તવિવેકસ્સ પચ્ચયો હોતિ, ચિત્તવિવેકો ઉપધિવિવેકસ્સ પચ્ચયો હોતિ. વુત્તમ્પિહેતં –

‘‘કાયવિવેકો ચ વિવેકટ્ઠકાયાનં નેક્ખમ્માભિરતાનં, ચિત્તવિવેકો ચ પરિસુદ્ધચિત્તાનં પરમવોદાનપ્પત્તાનં, ઉપધિવિવેકો ચ નિરુપધીનં પુગ્ગલાનં વિસઙ્ખારગતાન’’ન્તિ (મહાનિ. ૧૫૦). –

ઇમં તિવિધમ્પિ વિવેકં બ્રૂહેય્ય વડ્ઢેય્ય, ઉપસમ્પજ્જ વિહરેય્યાતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

વનવાસીતિસ્સસામણેરવત્થુ પન્નરસમં.

બાલવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પઞ્ચમો વગ્ગો.