૧. અઞ્ઞતરપુરિસવત્થુ

દીઘા જાગરતો રત્તીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો પસેનદિકોસલઞ્ચેવ અઞ્ઞતરઞ્ચ પુરિસં આરબ્ભ કથેસિ.

રાજા કિર પસેનદિ કોસલો એકસ્મિં છણદિવસે અલઙ્કતપટિયત્તં સબ્બસેતં એકં પુણ્ડરીકં નામ હત્થિં અભિરુય્હ મહન્તેન રાજાનુભાવેન નગરં પદક્ખિણં કરોતિ. ઉસ્સારણાય વત્તમાનાય લેડ્ડુદણ્ડાદીહિ પોથિયમાનો મહાજનો પલાયન્તો ગીવં પરિવટ્ટેત્વાપિ ઓલોકેતિયેવ. રાજૂનં કિર સુદિન્નદાનસ્સેતં ફલં. અઞ્ઞતરસ્સાપિ દુગ્ગતપુરિસસ્સ ભરિયા સત્તભૂમિકસ્સ પાસાદસ્સ ઉપરિતલે ઠિતા એકં વાતપાનકવાટં વિવરિત્વા રાજાનં ઓલોકેત્વાવ અપગચ્છિ. રઞ્ઞો પુણ્ણચન્દો વલાહકન્તરં પવિટ્ઠો વિય ઉપટ્ઠાસિ. સો તસ્સા પટિબદ્ધચિત્તો હત્થિક્ખન્ધતો પતનાકારપ્પત્તો વિય હુત્વા ખિપ્પં નગરં પદક્ખિણં કત્વા અન્તેપુરં પવિસિત્વા એકં વિસ્સાસકં અમચ્ચં આહ – ‘‘અસુકટ્ઠાને તે મયા ઓલોકિતપાસાદો દિટ્ઠો’’તિ? ‘‘આમ, દેવા’’તિ. ‘‘તત્થેકં ઇત્થિં અદ્દસા’’તિ? ‘‘અદ્દસં, દેવા’’તિ. ‘‘ગચ્છ, તસ્સા સસામિકઅસામિકભાવં જાનાહી’’તિ. સો ગન્ત્વા તસ્સા સસામિકભાવં ઞત્વા આગન્ત્વા રઞ્ઞો ‘‘સસામિકા’’તિ આરોચેસિ. અથ રઞ્ઞા ‘‘તેન હિ તસ્સા સામિકં પક્કોસાહી’’તિ વુત્તે સો ગન્ત્વા, ‘‘એહિ, ભો, રાજા તં પક્કોસતી’’તિ આહ. સો ‘‘ભરિયં મે નિસ્સાય ભયેન ઉપ્પન્નેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા રઞ્ઞો આણં પટિબાહિતું અસક્કોન્તો ગન્ત્વા રાજાનં વન્દિત્વા અટ્ઠાસિ. અથ નં રાજા ‘‘મં ઇતો પટ્ઠાય ઉપટ્ઠાહી’’તિ આહ. ‘‘અલં, દેવ, અહં અત્તનો કમ્મં કત્વા તુમ્હાકં સુઙ્કં દદામિ, ઘરેયેવ મે જીવિકા હોતૂ’’તિ. ‘‘તવ સુઙ્કેન મય્હં અત્થો નત્થિ, અજ્જતો પટ્ઠાય મં ઉપટ્ઠાહી’’તિ તસ્સ ફલકઞ્ચ આવુધઞ્ચ દાપેસિ. એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘કઞ્ચિદેવસ્સ દોસં આરોપેત્વા ઘાતેત્વા ભરિયં ગણ્હિસ્સામી’’તિ. અથ નં સો મરણભયભીતો અપ્પમત્તો હુત્વા ઉપટ્ઠાસિ.

રાજા તસ્સ દોસં અપસ્સન્તો કામપરિળાહે વડ્ઢન્તે ‘‘એકમસ્સ દોસં આરોપેત્વા રાજાણં કરિસ્સામી’’તિ પક્કોસાપેત્વા એવમાહ – ‘‘અમ્ભો ઇતો યોજનમત્થકે નદિયા અસુકટ્ઠાનં નામ ગન્ત્વા સાયં મમ ન્હાનવેલાય કુમુદુપ્પલાનિ ચેવ અરુણવતીમત્તિકઞ્ચ આહર. સચે તસ્મિં ખણે નાગચ્છસિ, આણં તે કરિસ્સામી’’તિ. સેવકો કિર ચતૂહિપિ દાસેહિ પતિકિટ્ઠતરો. ધનક્કીતાદયો હિ દાસા ‘‘સીસં મે રુજ્જતિ, પિટ્ઠિ મે રુજ્જતી’’તિ વત્વા અચ્છિતું લભન્તિયેવ. સેવકસ્સેતં નત્થિ, આણત્તકમ્મં કાતુમેવ વટ્ટતિ. તસ્મા સો ‘‘અવસ્સં મયા ગન્તબ્બં, કુમુદુપ્પલેહિ સદ્ધિં અરુણવતીમત્તિકા નામ નાગભવને ઉપ્પજ્જતિ, અહં કુહિં લભિસ્સામી’’તિ ચિન્તેન્તો મરણભયભીતો વેગેન ગેહં ગન્ત્વા, ‘‘ભદ્દે, નિટ્ઠિતં મે ભત્ત’’ન્તિ આહ. ‘‘ઉદ્ધનમત્થકે, સામી’’તિ. સો યાવ ભત્તં ઓતરતિ, તાવ સન્ધારેતું અસક્કોન્તો ઉળુઙ્કેન કઞ્જિકં હરાપેત્વા યથાલદ્ધેન બ્યઞ્જનેન સદ્ધિં અલ્લમેવ ભત્તં પચ્છિયં ઓપીળેત્વા આદાય યોજનિકં મગ્ગં પક્ખન્દો, તસ્સ ગચ્છન્તસ્સેવ ભત્તં પક્કં અહોસિ. સો અનુચ્છિટ્ઠં કત્વાવ થોકં ભત્તં અપનેત્વા ભુઞ્જન્તો એકં અદ્ધિકં દિસ્વા મયા અપનેત્વા ઠપિતં થોકં અનુચ્છિટ્ઠં ભત્તમેવ અત્થિ ગહેત્વા ભુઞ્જ સામીતિ. સો ગણ્હિત્વા ભુઞ્જિ. ઇતરોપિ ભુઞ્જિત્વા એકં ભત્તમુટ્ઠિં ઉદકે ખિપિત્વા મુખં વિક્ખાલેત્વા મહન્તેન સદ્દેન ‘‘ઇમસ્મિં નદીપદેસે અધિવત્થા નાગા સુપણ્ણા દેવતા ચ વચનં મે સુણન્તુ, રાજા મય્હં આણં કાતુકામો ‘કુમુદુપ્પલેહિ સદ્ધિં અરુણવતીમત્તિકં આહરા’તિ મં આણાપેસિ, અદ્ધિકમનુસ્સસ્સ ચ મે ભત્તં દિન્નં, તં સહસ્સાનિસંસં, ઉદકે મચ્છાનં દિન્નં, તં સતાનિસંસં. એત્તકં પુઞ્ઞફલં તુમ્હાકં પત્તિં કત્વા દમ્મિ, મય્હં કુમુદુપ્પલેહિ સદ્ધિં અરુણવતીમત્તિકં આહરથા’’તિ તિક્ખત્તું અનુસ્સાવેસિ. તત્થ અધિવત્થો નાગરાજા તં સદ્દં સુત્વા મહલ્લકવેસેન તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘કિં વદેસી’’તિ આહ. સો પુનપિ તથેવ વત્વા ‘‘મય્હં તં પત્તિં દેહી’’તિ વુત્તે, ‘‘દેમી’’તિ આહ. પુનપિ ‘‘દેહી’’તિ વુત્તે, ‘‘દેમિ, સામી’’તિ આહ. એવં સો દ્વે તયો વારે પત્તિં આહરાપેત્વા કુમુદુપ્પલેહિ સદ્ધિં અરુણવતીમત્તિકં અદાસિ.

રાજા પન ચિન્તેસિ – ‘‘મનુસ્સા નામ બહુમાયા, સચે સો કેનચિ ઉપાયેન લભેય્ય, કિચ્ચં મે ન નિપ્ફજ્જેય્યા’’તિ. સો કાલસ્સેવ દ્વારં પિદહાપેત્વા મુદ્દિકં અત્તનો સન્તિકં આહરાપેસિ. ઇતરોપિ પુરિસો રઞ્ઞો ન્હાનવેલાયમેવાગન્ત્વા દ્વારં અલભન્તો દ્વારપાલં પક્કોસેત્વા ‘‘દ્વારં વિવરા’’તિ આહ. ‘‘ન સક્કા વિવરિતું, રાજા કાલસ્સેવ મુદ્દિકં દત્વા રાજગેહં આહરાપેસી’’તિ. સો ‘‘રાજદૂતો અહં, દ્વારં વિવરા’’તિ વત્વાપિ ‘‘દ્વારં અલભન્તો નત્થિ મે ઇદાનિ જીવિતં. કિં નુ ખો કરિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા દ્વારસ્સ ઉપરિઉમ્મારે મત્તિકાપિણ્ડં ખિપિત્વા તસ્સૂપરિ પુપ્ફાનિ લગ્ગેત્વા મહાસદ્દં કરોન્તો, ‘‘અમ્ભો, નગરવાસિનો રઞ્ઞો મયા આણત્તિયા ગતભાવં જાનાથ, રાજા મં અકારણેન વિનાસેતુકામો’’તિ તિક્ખત્તું વિરવિત્વા ‘‘કત્થ નુ ખો ગચ્છિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘ભિક્ખૂ નામ મુદુહદયા, વિહારં ગન્ત્વા નિપજ્જિસ્સામી’’તિ સન્નિટ્ઠાનમકાસિ. ઇમે હિ નામ સત્તા સુખિતકાલે ભિક્ખૂનં અત્થિભાવમ્પિ અજાનિત્વા દુક્ખાભિભૂતકાલે વિહારં ગન્તુકામા હોન્તિ, તસ્મા સોપિ ‘‘મે અઞ્ઞં તાણં નત્થી’’તિ વિહારં ગન્ત્વા એકસ્મિં ફાસુકટ્ઠાને નિપજ્જિ. અથ રઞ્ઞોપિ તં રત્તિં નિદ્દં અલભન્તસ્સ તં ઇત્થિં અનુસ્સરન્તસ્સ કામપરિળાહો ઉપ્પજ્જિ. સો ચિન્તેસિ – ‘‘વિભાતક્ખણેયેવ તં પુરિસં ઘાતાપેત્વા તં ઇત્થિં આનેસ્સામી’’તિ.

તસ્મિં ખણેયેવ સટ્ઠિયોજનિકાય લોહકુમ્ભિયા નિબ્બત્તા ચત્તારો પુરિસા પક્કુથિતાય ઉક્ખલિયા તણ્ડુલા વિય સમ્પરિવત્તકં પચ્ચમાના તિંસાય વસ્સસહસ્સેહિ હેટ્ઠિમતલં પત્વા અપરેહિ તિંસાય વસ્સસહસ્સેહિ પુન મુખવટ્ટિયં પાપુણિંસુ. તે સીસં ઉક્ખિપિત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં ઓલોકેત્વા એકેકં ગાથં વત્તુકામા વત્તું અસક્કોન્તા એકેકં અક્ખરં વત્વા પરિવત્તિત્વા લોહકુમ્ભિમેવ પવિટ્ઠા. રાજા નિદ્દં અલભન્તો મજ્ઝિમયામસમનન્તરે તં સદ્દં સુત્વા ભીતો ઉત્રસ્તમાનસો ‘‘કિં નુ ખો મય્હં જીવિતન્તરાયો ભવિસ્સતિ, ઉદાહુ મે અગ્ગમહેસિયા, ઉદાહુ મે રજ્જં વિનસ્સિસ્સતી’’તિ ચિન્તેન્તો સકલરત્તિં અક્ખીનિ નિમીલેતું નાસક્ખિ. સો અરુણુગ્ગમનવેલાય એવ પુરોહિતં પક્કોસાપેત્વા, ‘‘આચરિય, મયા મજ્ઝિમયામસમનન્તરે મહન્તા ભેરવસદ્દા સુતા, ‘રજ્જસ્સ વા અગ્ગમહેસિયા વા મય્હં વા કસ્સ અન્તરાયો ભવિસ્સતી’તિ ન જાનામિ, તેન મે ત્વં પક્કોસાપિતો’’તિ આહ. મહારાજ, કિં તે સદ્દા સુતાતિ? ‘‘આચરિય, દુ-ઇતિ સ-ઇતિ ન-ઇતિ સો-ઇતીતિ ઇમે સદ્દે અસ્સોસિં, ઇમેસં નિપ્ફત્તિં ઉપધારેહી’’તિ. બ્રાહ્મણસ્સ મહાઅન્ધકારં પવિટ્ઠસ્સ વિય ન કિઞ્ચિ પઞ્ઞાયતિ, ‘‘ન જાનામી’’તિ વુત્તે ‘‘પન લાભસક્કારો મે પરિહાયિસ્સતી’’તિ ભાયિત્વા ‘‘ભારિયં, મહારાજા’’તિ આહ. ‘‘કિં, આચરિયા’’તિ? ‘‘જીવિતન્તરાયો તે પઞ્ઞાયતી’’તિ. સો દ્વિગુણં ભીતો, ‘‘આચરિય, અત્થિ કિઞ્ચિ પન પટિઘાતકારણ’’ન્તિ આહ. ‘‘અત્થિ, મહારાજ, મા ભાયિ, અહં તયો વેદે જાનામી’’તિ. ‘‘કિં પન લદ્ધું વટ્ટતી’’તિ? ‘‘સબ્બસતયઞ્ઞં યજિત્વા જીવિતં લભિસ્સસિ, દેવા’’તિ. ‘‘કિં લદ્ધું વટ્ટતી’’તિ? હત્થિસતં અસ્સસતં ઉસભસતં ધેનુસતં અજસતં ઉરબ્ભસતં કુક્કુટસતં સૂકરસતં દારકસતં દારિકાસતન્તિ એવં એકેકં પાણજાતિં સતં સતં કત્વા ગણ્હાપેન્તો ‘‘સચે મિગજાતિમેવ ગણ્હાપેસ્સામિ, ‘અત્તનો ખાદનીયમેવ ગણ્હાપેતી’તિ વક્ખન્તી’’તિ હત્થિઅસ્સમનુસ્સેપિ ગણ્હાપેતિ. રાજા ‘‘મમ જીવિતમેવ મય્હં લાભો’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘સબ્બપાણે સીઘં ગણ્હથા’’તિ આહ. આણત્તમનુસ્સા અધિકતરં ગણ્હિંસુ. વુત્તમ્પિ ચેતં કોસલસંયુત્તે –

‘‘તેન ખો પન સમયેન રઞ્ઞો પસેનદિસ્સ કોસલસ્સ મહાયઞ્ઞો પચ્ચુપટ્ઠિતો હોતિ, પઞ્ચ ચ ઉસભસતાનિ પઞ્ચ ચ વચ્છતરસતાનિ પઞ્ચ ચ વચ્છતરિસતાનિ પઞ્ચ ચ અજસતાનિ પઞ્ચ ચ ઉરબ્ભસતાનિ થૂણૂપનીતાનિ હોન્તિ યઞ્ઞત્થાય. યેપિસ્સ તે હોન્તિ દાસાતિ વા પેસ્સાતિ વા કમ્મકરાતિ વા, તેપિ દણ્ડતજ્જિતા ભયતજ્જિતા અસ્સુમુખા રુદમાના પરિકમ્માનિ કરોન્તી’’તિ (સં. નિ. ૧.૧૨૦).

મહાજનો અત્તનો અત્તનો પુત્તધીતુઞાતીનં અત્થાય પરિદેવમાનો મહાસદ્દમકાસિ, મહાપથવીઉન્દ્રિયનસદ્દો વિય અહોસિ. અથ મલ્લિકા દેવી તં સદ્દં સુત્વા રઞ્ઞો સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘કિં નુ ખો તે, મહારાજ, ઇન્દ્રિયાનિ અપાકતિકાનિ, કિલન્તરૂપાનિ વિય પઞ્ઞાયન્તી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘કિં તુય્હં, મલ્લિકે, ત્વં મમ કણ્ણમૂલેન આસિવિસમ્પિ ગચ્છન્તં ન જાનાસી’’તિ? ‘‘કિં પનેતં, દેવા’’તિ? ‘‘રત્તિભાગે મે એવરૂપો નામ સદ્દો સુતો, સ્વાહં પુરોહિતં પુચ્છિત્વા જીવિતન્તરાયો તે પઞ્ઞાયતિ, સબ્બસતયઞ્ઞં યજિત્વા જીવિતં લભિસ્સસી’’તિ સુત્વા ‘‘મમ જીવિતમેવ મય્હં લાભો’’તિ ઇમે પાણે ગણ્હાપેસિન્તિ. મલ્લિકા દેવી, ‘‘અન્ધબાલોસિ, મહારાજ, કિઞ્ચાપિ મહાભક્ખોસિ, અનેકસૂપબ્યઞ્જનવિકતિકં દોણપાકં ભોજનં ભુઞ્જસિ, દ્વીસુ રટ્ઠેસુ રજ્જં કારેસિ, પઞ્ઞા પન તે મન્દા’’તિ આહ. ‘‘કસ્મા એવં વદેસિ, દેવી’’તિ? ‘‘કહં તયા અઞ્ઞસ્સ મરણેન અઞ્ઞસ્સ જીવિતલાભો દિટ્ઠપુબ્બો, અન્ધબાલસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ કથં ગહેત્વા કસ્મા મહાજનસ્સ ઉપરિ દુક્ખં ખિપસિ, ધુરવિહારે સદેવકસ્સ લોકસ્સ અગ્ગપુગ્ગલો અતીતાદીસુ અપ્પટિહતઞાણો સત્થા વસતિ, તં પુચ્છિત્વા તસ્સોવાદં કરોહી’’તિ વુત્તે રાજા સલ્લહુકેહિ યાનેહિ મલ્લિકાય સદ્ધિં વિહારં ગન્ત્વા મરણભયતજ્જિતો કિઞ્ચિ વત્તું અસક્કોન્તો સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિ.

અથ નં સત્થા ‘‘હન્દ કુતો નુ ત્વં, મહારાજ, આગચ્છસિ દિવા દિવસ્સા’’તિ પઠમતરં આલપિ. સો તુણ્હીયેવ નિસીદિ. તતો મલ્લિકા ભગવતો આરોચેસિ – ‘‘ભન્તે, રઞ્ઞા કિર મજ્ઝિમયામસમનન્તરે સદ્દો સુતો. અથ નં પુરોહિતસ્સ આરોચેસિ. પુરોહિતો ‘જીવિતન્તરાયો તે ભવિસ્સતિ, તસ્સ પટિઘાતત્થાય સબ્બસતે પાણે ગહેત્વા તેસં ગલલોહિતેન યઞ્ઞે યજિતે જીવિતં લભિસ્સસી’તિ આહ. રાજા પાણે ગણ્હાપેસિ, તેનાયં મયા ઇધાનીતો’’તિ. ‘‘એવં કિર, મહારાજા’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિન્તિ તે સદ્દો સુતો’’તિ? સો અત્તના સુતનિયામેનેવ આચિક્ખિ. તથાગતસ્સ તં સુત્વાવ એકોભાસો અહોસિ. અથ નં સત્તા આહ – ‘‘મા ભાયિ, મહારાજ, તવ અન્તરાયો નત્થિ, પાપકમ્મિનો સત્થા અત્તનો દુક્ખં આવીકરોન્તા એવમાહંસૂ’’તિ. ‘‘કિં પન, ભન્તે, તેહિ કત’’ન્તિ? અથ ખો ભગવા તેસં કમ્મં આચિક્ખિતું ‘‘તેન હિ, મહારાજ, સુણાહી’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ –

અતીતે વીસતિવસ્સસહસ્સાયુકેસુ મનુસ્સેસુ કસ્સપો ભગવા લોકે ઉપ્પજ્જિત્વા વીસતિયા ખીણાસવસહસ્સેહિ સદ્ધિં ચારિકં ચરમાનો બારાણસિમગમાસિ. બારાણસિવાસિનો દ્વેપિ તયોપિ બહુતરાપિ એકતો હુત્વા આગન્તુકદાનં પવત્તયિંસુ. તદા બારાણસિયં ચત્તાલીસકોટિવિભવા ચત્તારો સેટ્ઠિપુત્તા સહાયકા અહેસું. તે મન્તયિંસુ – ‘‘અમ્હાકં ગેહે બહુધનં, તેન કિં કરોમા’’તિ? ‘‘એવરૂપે બુદ્ધે ચારિકં ચરમાને દાનં દસ્સામ, સીલં રક્ખિસ્સામ, પૂજં કરિસ્સામા’’તિ એકોપિ અવત્વા તેસુ એકો તાવ એવમાહ – ‘‘તિખિણસુરં પિવન્તા મધુરમંસં ખાદન્તા વિચરિસ્સામ, ઇદં અમ્હાકં જીવિતફલ’’ન્તિ. અપરોપિ એવમાહ – ‘‘દેવસિકં તિવસ્સિકગન્ધસાલિભત્તં નાનગ્ગરસેહિ ભુઞ્જન્તા વિચરિસ્સામા’’તિ. અપરોપિ એવમાહ – ‘‘નાનપ્પકારં પૂવખજ્જકવિકતિં પચાપેત્વા ખાદન્તા વિચરિસ્સામા’’તિ. અપરોપિ એવમાહ – ‘‘સમ્મા મયં અઞ્ઞં કિઞ્ચિ ન કરિસ્સામ, ‘ધનં દસ્સામા’તિ વુત્તે અનિચ્છમાના ઇત્થી નામ નત્થિ, તસ્મા ધનેન પલોભેત્વા પારદારિકકમ્મં કરિસ્સામા’’તિ. ‘‘સાધુ, સાધૂ’’તિ સબ્બેવ તસ્સ કથાય અટ્ઠંસુ.

તે તતો પટ્ઠાય અભિરૂપાનં ઇત્થીનં ધનં પેસેત્વા વીસતિવસ્સસહસ્સાનિ પારદારિકકમ્મં કત્વા કાલં કત્વા અવીચિનિરયે નિબ્બત્તા. તે એકં બુદ્ધન્તરં નિરયે પચ્ચિત્વા તત્થ કાલં કત્વા પક્કાવસેસેન સટ્ઠિયોજનિકાય લોહકુમ્ભિયા નિબ્બત્તિત્વા તિંસાય વસ્સસહસ્સેહિ હેટ્ઠિમતલં પત્વા પુનપિ તિંસાય વસ્સસહસ્સેહિ લોહકુમ્ભિમુખં પત્વા એકેકં ગાથં વત્તુકામા હુત્વા વત્તું અસક્કોન્તા એકેકં અક્ખરં વત્વા પુન પરિવત્તિત્વા, લોહકુમ્ભિમેવ પવિટ્ઠા. ‘‘વદેહિ, મહારાજ, પઠમં તે કિં સદ્દો નામ સુતો’’તિ? ‘‘દુ-ઇતિ, ભન્તે’’તિ. સત્થા તેન અપરિપુણ્ણં કત્વા વુત્તં ગાથં પરિપુણ્ણં કત્વા દસ્સેન્તો એવમાહ –

‘‘દુજ્જીવિતમજીવિમ્હ, યે સન્તે ન દદમ્હસે;

વિજ્જમાનેસુ ભોગેસુ, દીપં નાકમ્હ અત્તનો’’તિ. (જા. ૧.૪.૫૩; પે. વ. ૮૦૪);

અથ રઞ્ઞો ઇમિસ્સા ગાથાય અત્થં પકાસેત્વા, ‘‘કિં તે, મહારાજ, દુતિયસદ્દો તતિયસદ્દો ચતુત્થસદ્દો સુતો’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘એવં નામા’’તિ વુત્તે અવસેસં પરિપૂરેન્તો –

‘‘સટ્ઠિવસ્સસહસ્સાનિ, પરિપુણ્ણાનિ સબ્બસો;

નિરયે પચ્ચમાનાનં, કદા અન્તો ભવિસ્સતિ.

‘‘નત્થિ અન્તો કુતો અન્તો, ન અન્તો પટિદિસ્સતિ;

તદા હિ પકતં પાપં, મમ તુય્હઞ્ચ મારિસા.

‘‘સોહં નૂન ઇતો ગન્ત્વા, યોનિં લદ્ધાન માનુસિં;

વદઞ્ઞૂ સીલસમ્પન્નો, કાહામિ કુસલં બહુ’’ન્તિ. (જા. ૧.૪.૫૪-૫૬; પે. વ. ૮૦૨, ૮૦૩, ૮૦૫) –

પટિપાટિયા ઇમા ગાથા વત્વા તાસં અત્થં પકાસેત્વા ‘‘ઇતિ ખો, મહારાજ, તે ચત્તારો જના એકેકં ગાથં વત્તુકામાપિ વત્તું અસક્કોન્તા એકકમેવ અક્ખરં વત્વા પુન લોહકુમ્ભિમેવ પવિટ્ઠા’’તિ આહ.

રઞ્ઞા કિર પસેનદિકોસલેન તસ્સ સદ્દસ્સ સુતકાલતો પટ્ઠાય તે હેટ્ઠા ભસ્સન્તિ એવ, અજ્જાપિ એકં વસ્સસહસ્સં નાતિક્કમન્તિ. રઞ્ઞો તં દેસનં સુત્વા મહાસંવેગો ઉપ્પજ્જિ. સો ‘‘ભારિયં વતિદં પારદારિકકમ્મં નામ, એકં કિર બુદ્ધન્તરં નિરયે પચ્ચિત્વા તતો ચુતા સટ્ઠિયોજનિકાય લોહકુમ્ભિયા નિબ્બત્તિત્વા તત્થ સટ્ઠિવસ્સસહસ્સાનિ પચ્ચિત્વા એવમ્પિ નેસં દુક્ખા મુચ્ચનકાલો ન પઞ્ઞાયતિ, અહમ્પિ પરદારે સિનેહં કત્વા સબ્બરત્તિં નિદ્દં ન લભિં, ઇદાનિ ઇતો પટ્ઠાય પરદારે માનસં ન બન્ધિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા તથાગતં આહ – ‘‘ભન્તે, અજ્જ મે રત્તિયા દીઘભાવો ઞાતો’’તિ. સોપિ પુરિસો તત્થેવ નિસિન્નો તં કથં સુત્વા ‘‘લદ્ધો મે બલવપ્પચ્ચયો’’તિ સત્થારં આહ – ‘‘ભન્તે, રઞ્ઞા તાવ અજ્જ રત્તિયા દીઘભાવો ઞાતો, અહં પન હિય્યો સયમેવ યોજનસ્સ દીઘભાવં અઞ્ઞાસિ’’ન્તિ. સત્થા દ્વિન્નમ્પિ કથં સંસન્દિત્વા ‘‘એકચ્ચસ્સ રત્તિ દીઘા હોતિ, એકચ્ચસ્સ યોજનં દીઘં હોતિ, બાલસ્સ પન સંસારો દીઘો હોતી’’તિ વત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૬૦. ‘‘દીઘા જાગરતો રત્તિ, દીઘં સન્તસ્સ યોજનં;

દીઘો બાલાન સંસારો, સદ્ધમ્મં અવિજાનત’’ન્તિ.

તત્થ દીઘાતિ રત્તિ નામેસા તિયામમત્તાવ, જાગરન્તસ્સ પન દીઘા હોતિ, દ્વિગુણતિગુણા વિય હુત્વા ખાયતિ. તસ્સા દીઘભાવં અત્તાનં મઙ્કુણસઙ્ઘસ્સ ભત્તં કત્વા યાવ સૂરિયુગ્ગમના સમ્પરિવત્તકં સેમાનો મહાકુસીતોપિ, સુભોજનં ભુઞ્જિત્વા સિરિસયને સયમાનો કામભોગીપિ ન જાનાતિ, સબ્બરત્તિં પન પધાનં પદહન્તો યોગાવચરો ચ, ધમ્મકથં કથેન્તો ધમ્મકથિકો ચ, આસનસમીપે ઠત્વા ધમ્મં સુણન્તો ચ, સીસરોગાદિફુટ્ઠો વા હત્થપાદચ્છેદનાદિં પત્તો વા વેદનાભિભૂતો ચ, રત્તિં મગ્ગપટિપન્નો અદ્ધિકો ચ જાનાતિ. યોજનન્તિ યોજનમ્પિ ચતુગાવુતમત્તમેવ, સન્તસ્સ પન કિલન્તસ્સ દીઘં હોતિ, દ્વિગુણતિગુણં વિય ખાયતિ. સકલદિવસઞ્હિ મગ્ગં ગન્ત્વા કિલન્તો પટિપથં આગચ્છન્તં દિસ્વા ‘‘પુરતો ગામો કીવદૂરો’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘યોજન’’ન્તિ વુત્તે થોકં ગન્ત્વા અપરમ્પિ પુચ્છિત્વા તેનાપિ ‘‘યોજન’’ન્તિ વુત્તે પુન થોકં ગન્ત્વા અપરમ્પિ પુચ્છતિ. સોપિ ‘‘યોજન’’ન્તિ વદતિ. સો પુચ્છિતપુચ્છિતા યોજનન્તેવ વદન્તિ, દીઘં વતિદં યોજનં, એકયોજનં દ્વે તીણિ યોજનાનિ વિય મઞ્ઞેતિ. બાલાનન્તિ ઇધલોકપરલોકત્થં પન અજાનન્તાનં બાલાનં સંસારવટ્ટસ્સ પરિયન્તં કાતું અસક્કોન્તાનં યં સત્તતિંસબોધિપક્ખિયભેદં સદ્ધમ્મં ઞત્વા સંસારસ્સ અન્તં કરોન્તિ, તં સદ્ધમ્મં અવિજાનતં સંસારો દીઘો નામ હોતિ. સો હિ અત્તનો ધમ્મતાય એવ દીઘો નામ. વુત્તમ્પિ ચેતં – ‘‘અનમતગ્ગોયં, ભિક્ખવે, સંસારો, પુબ્બા કોટિ ન પઞ્ઞાયતી’’તિ (સં. નિ. ૨.૧૨૪). બાલાનં પન પરિયન્તં કાતું અસક્કોન્તાનં અતિદીઘોયેવાતિ.

દેસનાવસાને સો પુરિસો સોતાપત્તિફલં પત્તો, અઞ્ઞેપિ બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પત્તા. મહાજનસ્સ સાત્થિકા ધમ્મદેસના જાતાતિ.

રાજા સત્થારં વન્દિત્વા ગચ્છન્તોયેવ તે સત્તે બન્ધના મોચેસિ. તત્થ ઇત્થિપુરિસા બન્ધના મુત્તા સીસં ન્હત્વા સકાનિ ગેહાનિ ગચ્છન્તા ‘‘ચિરં જીવતુ નો, અય્યા, મલ્લિકા દેવી, તં નિસ્સાય જીવિતં લભિમ્હા’’તિ મલ્લિકાય ગુણકથં કથયિંસુ. સાયન્હસમયે ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘અહો પણ્ડિતા વતાયં, મલ્લિકા, અત્તનો પઞ્ઞં નિસ્સાય એત્તકસ્સ જનસ્સ જીવિતદાનં અદાસી’’તિ. સત્થા ગન્ધકુટિયં નિસિન્નોવ તેસં ભિક્ખૂનં કથં સુત્વા ગન્ધકુટિતો નિક્ખમિત્વા ધમ્મસભં પવિસિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે, ‘‘ન, ભિક્ખવે, મલ્લિકા, ઇદાનેવ અત્તનો પઞ્ઞં નિસ્સાય મહાજનસ્સ જીવિતદાનં દેતિ, પુબ્બેપિ અદાસિયેવા’’તિ વત્વા તમત્થં પકાસન્તો અતીતં આહરિ –

અતીતે બારાણસિયં રઞ્ઞો પુત્તો એકં નિગ્રોધરુક્ખં ઉપસઙ્કમિત્વા તત્થ નિબ્બત્તાય દેવતાય આયાચિ – ‘‘સામિ દેવરાજ, ઇમસ્મિં જમ્બુદીપે એકસતરાજાનો એકસતઅગ્ગમહેસિયો, સચાહં પિતુ અચ્ચયેન રજ્જં લભિસ્સામી, એતેસં ગલલોહિતેન બલિં કરિસ્સામી’’તિ. સો પિતરિ કાલકતે રજ્જં પત્વા ‘‘દેવતાય મે આનુભાવેન રજ્જં પત્તં, બલિમસ્સા કરિસ્સામી’’તિ મહતિયા સેનાય નિક્ખમિત્વા એકં રાજાનં અત્તનો વસે વત્તેત્વા તેન સદ્ધિં અપરમ્પિ અપરમ્પીતિ સબ્બે રાજાનો અત્તનો વસે કત્વા સદ્ધિં અગ્ગમહેસીહિ આદાય ગચ્છન્તો ઉગ્ગસેનસ્સ નામ સબ્બકનિટ્ઠસ્સ રઞ્ઞો ધમ્મદિન્ના નામ અગ્ગમહેસી ગરુગબ્ભા, તં ઓહાય આગન્ત્વા ‘‘એત્તકજનં વિસપાનકં પાયેત્વા મારેસ્સામી’’તિ રુક્ખમૂલં સોધાપેસિ. દેવતા ચિન્તેસિ – ‘‘અયં રાજા એત્તકે રાજાનો ગણ્હન્તો ‘મં નિસ્સાય ગહિતા ઇમે’તિ ચિન્તેત્વા તેસં ગલલોહિતેન મય્હં બલિં કાતુકામો, સચે પનાયં એતે ઘાતેસ્સતિ, જમ્બુદીપે રાજવંસો ઉપચ્છિજ્જિસ્સતિ, રુક્ખમૂલેપિ, મે અસુચિ ભવિસ્સતિ, સક્ખિસ્સામિ નુ ખો એતં નિવારેતુ’’ન્તિ. સા ઉપધારેન્તી ‘‘નાહં સક્ખિસ્સામી’’તિ ઞત્વા અઞ્ઞમ્પિ દેવતં ઉપસઙ્કમિત્વા એતમત્થં આરોચેત્વા ‘‘ત્વં સક્ખિસ્સસી’’તિ આહ. તાયપિ પટિક્ખિત્તા અઞ્ઞમ્પિ અઞ્ઞમ્પીતિ એવં સકલચક્કવાળદેવતાયો ઉપસઙ્કમિત્વા તાહિપિ પટિક્ખિત્તા ચતુન્નં મહારાજૂનં સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘મયં ન સક્કોમ, અમ્હાકં પન રાજા અમ્હેહિ પુઞ્ઞેન ચ પઞ્ઞાય ચ વિસિટ્ઠો, તં પુચ્છા’’તિ તેહિપિ પટિક્ખિત્તકાલે સક્કં ઉપસઙ્કમિત્વા તમત્થં આરોચેત્વા, ‘‘દેવ, તુમ્હેસુ અપ્પોસ્સુક્કતં આપન્નેસુ ખત્તિયવંસો ઉપચ્છિજ્જિસ્સતિ, તસ્સ પટિસરણં હોથા’’તિ આહ. સક્કો ‘‘અહમ્પિ નં પટિબાહિતું ન સક્ખિસ્સામિ, ઉપાયં પન તે વક્ખામી’’તિ વત્વા ઉપાયં આચિક્ખિ – ‘‘ગચ્છ, ત્વં રઞ્ઞો પસ્સન્તસ્સેવ રત્તવત્થં નિવાસેત્વા અત્તનો રુક્ખતો નિક્ખમિત્વા ગમનાકારં દસ્સેહિ. અથ તં રાજા ‘દેવતા ગચ્છતિ, નિવત્તાપેસ્સામિ ન’ન્તિ નાનપ્પકારેન યાચિસ્સતિ. અથ નં વદેય્યાસિ ‘ત્વં એકસતરાજાનો સદ્ધિં અગ્ગમહેસીહિ આનેત્વા તેસં ગલલોહિતેન બલિં કરિસ્સામી’તિ મય્હં આયાચિત્વા ઉગ્ગસેનસ્સ રઞ્ઞો દેવિં ઓહાય આગતો, નાહં તાદિસસ્સ મુસાવાદસ્સ બલિં સમ્પટિચ્છામી’’તિ, ‘‘એવં કિર વુત્તે રાજા તં આણાપેસ્સતિ, સા રઞ્ઞો ધમ્મં દેસેત્વા એત્તકસ્સ જનસ્સ જીવિતદાનં દસ્સતી’’તિ. ઇમિના કારણેન સક્કો દેવતાય ઇમં ઉપાયં આચિક્ખિ. દેવતા તથા અકાસિ.

રાજાપિ તં આણાપેસિ. સા આગન્ત્વા તેસં રાજૂનં પરિયન્તે નિસિન્નમ્પિ અત્તનો રાજાનમેવ વન્દિ. રાજા ‘‘મયિ સબ્બરાજજેટ્ઠકે ઠિતે સબ્બકનિટ્ઠં અત્તનો સામિકં વન્દતી’’તિ તસ્સા કુજ્ઝિ. અથ નં સા આહ – ‘‘કિં મય્હં તયિ પટિબદ્ધં, અયં પન મે સામિકો ઇસ્સરિયસ્સ દાયકો, ઇમં અવન્દિત્વા કસ્મા તં વન્દિસ્સામી’’તિ? રુક્ખદેવતા પસ્સન્તસ્સેવ મહાજનસ્સ ‘‘એવં, ભદ્દે, એવં, ભદ્દે’’તિ વત્વા તં પુપ્ફમુટ્ઠિના પૂજેસિ. પુન રાજા આહ – ‘‘સચે મં ન વન્દસિ, મય્હં રજ્જસિરિદાયિકં એવં મહાનુભાવં દેવતં કસ્મા ન વન્દસી’’તિ? ‘‘મહારાજ, તયા અત્તનો પુઞ્ઞે ઠત્વા રાજાનો ગહિતા, ન દેવતાય ગહેત્વા દિન્ના’’તિ. પુનપિ તં દેવતા ‘‘એવં, ભદ્દે, એવં, ભદ્દે’’તિ વત્વા તથેવ પૂજેસિ. પુન સા રાજાનં આહ – ‘‘ત્વં ‘દેવતાય મે એત્તકા રાજાનો ગહેત્વા દિન્ના’તિ વદેસિ, ઇદાનિ તે દેવતાય ઉપરિ વામપસ્સે રુક્ખો અગ્ગિના દડ્ઢો, સા તં અગ્ગિં નિબ્બાપેતું કસ્મા નાસક્ખિ, યદિ એવં મહાનુભાવા’’તિ. પુનપિ તં દેવતા ‘‘એવં, ભદ્દે, એવં, ભદ્દે’’તિ વત્વા તથેવ પૂજેસિ.

સા કથયમાના ઠિતા રોદિ ચેવ હસિ ચ. અથ નં રાજા ‘‘કિં ઉમ્મત્તિકાસી’’તિ આહ. ‘‘કસ્મા દેવ એવં વદેસિ’’? ‘‘ન માદિસિયો ઉમ્મત્તિકા હોન્તી’’તિ. અથ ‘‘નં કિં કારણા રોદસિ ચેવ હસસિ ચા’’તિ? ‘‘સુણાહિ, મહારાજ, અહઞ્હિ અતીતે કુલધીતા હુત્વા પતિકુલે વસન્તી સામિકસ્સ સહાયકં પાહુનકં આગતં દિસ્વા તસ્સ ભત્તં પચિતુકામા ‘મંસં આહરા’તિ દાસિયા કહાપણં દત્વા તાય મંસં અલભિત્વા આગતાય ‘નત્થિ મંસ’ન્તિ વુત્તે ગેહસ્સ પચ્છિમભાગે સયિતાય એળિકાય સીસં છિન્દિત્વા ભત્તં સમ્પાદેસિં. સાહં એકિસ્સાય એળિકાય સીસં છિન્દિત્વા નિરયે પચ્ચિત્વા પક્કાવસેસેન તસ્સા લોમગણનાય સીસચ્છેદં પાપુણિં, ‘ત્વં એત્તકં જનં વધિત્વા કદા દુક્ખા મુચ્ચિસ્સસી’તિ એવમહં તવ દુક્ખં અનુસ્સરન્તી રોદિ’’ન્તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

‘‘એકિસ્સા કણ્ઠં છેત્વાન, લોમગણનાય પચ્ચિસં;

બહૂનં કણ્ઠે છેત્વાન, કથં કાહસિ ખત્તિયા’’તિ.

અથ ‘‘કસ્મા ત્વં હસસી’’તિ? ‘‘‘એતસ્મા દુક્ખા મુત્તામ્હી’તિ તુસ્સિત્વા, મહારાજા’’તિ. પુનપિ તં દેવતા ‘‘એવં, ભદ્દે, એવં, ભદ્દે’’તિ વત્વા પુપ્ફમુટ્ઠિના પૂજેસિ. રાજા ‘‘અહો મે ભારિયં કતં કમ્મં, અયં કિર એકં એળિકં વધિત્વા નિરયે પક્કાવસેસેન તસ્સા લોમગણનાય સીસચ્છેદં પાપુણિ, અહં એત્તકં જનં વધિત્વા કદા સોત્થિં પાપુણિસ્સામી’’તિ સબ્બે રાજાનો મોચેત્વા અત્તનો મહલ્લકતરે વન્દિત્વા દહરદહરાનં અઞ્જલિં પગ્ગય્હ સબ્બે ખમાપેત્વા સકસકટ્ઠાનમેવ પહિણિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા ‘‘એવં, ભિક્ખવે, ન ઇદાનેવ, મલ્લિકા દેવી, અત્તનો પઞ્ઞં નિસ્સાય મહાજનસ્સ જીવિતદાનં દેતિ, પુબ્બેપિ અદાસિયેવા’’તિ વત્વા અતીતં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા બારાણસિરાજા પસેનદિ કોસલો અહોસિ, ધમ્મદિન્ના, દેવી મલ્લિકા, રુક્ખદેવતા અહમેવા’’તિ. એવં અતીતં સમોધાનેત્વા પુન ધમ્મં દેસેન્તો, ‘‘ભિક્ખવે, પાણાતિપાતો નામ ન કત્તબ્બયુત્તકો. પાણાતિપાતિનો હિ દીઘરત્તં સોચન્તી’’તિ વત્વા ઇમા ગાથા આહ –

‘‘ઇધ સોચતિ પેચ્ચ સોચતિ,

પાપકારી ઉભયત્થ સોચતિ;

સો સોચતિ સો વિહઞ્ઞતિ,

દિસ્વા કમ્મકિલિટ્ઠમત્તનો’’તિ. (ધ. પ. ૧૫);

‘‘એવં ચે સત્તા જાનેય્યું, દુક્ખાયં જાતિસમ્ભવો;

ન પાણો પાણિનં હઞ્ઞે, પાણઘાતી હિ સોચતી’’તિ. (જા. ૧.૧.૧૮);

અઞ્ઞતરપુરિસવત્થુ પઠમં.