૧૩. સટ્ઠિકૂટપેતવત્થુ

યાવદેવ અનત્થાયાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો સટ્ઠિકૂટપેતં આરબ્ભ કથેસિ.

પુરિમનયેનેવ હિ મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરો લક્ખણત્થેરેન સદ્ધિં ગિજ્ઝકૂટા ઓરોહન્તો અઞ્ઞતરસ્મિં પદેસે સિતં પાત્વાકાસિ. થેરેન સિતકારણં પુટ્ઠો ‘‘ભગવતો સન્તિકે મં પુચ્છેય્યાસી’’તિ વત્વા પિણ્ડાય ચરિત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા નિસિન્નકાલે પુન પુટ્ઠો આહ – ‘‘અહં, આવુસો, એકં પેતં અદ્દસં તિગાવુતપ્પમાણેન અત્તભાવેન, તસ્સ સટ્ઠિ અયકૂટસહસ્સાનિ આદિત્તાનિ સમ્પજ્જલિતાનિ ઉપરિમત્થકે પતિત્વા પતિત્વા ઉટ્ઠહન્તિ સીસં ભિન્દન્તિ, ભિન્નં ભિન્નં પુન સમુટ્ઠહતિ, ઇમિના અત્તભાવેન મયા એવરૂપો અત્તભાવો ન દિટ્ઠપુબ્બો, અહં તં દિસ્વા સિતં પાત્વાકાસિ’’ન્તિ. પેતવત્થુસ્મિઞ્હિ –

‘‘સટ્ઠિ કૂટસહસ્સાનિ, પરિપુણ્ણાનિ સબ્બસો;

સીસે તુય્હં નિપતન્તિ, વોભિન્દન્તેવ મત્થક’’ન્તિ. (પે. વ. ૮૦૮, ૮૧૦, ૮૧૩) આદિ –

ઇમમેવ પેતં સન્ધાય વુત્તં. સત્થા થેરસ્સ કથં સુત્વાવ, ‘‘ભિક્ખવે, મયાપેસ સત્તો બોધિમણ્ડે નિસિન્નેનેવ દિટ્ઠો ‘યે ચ પન મે વચનં ન સદ્દહેય્યું, તેસં અહિતાય ભવેય્યા’તિ પરેસં અનુકમ્પાય ન કથેસિં, ઇદાનિ પન મોગ્ગલ્લાનસ્સ સક્ખી હુત્વા કથેમી’’તિ આહ. તં સુત્વા ભિક્ખૂ તસ્સ પુબ્બકમ્મં પુચ્છિંસુ. સત્થાપિ નેસં કથેસિ –

અતીતે કિર બારાણસિયં સાળિત્તકસિપ્પે નિપ્ફત્તિં પત્તો એકો પીઠસપ્પિ અહોસિ. સો નગરદ્વારે એકસ્સ વટરુક્ખસ્સ હેટ્ઠા નિસિન્નો સક્ખરાનિ ખિપિત્વા તસ્સ પણ્ણાનિ છિન્દન્તો ‘‘હત્થિરૂપકં નો દસ્સેહિ, અસ્સરૂપકં નો દસ્સેહી’’તિ ગામદારકેહિ વુચ્ચમાનો ઇચ્છિતિચ્છિતાનિ રૂપાનિ દસ્સેત્વા તેસં સન્તિકા ખાદનીયાદીનિ લભતિ. અથેકદિવસં રાજા ઉય્યાનં ગચ્છન્તો તં પદેસં પાપુણિ. દારકા પીઠસપ્પિં પારોહન્તરે કત્વા પલાયિંસુ. રઞ્ઞો ઠિતમજ્ઝન્હિકે રુક્ખમૂલં પવિટ્ઠસ્સ છિદ્દાવછિદ્દચ્છાયા સરીરં ફરિ. સો ‘‘કિં નુ ખો એત’’ન્તિ ઉદ્ધં ઓલોકેન્તો રુક્ખપણ્ણેસુ હત્થિરૂપકાદીનિ દિસ્વા ‘‘કસ્સેતં કમ્મ’’ન્તિ પુચ્છિત્વા ‘‘પીઠસપ્પિનો’’તિ સુત્વા તં પક્કોસાપેત્વા આહ – ‘‘મય્હં પુરોહિતો અતિમુખરો અપ્પમત્તકેપિ વુત્તે બહું ભણન્તો મં ઉપદ્દવેતિ, સક્ખિસ્સસિ તસ્સ મુખે નાળિમત્તા અજલણ્ડિકા ખિપિતુ’’ન્તિ? ‘‘સક્ખિસ્સામિ, દેવ. અજલણ્ડિકા આહરાપેત્વા પુરોહિતેન સદ્ધિં તુમ્હે અન્તોસાણિયં નિસીદથ, અહમેત્થ કત્તબ્બં જાનિસ્સામી’’તિ. અથ રાજા તથા કારેસિ. ઇતરો કત્તરિયગ્ગેન સાણિયા છિદ્દં કત્વા પુરોહિતસ્સ રઞ્ઞા સદ્ધિં કથેન્તસ્સ મુખે વિવટમત્તે એકેકં અજલણ્ડિકં ખિપિ. પુરોહિતો મુખં પવિટ્ઠં પવિટ્ઠં ગિલિ. પીઠસપ્પી ખીણાસુ અજલણ્ડિકાસુ સાણિં ચાલેસિ. રાજા તાય સઞ્ઞાય અજલણ્ડિકાનં ખીણભાવં ઞત્વા આહ – ‘‘આચરિય, અહં તુમ્હેહિ સદ્ધિં કથેન્તો કથં નિત્થરિતું ન સક્ખિસ્સામિ, તુમ્હે અતિમુખરતાય નાળિમત્તા અજલણ્ડિકા ગિલન્તાપિ તુણ્હીભાવં નાપજ્જથા’’તિ. બ્રાહ્મણો મઙ્ગુઉભાવં આપજ્જિત્વા તતો પટ્ઠાય મુખં વિવરિત્વા રઞ્ઞા સદ્ધિં સલ્લપિતું નસક્ખિ. રાજા પીઠસપ્પિગુણં અનુસ્સરિત્વા તં પક્કોસાપેત્વા ‘‘તં નિસ્સાય મે સુખં લદ્ધ’’ન્તિ તુટ્ઠો તસ્સ સબ્બટ્ઠકં નામ ધનં દત્વા નગરસ્સ ચતૂસુ દિસાસુ ચત્તારો વરગામે અદાસિ. તમત્થં વિદિત્વા રઞ્ઞો અત્થધમ્માનુસાસકો અમચ્ચો ઇમં ગાથમાહ –

‘‘સાધુ ખો સિપ્પકં નામ, અપિ યાદિસ કીદિસં;

પસ્સ ખઞ્જપ્પહારેન, લદ્ધા ગામા ચતુદ્દિસા’’તિ. (જા. ૧.૧.૧૦૭);

સો પન અમચ્ચો તેન સમયેન અયમેવ ભગવા અહોસિ. અથેકો પુરિસો પીઠસપ્પિના લદ્ધસમ્પત્તિં દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અયં નામ પીઠસપ્પી હુત્વા ઇમં સિપ્પં નિસ્સાય મહાસમ્પત્તિં પત્તો, મયાપેતં સિક્ખિતું વટ્ટતી’’તિ. સો તં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા ‘‘ઇદં મે, આચરિય, સિપ્પં દેથા’’તિ આહ. ‘‘ન સક્કા, તાત, દાતુ’’ન્તિ. સો તેન પટિક્ખિત્તો ‘‘હોતુ, આરાધેસ્સામિ ન’’ન્તિ તસ્સ હત્થપાદપરિકમ્માદીનિ કરોન્તો ચિરસ્સં તં આરાધેત્વા પુનપ્પુનં યાચિ, પીઠસપ્પી ‘‘અયં મે અતિવિય ઉપકારો’’તિ તં પટિબાહિતું અસક્કોન્તો સિપ્પં સિક્ખાપેત્વા ‘‘નિપ્ફન્નં તે, તાત, સિપ્પં, ઇદાનિ કિં કરિસ્સસી’’તિ આહ. ‘‘બહિ ગન્ત્વા સિપ્પં વીમંસિસ્સામી’’તિ. ‘‘કિં કરિસ્સસી’’તિ? ‘‘ગાવિં વા મનુસ્સં વા પહરિત્વા મારેસ્સામી’’તિ. ‘‘તાતા, ગાવિં મારેન્તસ્સ સતં દણ્ડો હોતિ મનુસ્સં મારેન્તસ્સ સહસ્સં, ત્વં સપુત્તદારોપિ તં નિત્થરિતું ન સક્ખિસ્સસિ, મા વિનસ્સ, યમ્હિ પહટે દણ્ડો નત્થિ, તાદિસં નિમાતાપિતિકં કઞ્ચિ ઉપધારેહી’’તિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ સક્ખરા ઉચ્છઙ્ગે કત્વા તાદિસં ઉપધારયમાનો વિચરન્તો ગાવિં દિસ્વા ‘‘અયં સસામિકા’’તિ પહરિતું ન વિસહિ, મનુસ્સં દિસ્વા ‘‘અયં સમાતાપિતિકો’’તિ પહરિતું ન વિસતિ.

તેન સમયેન સુનેત્તો નામ પચ્ચેકબુદ્ધો તં નગરં નિસ્સાય પણ્ણસાલાય વિહરતિ. સો તં પિણ્ડાય પવિસન્તં નગરદ્વારન્તરે દિસ્વા ‘‘અયં નિમાતાપિતિકો, ઇમસ્મિં પહટે દણ્ડો નત્થિ, ઇમં પહરિત્વા સિપ્પં વીમંસિસ્સામી’’તિ પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ દક્ખિણકણ્ણસોતં સન્ધાય સક્ખરં ખિપિ. સા દક્ખિણકણ્ણસોતેન પવિસિત્વા વામેન નિક્ખમિ, દુક્ખા વેદના ઉપ્પજ્જિ. પચ્ચેકબુદ્ધો ભિક્ખાય ચરિતું નાસક્ખિ, આકાસેન પણ્ણસાલં ગન્ત્વા પરિનિબ્બાયિ. મનુસ્સા પચ્ચેકબુદ્ધે અનાગચ્છન્તે ‘‘કિઞ્ચિ અફાસુકં ભવિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા તત્થ ગન્ત્વા તં પરિનિબ્બુતં દિસ્વા રોદિંસુ પરિદેવિંસુ. સોપિ મહાજનં ગચ્છન્તં દિસ્વા તત્થ ગન્ત્વા પચ્ચેકબુદ્ધં સઞ્જાનિત્વા ‘‘અયં પિણ્ડાય પવિસન્તો દ્વારન્તરે મમ સમ્મુખીભૂતો, અહં અત્તનો સિપ્પં વીમંસન્તો ઇમં પહરિ’’ન્તિ આહ. મનુસ્સા ‘‘ઇમિના કિર પાપકેન પચ્ચેકબુદ્ધો પહટો, ગણ્હથ ગણ્હથા’’તિ પોથેત્વા તત્થેવ નં જીવિતક્ખયં પાપેસું. સો અવીચિમ્હિ નિબ્બત્તિત્વા યાવાયં મહાપથવી યોજનમત્તં ઉસ્સન્ના, તાવ પચ્ચિત્વા વિપાકાવસેસેન ગિજ્ઝકૂટમત્થકે સટ્ઠિકૂટપેતો હુત્વા નિબ્બત્તિ. સત્થા તસ્સ ઇમં પુબ્બકમ્મં કથેત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, બાલસ્સ નામ સિપ્પં વા ઇસ્સરિયં વા ઉપ્પજ્જમાનં અનત્થાય ઉપ્પજ્જતિ. બાલો હિ સિપ્પં વા ઇસ્સરિયં વા લભિત્વા અત્તનો અનત્થમેવ કરોતી’’તિ અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ.

૭૨. ‘‘યાવદેવ અનત્થાય, ઞત્તં બાલસ્સ જાયતિ;

હન્તિ બાલસ્સ સુક્કંસં, મુદ્ધમસ્સ વિપાતય’’ન્તિ.

તત્થ યાવદેવાતિ અવધિપરિચ્છેદનત્થે નિપાતો. ઞત્તન્તિ જાનનસભાવો. યં સિપ્પં જાનાતિ, યમ્હિ વા ઇસ્સરિયે યસે સમ્પત્તિયઞ્ચ ઠિતો જનેન ઞાયતિ, પાકટો પઞ્ઞાતો હોતિ, તસ્સેતં નામં. સિપ્પં વા હિ ઇસ્સરિયાદિભાવો વા બાલસ્સ અનત્થાયેવ જાયતિ. તં નિસ્સાય સો અત્તનો અનત્થમેવ કરોતિ. હન્તીતિ વિનાસેતિ. સુક્કંસન્તિ કુસલકોટ્ઠાસં, બાલસ્સ હિ સિપ્પં વા ઇસ્સરિયં વા ઉપ્પજ્જમાનં કુસલકોટ્ઠાસં ઘાતેન્તમેવ ઉપ્પજ્જતિ. મુદ્ધન્તિ પઞ્ઞાયેતં નામં. વિપાતયન્તિ વિદ્ધંસયમાનં. તસ્સ હિ તં સુક્કંસં હનન્તં પઞ્ઞાસઙ્ખાતં મુદ્ધં વિપાતેન્તં વિદ્ધંસેન્તમેવ હન્તીતિ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસુ.

સટ્ઠિકૂટપેતવત્થુ તેરસમં.