૮. વિસાખાવત્થુ

યથાપિ પુપ્ફરાસિમ્હાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા સાવત્થિયં ઉપનિસ્સાય પુબ્બારામે વિહરન્તો વિસાખં ઉપાસિકં આરબ્ભ કથેસિ.

સા કિર અઙ્ગરટ્ઠે ભદ્દિયનગરે મેણ્ડકસેટ્ઠિપુત્તસ્સ ધનઞ્ચયસેટ્ઠિનો અગ્ગમહેસિયા સુમનદેવિયા કુચ્છિસ્મિં નિબ્બત્તિ. તસ્સા સત્તવસ્સિકકાલે સત્થા સેલબ્રાહ્મણાદીનં બોધનેય્યબન્ધવાનં ઉપનિસ્સયસમ્પદં દિસ્વા મહાભિક્ખુસઙ્ઘપરિવારો ચારિકં ચરમાનો તં નગરં પાપુણિ.

તસ્મિઞ્ચ સમયે મેણ્ડકો, ગહપતિ, તસ્મિં નગરે પઞ્ચન્નં મહાપુઞ્ઞાનં જેટ્ઠકો હુત્વા સેટ્ઠિટ્ઠાનં કરોતિ. પઞ્ચ મહાપુઞ્ઞા નામ મેણ્ડકો સેટ્ઠિ, ચન્દપદુમા નામ તસ્સેવ જેટ્ઠકભરિયા, તસ્સેવ જેટ્ઠકપુત્તો ધનઞ્ચયો નામ, તસ્સ ભરિયા સુમનદેવી નામ, મેણ્ડકસેટ્ઠિનો દાસો પુણ્ણો નામાતિ. ન કેવલઞ્ચ મેણ્ડકસેટ્ઠિયેવ, બિમ્બિસારરઞ્ઞો પન વિજિતે પઞ્ચ અમિતભોગા નામ અહેસું – જોતિકો, જટિલો, મેણ્ડકો, પુણ્ણકો, કાકવલિયોતિ. તેસુ અયં મેણ્ડકસેટ્ઠિ દસબલસ્સ અત્તનો નગરં સમ્પત્તભાવં ઞત્વા પુત્તસ્સ ધનઞ્ચયસેટ્ઠિનો ધીતરં વિસાખં દારિકં પક્કોસાપેત્વા આહ – ‘‘અમ્મ, તુય્હમ્પિ મઙ્ગલં, અમ્હાકમ્પિ મઙ્ગલં, તવ પરિવારેહિ પઞ્ચહિ દારિકાસતેહિ સદ્ધિં પઞ્ચ રથસતાનિ આરુય્હ પઞ્ચહિ દાસિસતેહિ પરિવુતા દસબલસ્સ પચ્ચુગ્ગમનં કરોહી’’તિ. સા ‘‘સાધૂ’’તિ પટિસ્સુણિત્વા તથા અકાસિ. કારણાકારણેસુ પન કુસલત્તા યાવતિકા યાનસ્સ ભૂમિ, યાનેન ગન્ત્વા યાના પચ્ચોરોહિત્વા પત્તિકાવ સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. અથસ્સા ચરિયાવસેન સત્થા ધમ્મં દેસેસિ. સા દેસનાવસાને પઞ્ચહિ દારિકાસતેહિ સદ્ધિં સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. મેણ્ડકસેટ્ઠિપિ ખો સત્થારમુપસઙ્કમિત્વા ધમ્મકથં સુત્વા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાય સ્વાતનાય નિમન્તેત્વા પુનદિવસે અત્તનો નિવેસને પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિવિસિત્વા એતેનેવ ઉપાયેન અડ્ઢમાસં મહાદાનમદાસિ. સત્થા ભદ્દિયનગરે યથાભિરન્તં વિહરિત્વા પક્કામિ.

તેન ખો પન સમયેન બિમ્બિસારો ચ પસેનદિ કોસલો ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં ભગિનિપતિકા હોન્તિ. અથેકદિવસં કોસલરાજા ચિન્તેસિ – ‘‘બિમ્બિસારસ્સ વિજિતે પઞ્ચ અમિતભોગા મહાપુઞ્ઞા વસન્તિ, મય્હં વિજિતે એકોપિ તાદિસો નત્થિ, યંનૂનાહં બિમ્બિસારસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા એકં મહાપુઞ્ઞં યાચેય્ય’’ન્તિ. સો તત્થ ગન્ત્વા રઞ્ઞા કતપટિસન્થારો ‘‘કિં કારણા આગતોસી’’તિ પુટ્ઠો ‘‘‘તુમ્હાકં વિજિતે પઞ્ચ અમિતભોગા મહાપુઞ્ઞા વસન્તિ, તતો એકં ગહેત્વા ગમિસ્સામી’તિ આગતોમ્હિ, તેસુ મે એકં દેથા’’તિ આહ. ‘‘મહાકુલાનિ અમ્હેહિ ચાલેતું ન સક્કા’’તિ આહ. ‘‘અહં અલદ્ધા ન ગમિસ્સામી’’તિ આહ. રાજા અમચ્ચેહિ સદ્ધિં મન્તેત્વા ‘‘જોતિકાદીનં મહાકુલાનં ચાલનં નામ મહાપથવિયા ચાલનસદિસં, મેણ્ડકમહાસેટ્ઠિસ્સ પુત્તો ધનઞ્ચયસેટ્ઠિ નામ અત્થિ, તેન સદ્ધિં મન્તેત્વા પટિવચનં તે દસ્સામી’’તિ વત્વા તં પક્કોસાપેત્વા, તાત, કોસલરાજા ‘‘‘એકં ધનસેટ્ઠિં ગહેત્વા ગમિસ્સામી’તિ વદતિ, ત્વં તેન સદ્ધિં ગચ્છાહી’’તિ. ‘‘તુમ્હેસુ પહિણન્તેસુ ગમિસ્સામિ, દેવા’’તિ. ‘‘તેન હિ પરિવચ્છં કત્વા ગચ્છ, તાતા’’તિ. સો અત્તનો કત્તબ્બયુત્તકમકાસિ. રાજાપિસ્સ મહન્તં સક્કારં કત્વા, ‘‘ઇમં આદાય ગચ્છથા’’તિ પસેનદિરાજાનં ઉય્યોજેસિ. સો તં આદાય સબ્બત્થ એકરત્તિવાસેન ગચ્છન્તો એકં ફાસુકટ્ઠાનં પત્વા નિવાસં ગણ્હિ, અથ નં ધનઞ્ચયસેટ્ઠિ પુચ્છિ – ‘‘ઇદં કસ્સ વિજિત’’ન્તિ? ‘‘મય્હં, સેટ્ઠી’’તિ. ‘‘કીવ દૂરો ઇતો સાવત્થી’’તિ? ‘‘સત્તયોજનમત્થકે’’તિ. ‘‘અન્તોનગરં સમ્બાધં, અમ્હાકં પરિજનો મહન્તો, સચે રોચેથ, ઇધેવ વસેય્યામ, દેવા’’તિ. રાજા ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા તસ્મિં ઠાને નગરં માપેત્વા તસ્સ દત્વા અગમાસિ. તસ્મિં પદેસે સયં વસનટ્ઠાનસ્સ ગહિતત્તા નગરસ્સ સાકેતન્ત્વેવ નામં અહોસિ.

સાવત્થિયમ્પિ ખો મિગારસેટ્ઠિનો પુત્તો પુણ્ણવડ્ઢનકુમારો નામ વયપ્પત્તો અહોસિ. અથ નં માતાપિતરો વદિંસુ – ‘‘તાત, તવ રુચ્ચનટ્ઠાને એકં દારિકં ઉપધારેહી’’તિ. ‘‘‘મય્હં એવરૂપાય ભરિયાય કિચ્ચં નત્થી’તિ, પુત્ત, મા એવં કરિ, કુલં નામ અપુત્તકં ન તિટ્ઠતી’’તિ. સો પુનપ્પુનં વુચ્ચમાનો ‘‘તેન હિ પઞ્ચકલ્યાણસમન્નાગતં દારિકં લભમાનો તુમ્હાકં વચનં કરિસ્સામી’’તિ આહ. ‘‘કાનિ પનેતાનિ પઞ્ચ કલ્યાણાનિ નામ, તાતા’’તિ. કેસકલ્યાણં, મંસકલ્યાણં, અટ્ઠિકલ્યાણં, છવિકલ્યાણં, વયકલ્યાણન્તિ. મહાપુઞ્ઞાય હિ ઇત્થિયા કેસા મોરકલાપસદિસા હુત્વા મુઞ્ચિત્વા વિસ્સટ્ઠા નિવાસનન્તં પહરિત્વા નિવત્તિત્વા ઉદ્ધગ્ગા તિટ્ઠન્તિ, ઇદં કેસકલ્યાણં નામ, દન્તાવરણં બિમ્બફલસદિસં વણ્ણસમ્પન્નં સમં સુફુસિતં હોતિ, ઇદં મંસકલ્યાણં નામ, દન્તા સુક્કા સમા અવિરળા ઉસ્સાપેત્વા ઠપિતવજિરપન્તિ વિય સમચ્છિન્નસઙ્ખપન્તિ વિય ચ સોભન્તિ, ઇદં અટ્ઠિકલ્યાણં નામ, કાળિયા ચુણ્ણકાદીહિ અવિલિત્તો એવ છવિવણ્ણો સિનિદ્ધો નીલુપ્પલદામસદિસો હોતિ, ઓદાતાય ચ કણિકારપુપ્ફદામસદિસો હોતિ, ઇદં છવિકલ્યાણં નામ, દસક્ખત્તું વિજાતાપિ ખો પન સકિં વિજાતા વિય અવિગતયોબ્બનાયેવ હોતિ, ઇદં વયકલ્યાણં નામ હોતિ. અથસ્સ માતાપિતરો અટ્ઠુત્તરસતબ્રાહ્મણે નિમન્તેત્વા ભોજેત્વા ‘‘પઞ્ચકલ્યાણસમન્નાગતા ઇત્થિયો નામ હોન્તી’’તિ પુચ્છિંસુ. ‘‘આમ, હોન્તી’’તિ. ‘‘તેન હિ એવરૂપં દારિકં પરિયેસિતું અટ્ઠ જના ગચ્છન્તૂ’’તિ બહું ધનં દત્વા ‘‘આગતકાલે વો કત્તબ્બં જાનિસ્સામ, ગચ્છથ, એવરૂપં દારિકં પરિયેસથ, દિટ્ઠકાલે ચ ઇમં પિલન્ધનં દદેય્યાથા’’તિ સતસહસ્સગ્ઘનિકં સુવણ્ણમાલં દત્વા ઉય્યોજેસું.

તે મહન્તમહન્તાનિ નગરાનિ ગન્ત્વા પરિયેસમાના પઞ્ચકલ્યાણસમન્નાગતં દારિકં અદિસ્વા નિવત્તિત્વા આગચ્છન્તા વિવટનક્ખત્તદિવસે સાકેતં અનુપ્પત્તા – ‘‘અજ્જ અમ્હાકં કમ્મં નિપ્ફજ્જિસ્સતી’’તિ ચિન્તયિંસુ. તસ્મિં પન નગરે અનુસંવચ્છરં વિવટનક્ખત્તં નામ હોતિ. તદા બહિ અનિક્ખમનકુલાનિપિ પરિવારેન સદ્ધિં ગેહા નિક્ખમિત્વા અપ્પટિચ્છન્નેન સરીરેન પદસાવ નદીતીરં ગચ્છન્તિ. તસ્મિં દિવસે ખત્તિયમહાસાલાદીનં પુત્તાપિ ‘‘અત્તનો સમાનજાતિકં મનાપં કુલદારિકં દિસ્વા માલાગુળેન પરિક્ખિપિસ્સામા’’તિ તં તં મગ્ગં નિસ્સાય તિટ્ઠન્તિ. તેપિ ખો બ્રાહ્મણા નદીતીરે એકં સાલં પવિસિત્વા અટ્ઠંસુ. ‘‘તસ્મિં ખણે વિસાખા પન્નરસસોળસવસ્સુદ્દેસિકા હુત્વા સબ્બાભરણપટિમણ્ડિતા પઞ્ચહિ કુમારિકાસતેહિ પરિવુતા નદિં ગન્ત્વા ન્હાયિસ્સામી’’તિ તં પદેસં પત્તા, અથ ખો મેઘો ઉટ્ઠહિત્વા પાવસ્સિ. પઞ્ચસતા કુમારિકાયો વેગેન ગન્ત્વા સાલં પવિસિંસુ. બ્રાહ્મણા ઓલોકેન્તા તાસુ એકમ્પિ પઞ્ચકલ્યાણસમન્નાગતં ન પસ્સિંસુ. અથ વિસાખા પકતિગમનેનેવ સાલં પાવિસિ, વત્થાભરણાનિ તેમિંસુ. બ્રાહ્મણા તસ્સા ચત્તારિ કલ્યાણાનિ દિસ્વા દન્તે પસ્સિતુકામા ‘‘અલસજાતિકા અમ્હાકં ધીતા, એતિસ્સા સામિકો કઞ્જિકમત્તમ્પિ ન લભિસ્સતિ મઞ્ઞે’’તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં કથયિંસુ. અથ ને વિસાખા આહ – ‘‘કં વદેથ તુમ્હે’’તિ? ‘‘તં કથેમ, અમ્મા’’તિ. મધુરો હિ તસ્સા સદ્દો કંસતાળસરો વિય નિચ્છરતિ. અથ ને પુન મધુરસદ્દેન ‘‘કિં કારણા ભણથા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘તવ પરિવારિત્થિયો વત્થાલઙ્કારે અતેમેત્વા વેગેન સાલં પવિટ્ઠા, તુય્હં એત્તકં ઠાનં વેગેન આગમનમત્તમ્પિ નત્થિ, વત્થાભરણાનિ તેમેત્વા આગતાસિ. તસ્મા કથેમ, અમ્મા’’તિ.

‘‘તાતા, એવં મા વદેથ, અહં એતાહિ બલવતરા, કારણં પન સલ્લક્ખેત્વા જવેન નાગતામ્હી’’તિ. ‘‘કિં, અમ્મા’’તિ? ‘‘તાતા, ચત્તારો જના જવમાના ન સોભન્તિ, અપરમ્પિ કારણં અત્થી’’તિ. ‘‘કતમે ચત્તારો જના જવમાના ન સોભન્તિ, અમ્મા’’તિ? તાતા, અભિસિત્તરાજા તાવ સબ્બાભરણપટિમણ્ડિતો કચ્છં બન્ધિત્વા રાજઙ્ગણે જવમાનો ન સોભતિ, ‘‘કિં અયં રાજા ગહપતિકો વિય ધાવતી’’તિ અઞ્ઞદત્થુ ગરહં લભતિ, સણિકં ગચ્છન્તોવ સોભતિ. રઞ્ઞો મઙ્ગલહત્થીપિ અલઙ્કતો જવમાનો ન સોભતિ, વારણલીળાય ગચ્છન્તોવ સોભતિ. પબ્બજિતો જવમાનો ન સોભતિ, ‘‘કિં અયં સમણો ગિહી વિય ધાવતી’’તિ કેવલં ગરહમેવ લભતિ, સમિતગમનેન પન સોભતિ. ઇત્થી જવમાના ન સોભતિ, ‘‘કિં એસા ઇત્થી પુરિસો વિય ધાવતી’’તિ ગરહિતબ્બાવ હોતિ, ‘‘ઇમે ચત્તારો જના જવમાના ન સોભન્તિ, તાતા’’તિ. ‘‘કતમં પન અપરં કારણં, અમ્મા’’તિ? ‘‘તાતા, માતાપિતરો નામ ધીતરં અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનિ સણ્ઠાપેત્વા પોસેન્તિ. મયઞ્હિ વિક્કિણેય્યભણ્ડં નામ, અમ્હે પરકુલપેસનત્થાય પોસેન્તિ. સચે જવમાનાનં નિવત્થદુસ્સકણ્ણે વા અક્કમિત્વા ભૂમિયં વા પક્ખલિત્વા પતિતકાલે હત્થો વા પાદો વા ભિજ્જેય્ય, કુલસ્સેવ ભારો ભવેય્ય, પસાધનભણ્ડં પન મે તેમેત્વા સુસ્સિસ્સતિ. ઇમં કારણં સલ્લક્ખેત્વા ન ધાવિતામ્હિ, તાતા’’તિ.

બ્રાહ્મણા તસ્સા કથનકાલે દન્તસમ્પત્તિં દિસ્વા ‘‘એવરૂપા નો દન્તસમ્પત્તિ દિટ્ઠપુબ્બા’’તિ તસ્સા સાધુકારં દત્વા, ‘‘અમ્મ, તુય્હમેવેસા અનુચ્છવિકા’’તિ વત્વા તં સુવણ્ણમાલં પિલન્ધયિંસુ. અથ ને પુચ્છિ – ‘‘કતરનગરતો આગતાત્થ, તાતા’’તિ? ‘‘સાવત્થિતો, અમ્મા’’તિ. ‘‘સેટ્ઠિકુલં કતરં નામા’’તિ? ‘‘મિગારસેટ્ઠિ નામ, અમ્મા’’તિ. ‘‘અય્યપુત્તો કો નામા’’તિ? ‘‘પુણ્ણવડ્ઢનકુમારો નામ, અમ્મા’’તિ. સા ‘‘સમાનજાતિકં નો કુલ’’ન્તિ અધિવાસેત્વા પિતુ સાસનં પહિણિ ‘‘અમ્હાકં રથં પેસેતૂ’’તિ. કિઞ્ચાપિ હિ સા આગમનકાલે પદસા આગતા, સુવણ્ણમાલાય પન પિલન્ધનકાલતો પટ્ઠાય તથા ગન્તું ન લભતિ, ઇસ્સરદારિકા રથાદીહિ ગચ્છન્તિ, ઇતરા પકતિયાનકં વા અભિરુહન્તિ, છત્તં વા તાલપણ્ણં વા ઉપરિ કરોન્તિ, તસ્મિમ્પિ અસતિ નિવત્થસાટકસ્સ દસન્તં ઉક્ખિપિત્વા અંસે ખિપન્તા ગચ્છન્તિ એવ. તસ્સા પન પિતા પઞ્ચ રથસતાનિ પેસેસિ. સા સપરિવારા રથં આરુય્હ ગતા. બ્રાહ્મણાપિ એકતોવ અગમંસુ. અથ ને સેટ્ઠિ પુચ્છિ – ‘‘કુતો આગતાત્થા’’તિ? ‘‘સાવત્થિતો મહાસેટ્ઠી’’તિ. ‘‘સેટ્ઠિ કતરો નામા’’તિ? ‘‘મિગારસેટ્ઠિ નામા’’તિ. ‘‘પુત્તો કો નામા’’તિ? ‘‘પુણ્ણવડ્ઢનકુમારો નામ મહાસેટ્ઠી’’તિ. ‘‘ધનં કિત્તક’’ન્તિ? ‘‘ચત્તાલીસકોટિયો મહાસેટ્ઠી’’તિ. ‘‘ધનં તાવ અમ્હાકં ધનં ઉપાદાય કાકણિકમત્તં, દારિકાય પન આરક્ખમત્તાય લદ્ધકાલતો પટ્ઠાય કિં અઞ્ઞેન કારણેના’’તિ અધિવાસેસિ. સો તેસં સક્કારં કત્વા એકાહદ્વીહં વસાપેત્વા ઉય્યોજેસિ.

તે સાવત્થિં ગન્ત્વા મિગારસેટ્ઠિસ્સ ‘‘લદ્ધા નો દારિકા’’તિ આરોચયિંસુ. ‘‘કસ્સ ધીતા’’તિ? ‘‘ધનઞ્ચયસેટ્ઠિનો’’તિ. સો ‘‘મહાકુલસ્સ મે દારિકા લદ્ધા, ખિપ્પમેવ નં આનેતું વટ્ટતી’’તિ તત્થ ગમનત્થં રઞ્ઞો આરોચેસિ. રાજા ‘‘‘મહાકુલં એતં મયા બિમ્બિસારસ્સ સન્તિકા આનેત્વા સાકેતે નિવેસિતં, તસ્સ સમ્માનં કાતું વટ્ટતી’તિ અહમ્પિ આગમિસ્સામી’’તિ આહ, સો ‘‘સાધુ, દેવા’’તિ વત્વા ધનઞ્ચયસેટ્ઠિનો સાસનં પેસેસિ – ‘‘મયિ આગચ્છન્તે રાજાપિ આગમિસ્સતિ, મહન્તં રાજબલં એત્તકસ્સ જનસ્સ કત્તબ્બયુત્તકં કાતું સક્ખિસ્સસિ, ન સક્ખિસ્સસી’’તિ? ઇતરોપિ ‘‘સચેપિ દસ રાજાનો આગચ્છન્તિ, આગચ્છન્તૂ’’તિ પટિસાસનં પેસેસિ. મિગારસેટ્ઠિ તાવ મહન્તે નગરે ગેહગોપકમત્તં ઠપેત્વા સેસજનં આદાય ગન્ત્વા અડ્ઢયોજનમત્તે ઠાને ઠત્વા ‘‘આગતામ્હા’’તિ સાસનં પહિણિ. ધનઞ્ચયસેટ્ઠિ બહુપણ્ણાકારં પેસેત્વા ધીતરા સદ્ધિં મન્તેસિ, ‘‘અમ્મ, સસુરો કિર તે કોસલરઞ્ઞા સદ્ધિં આગતો, તસ્સ કતરં ગેહં પટિજગ્ગિતબ્બં, રઞ્ઞો કતરં, ઉપરાજાદીનં કતરાની’’તિ? પણ્ડિતા સેટ્ઠિધીતા વજિરગ્ગતિખિણઞાણા કપ્પસતસહસ્સં પત્થિતપત્થના અભિનીહારસમ્પન્ના ‘‘સસુરસ્સ મે અસુકગેહં પટિજગ્ગથ, રઞ્ઞો અસુકગેહં, ઉપરાજાદીનં અસુકાની’’તિ સંવિદહિત્વા દાસકમ્મકરે પક્કોસાપેત્વા ‘‘એત્તકા રઞ્ઞો કત્તબ્બકિચ્ચં કરોથ, એત્તકા ઉપરાજાદીનં, હત્થિઅસ્સાદયોપિ તુમ્હેયેવ પટિજગ્ગથ, અસ્સબન્ધાદયોપિ આગન્ત્વા મઙ્ગલછણં અનુભવિસ્સન્તી’’તિ સંવિદહિ. ‘‘કિં કારણા’’? ‘‘‘મયં વિસાખાય મઙ્ગલટ્ઠાનં ગન્ત્વા ન કિઞ્ચિ લભિમ્હ, અસ્સરક્ખણાદીનિ કરોન્તા સુખં ન વિચરિમ્હા’તિ કેચિ વત્તું મા લભિંસૂ’’તિ.

તં દિવસમેવ વિસાખાય પિતા પઞ્ચસતે સુવણ્ણકારે પક્કોસાપેત્વા ‘‘ધીતુ મે મહાલતાપસાધનં નામ કરોથા’’તિ રત્તસુવણ્ણસ્સ નિક્ખસહસ્સં, તદનુરૂપાનિ ચ રજતમણિમુત્તાપવાળવજિરાદીનિ દાપેસિ. રાજા કતિપાહં વસિત્વાવ ધનઞ્ચયસેટ્ઠિસ્સ સાસનં પહિણિ ‘‘ન સક્કા સેટ્ઠિના અમ્હાકં ચિરં પોસનં નામ કાતું, દાનિ દારિકાય ગમનકાલં જાનાતૂ’’તિ. સોપિ રઞ્ઞો સાસનં પેસેસિ – ‘‘ઇદાનિ વસ્સકાલો આગતો, ન સક્કા ચતુમાસં વિચરિતું, તુમ્હાકં બલકાયસ્સ યં યં લદ્ધું વટ્ટતિ, સબ્બં તં મમ ભારો, મયા પેસિતકાલે દેવો ગમિસ્સતી’’તિ. તતો પટ્ઠાય સાકેતનગરં નિચ્ચનક્ખત્તં વિય અહોસિ. રાજાનં આદિં કત્વા સબ્બેસં માલાગન્ધવત્થાદીનિ પટિયત્તાનેવ હોન્તિ. તતો તે જના ચિન્તયિંસુ – ‘‘સેટ્ઠિ અમ્હાકમેવ સક્કારં કરોતી’’તિ, એવં તયો માસા અતિક્કન્તા, પસાધનં પન તાવ ન નિટ્ઠાતિ. કમ્મન્તાધિટ્ઠાયકા આગન્ત્વા સેટ્ઠિનો આરોચેસું – ‘‘અઞ્ઞં અસન્તં નામ નત્થિ, બલકાયસ્સ પન ભત્તપચનદારૂનિ નપ્પહોન્તી’’તિ. ‘‘ગચ્છથ, તાતા, ઇમસ્મિં નગરે પરિજિણ્ણા હત્થિસાલાદયો ચેવ પરિજિણ્ણકાનિ ચ ગેહાનિ ગહેત્વા પચથા’’તિ. એવં પચન્તાનમ્પિ અડ્ઢમાસો અતિક્કન્તો. તતો પુનપિ ‘‘દારૂનિ નત્થી’’તિ આરોચયિંસુ. ‘‘ઇમસ્મિં કાલે ન સક્કા દારૂનિ લદ્ધું, દુસ્સકોટ્ઠાગારાનિ વિવરિત્વા થૂલસાટકેહિ વટ્ટિયો કત્વા તેલચાટીસુ તેમેત્વા ભત્તં પચથા’’તિ. તે અડ્ઢમાસં તથા અકંસુ. એવં ચત્તારો માસા અતિક્કન્તા, પસાધનમ્પિ નિટ્ઠિતં.

તસ્મિં પસાધને ચતસ્સો વજિરનાળિયો ઉપયોગં અગમંસુ, મુત્તાનં એકાદસ નાળિયો, પવાળસ્સ બાવીસતિ નાળિયો, મણીનં તેત્તિંસ નાળિયો. ઇતિ એતેહિ ચ અઞ્ઞેહિ ચ રતનેહિ નિટ્ઠાનં અગમાસિ. અસુત્તમયં પસાધનં રજતેન સુત્તકિચ્ચં કરિંસુ. તં સીસે પટિમુક્કં પાદપિટ્ઠિં ગચ્છતિ. તસ્મિં તસ્મિં ઠાને મુદ્દિકા યોજેત્વા કતા સુવણ્ણમયા ગણ્ઠિકા હોન્તિ, રજતમયા પાસકા, મત્થકમજ્ઝે એકા મુદ્દિકા, દ્વીસુ કણ્ણપિટ્ઠીસુ દ્વે, ગલવાટકે એકા, દ્વીસુ જત્તૂસુ દ્વે, દ્વીસુ કપ્પરેસુ દ્વે, દ્વીસુ કટિપસ્સેસુ દ્વેતિ. તસ્મિં ખો પન પસાધને એકં મોરં કરિંસુ, તસ્સ દક્ખિણપક્ખે રત્તસુવણ્ણમયાનિ પઞ્ચ પત્તસતાનિ અહેસું, વામપક્ખે પઞ્ચ પત્તસતાનિ, તુણ્ડં પવાળમયં, અક્ખીનિ મણિમયાનિ, તથા ગીવા ચ પિઞ્છાનિ ચ, પત્તનાળિયો રજતમયા, તથા જઙ્ઘાયો. સો વિસાખાય મત્થકમજ્ઝે પબ્બતકૂટે ઠત્વા નચ્ચનમયૂરો વિય ખાયતિ. પત્તનાળિસહસ્સસ્સ સદ્દો દિબ્બસઙ્ગીતં વિય પઞ્ચઙ્ગિકતૂરિયઘોસો વિય ચ પવત્તતિ. સન્તિકં ઉપગતાયેવ તસ્સા અમોરભાવં જાનન્તિ. પસાધનં નવકોટિઅગ્ઘનકં અહોસિ, સતસહસ્સં હત્થકમ્મમૂલં દીયિત્થ.

‘‘કિસ્સ પન નિસ્સન્દેન તાયેતં પસાધનં લદ્ધ’’ન્તિ? સા કિર કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે વીસતિયા ભિક્ખુસહસ્સાનં ચીવરસાટકં દત્વા સુત્તમ્પિ સૂચિયોપિ રજનમ્પિ અત્તનો સન્તકમેવ અદાસિ. તસ્સ ચીવરદાનસ્સ નિસ્સન્દેન ઇમં મહાલતાપસાધનં લભિ. ઇત્થીનઞ્હિ ચીવરદાનં મહાલતાપસાધનભણ્ડેન મત્થકં પપ્પોતિ, પુરિસાનં ઇદ્ધિમયપત્તચીવરેનાતિ. એવં મહાસેટ્ઠિ ચતૂહિ માસેહિ ધીતુ પરિવચ્છં કત્વા તસ્સા દેય્યધમ્મં દદમાનો કહાપણપૂરાનિ પઞ્ચ સકટસતાનિ અદાસિ, સુવણ્ણભાજનપૂરાનિ પઞ્ચ, રજતભાજનપૂરાનિ પઞ્ચ, તમ્બભાજનપૂરાનિ પઞ્ચ, પત્તુણ્ણવત્થકોસેય્યવત્થપૂરાનિ પઞ્ચ, સપ્પિપૂરાનિ પઞ્ચ, તેલપૂરાનિ પઞ્ચ, સાલિતણ્ડુલપૂરાનિ પઞ્ચ, નઙ્ગલફાલાદિઉપકરણપૂરાનિ પઞ્ચસકટસતાનિ અદાસિ. એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘મમ ધીતુ ગતટ્ઠાને ‘અસુકેન નામ મે અત્થો’તિ મા પરસ્સ ગેહદ્વારં પહિણી’’તિ. તસ્મા સબ્બૂપકરણાનિ દાપેસિ. એકેકસ્મિં રથે સબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતા તિસ્સો તિસ્સો વણ્ણદાસિયો ઠપેત્વા પઞ્ચ રથસતાનિ અદાસિ. ‘‘એતં ન્હાપેન્તિયો ભોજેન્તિયો અલઙ્કરોન્તિયો વિચરથા’’તિ દિયડ્ઢસહસ્સપરિચારિકાયો અદાસિ. અથસ્સ એતદહોસિ – ‘‘મમ ધીતુ ગાવો દસ્સામી’’તિ. સો પુરિસે આણાપેસિ – ‘‘ગચ્છથ ભણે ચૂળવજસ્સ દ્વારં વિવરિત્વા તીસુ ગાવુતેસુ તિસ્સો ભેરિયો ગહેત્વા તિટ્ઠથ, પુથુલતો ઉસભમત્તે ઠાને ઉભોસુ પસ્સેસુ તિટ્ઠથ. ગાવીનં તતો પરં ગન્તું મા અદત્થ. એવં ઠિતકાલે ભેરિસઞ્ઞં કરેય્યાથા’’તિ. તે તથા અકંસુ. તે ગાવીનં વજતો નિક્ખમિત્વા ગાવુતં ગતકાલે ભેરિસઞ્ઞં અકંસુ, પુન અડ્ઢયોજનં ગતકાલે અકંસુ. પુનપિ તિગાવુતં ગતકાલે ભેરિસઞ્ઞં અકંસુ, પુથુલતો ગમનઞ્ચ નિવારેસું. એવં દીઘતો તિગાવુતે, પુથુલતો ઉસભમત્તે ઠાને ગાવિયો અઞ્ઞમઞ્ઞં નિઘંસન્તિયો અટ્ઠંસુ.

મહાસેટ્ઠિ ‘‘મમ ધીતુ એત્તકા ગાવો અલં, દ્વારં પિદહથા’’તિ વજદ્વારં પિદહાપેસિ. દ્વારસ્મિં પિદહિતે વિસાખાય પુઞ્ઞબલેન બલવગાવો ચ ધેનુયો ચ ઉપ્પતિત્વા ઉપ્પતિત્વા નિક્ખમિંસુ. મનુસ્સાનં વારેન્તાનં વારેન્તાનમેવ સટ્ઠિસહસ્સા બલવગાવો ચ સટ્ઠિસહસ્સા ધેનુયો ચ નિક્ખન્તા, તત્તકા બલવવચ્છા તાસં ધેનૂનં ઉસભા ઉપ્પતિત્વા અનુબન્ધા અહેસું. ‘‘કિસ્સ પન નિસ્સન્દેન એવં ગાવો ગતા’’તિ? નિવારેન્તાનં નિવારેન્તાનં દિન્નદાનસ્સ. સા કિર કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે કિકિસ્સ રઞ્ઞો સત્તન્નં ધીતાનં કનિટ્ઠા સઙ્ઘદાસી નામ હુત્વા વીસતિયા ભિક્ખુસહસ્સાનં પઞ્ચગોરસદાનં દદમાના થેરાનઞ્ચ દહરાનઞ્ચ સામણેરાનઞ્ચ પત્તં પિદહિત્વા, ‘‘અલં, અલ’’ન્તિ નિવારેન્તાનમ્પિ ‘‘ઇદં મધુરં, ઇદં મનાપ’’ન્તિ અદાસિ. એવં તસ્સ નિસ્સન્દેન વારિયમાનાપિ ગાવો નિક્ખમિંસુ. સેટ્ઠિના એત્તકસ્સ ધનસ્સ દિન્નકાલે સેટ્ઠિભરિયા આહ – ‘‘તુમ્હેહિ મય્હં ધીતુ સબ્બં સંવિદહિતં, વેય્યાવચ્ચકરા પન દાસદાસિયો ન સંવિદહિતા, કિં કારણા’’તિ? ‘‘મમ ધીતરિ સસિનેહનિસ્સિનેહાનં જાનનત્થં. અહઞ્હિ તાય સદ્ધિં આગચ્છમાનકે ગીવાય ગહેત્વા ન પહિણામિ, યાનં આરુય્હ ગમનકાલેયેવ એતાય સદ્ધિં ગન્તુકામા ગચ્છન્તુ, મા અગન્તુકામાતિ વક્ખામી’’તિ આહ.

અથ ‘‘સ્વે મમ ધીતા ગમિસ્સતી’’તિ ગબ્ભે નિસિન્નો ધીતરં સમીપે નિસીદાપેત્વા, ‘‘અમ્મ, પતિકુલે વસન્તિયા નામ ઇમઞ્ચ ઇમઞ્ચ આચારં રક્ખિતું વટ્ટતી’’તિ ઓવાદમદાસિ. અયમ્પિ મિગારસેટ્ઠિ અનન્તરગબ્ભે નિસિન્નો ધનઞ્ચયસેટ્ઠિનો ઓવાદં અસ્સોસિ. સોપિ સેટ્ઠિ ધીતરં એવં ઓવદિ –

‘‘અમ્મ, સસુરકુલે વસન્તિયા નામ અન્તોઅગ્ગિ બહિ ન નીહરિતબ્બો, બહિઅગ્ગિ અન્તો ન પવેસેતબ્બો, દદન્તસ્સેવ દાતબ્બં, અદદન્તસ્સ ન દાતબ્બં, દદન્તસ્સાપિ અદદન્તસ્સાપિ દાતબ્બં, સુખં નિસીદિતબ્બં, સુખં ભુઞ્જિતબ્બં, સુખં નિપજ્જિતબ્બં, અગ્ગિ પરિચરિતબ્બો, અન્તોદેવતા નમસ્સિતબ્બા’’તિ.

ઇમં દસવિધં ઓવાદં દત્વા પુનદિવસે સબ્બા સેનિયો સન્નિપાતેત્વા રાજસેનાય મજ્ઝે અટ્ઠ કુટુમ્બિકે પાટિભોગે ગહેત્વા, ‘‘સચે મે ગતટ્ઠાને ધીતુ દોસો ઉપ્પજ્જતિ, તુમ્હેહિ સોધેતબ્બો’’તિ વત્વા નવકોટિઅગ્ઘનકેન મહાલતાપસાધનેન ધીતરં પસાધેત્વા ન્હાનચુણ્ણમૂલકં ચતુપણ્ણાસકોટિધનં દત્વા યાનં આરોપેત્વા સાકેતસ્સ સામન્તા અત્તનો સન્તકેસુ અનુરાધપુરમત્તેસુ ચુદ્દસસુ ભત્તગામેસુ ભેરિં ચરાપેસિ – ‘‘મમ ધીતરા સદ્ધિં ગન્તુકામા ગચ્છન્તૂ’’તિ. તે સદ્દં સુત્વાવ – ‘‘અમ્હાકં અય્યાય ગમનકાલે કિં અમ્હાકં ઇધા’’તિ ચુદ્દસ ગામકા કિઞ્ચિ અસેસેત્વા નિક્ખમિંસુ? ધનઞ્ચયસેટ્ઠિપિ રઞ્ઞો ચ મિગારસેટ્ઠિનો ચ સક્કારં કત્વા થોકં અનુગન્ત્વા તેહિ સદ્ધિં ધીતરં ઉય્યોજેસિ.

મિગારસેટ્ઠિપિ સબ્બપચ્છતો યાનકે નિસીદિત્વા ગચ્છન્તો બલકાયં દિસ્વા, ‘‘કે નામેતે’’તિ પુચ્છિ. ‘‘સુણિસાય વો વેય્યાવચ્ચકરા દાસિદાસા’’તિ. ‘‘એત્તકે કો પોસેસ્સ’’તિ? ‘‘પોથેત્વા તે પલાપેથ, અપલાયન્તે ઇતો દણ્ડં કરોથા’’તિ. વિસાખા પન ‘‘અપેથ, મા વારેથ, બલમેવ બલસ્સ ભત્તં દસ્સતી’’તિ આહ. સેટ્ઠિ એવં વુત્તેપિ, ‘‘અમ્મ, નત્થિ અમ્હાકં એતેહિ અત્થો, કો એતે પોસેસ્સતી’’તિ લેડ્ડુદણ્ડાદીહિ પોથેત્વા પલાપેત્વા સેસકે ‘‘અલં અમ્હાકં એત્તકેહી’’તિ ગહેત્વા પાયાસિ. અથ વિસાખા સાવત્થિનગરદ્વારં સમ્પત્તકાલે ચિન્તેસિ – ‘‘પટિચ્છન્નયાનસ્મિં નુ ખો નિસીદિત્વા પવિસિસ્સામિ, ઉદાહુ રથે ઠત્વા’’તિ. અથસ્સા એતદહોસિ – ‘‘પટિચ્છન્નયાનેન મે પવિસન્તિયા મહાલતાપસાધનસ્સ વિસેસો ન પઞ્ઞાયિસ્સતી’’તિ. સા સકલનગરસ્સ અત્તાનં દસ્સેન્તી રથે ઠત્વા નગરં પાવિસિ. સાવત્થિવાસિનો વિસાખાય સમ્પત્તિં દિસ્વા, ‘‘એસા કિર વિસાખા નામ, એવરૂપા અયં સમ્પત્તિ એતિસ્સાવ અનુચ્છવિકા’’તિ આહંસુ. ઇતિ સા મહાસમ્પત્તિયા સેટ્ઠિનો ગેહં પાવિસિ. ગતદિવસે ચસ્સા સકલનગરવાસિનો ‘‘અમ્હાકં ધનઞ્ચયસેટ્ઠિ અત્તનો નગરં સમ્પત્તાનં મહાસક્કારં અકાસી’’તિ યથાસત્તિ યથાબલં પણ્ણાકારં પહિણિંસુ. વિસાખા પહિતપહિતં પણ્ણાકારં તસ્મિંયેવ નગરે અઞ્ઞમઞ્ઞેસુ કુલેસુ સબ્બત્થકમેવ દાપેસિ. ઇતિ સા ‘‘ઇદં મય્હં માતુ દેથ, ઇદં મય્હં પિતુ દેથ, ઇદં મય્હં ભાતુ દેથ, ઇદં મય્હં ભગિનિયા દેથા’’તિ તેસં તેસં વયાનુરૂપં પિયવચનં વત્વા પણ્ણાકારં પેસેન્તી સકલનગરવાસિનો ઞાતકે વિય અકાસિ. અથસ્સા રત્તિભાગસમનન્તરે આજઞ્ઞવળવાય ગબ્ભવુટ્ઠાનં અહોસિ. સા દાસીહિ દણ્ડદીપિકા ગાહાપેત્વા તત્થ ગન્ત્વા વળવં ઉણ્હોદકેન ન્હાપેત્વા તેલેન મક્ખાપેત્વા અત્તનો વસનટ્ઠાનમેવ અગમાસિ.

મિગારસેટ્ઠિપિ પુત્તસ્સ આવાહમઙ્ગલં કરોન્તો ધુરવિહારે વસન્તમ્પિ તથાગતં અમનસિકરિત્વા દીઘરત્તં નગ્ગસમણકેસુ પતિટ્ઠિતેન પેમેન ચોદિયમાનો ‘‘મય્હં અય્યાનમ્પિ સક્કારં કરિસ્સામી’’તિ એકદિવસં અનેકસતેસુ નવભાજનેસુ નિરુદકપાયાસં પચાપેત્વા પઞ્ચસતે અચેલકે નિમન્તાપેત્વા અન્તોગેહં પવેસેત્વા, ‘‘આગચ્છતુ મે સુણિસા, અરહન્તે વન્દતૂ’’તિ વિસાખાય સાસનં પહિણિ. સા ‘‘અરહન્તો’’તિ વચનં સુત્વા સોતાપન્ના અરિયસાવિકા હટ્ઠતુટ્ઠા હુત્વા તેસં ભોજનટ્ઠાનં આગન્ત્વા તે ઓલોકેત્વા, ‘‘એવરૂપા હિરોત્તપ્પવિરહિતા અરહન્તા નામ ન હોન્તિ, કસ્મા મં સસુરો પક્કોસાપેસી’’તિ, ‘‘ધી, ધી’’તિ સેટ્ઠિં ગરહિત્વા અત્તનો વસનટ્ઠાનમેવ ગતા. અચેલકા તં દિસ્વા સબ્બે એકપ્પહારેનેવ સેટ્ઠિં ગરહિંસુ – ‘‘કિં ત્વં, ગહપતિ, અઞ્ઞં નાલત્થ, સમણસ્સ ગોતમસ્સ સાવિકં મહાકાળકણ્ણિં ઇધ પવેસેસિ, વેગેન નં ઇમસ્મા ગેહા નિક્કડ્ઢાપેહી’’તિ. સો ‘‘ન સક્કા મયા ઇમેસં વચનમત્તેનેવ નિક્કડ્ઢાપેતું, મહાકુલસ્સ સા ધીતા’’તિ ચિન્તેત્વા, ‘‘અય્યા, દહરા નામ જાનિત્વા વા અજાનિત્વા વા કરેય્યું, તુમ્હે તુણ્હી હોથા’’તિ તે ઉય્યોજેત્વા સયં મહારહે આસને નિસીદિત્વા સુવણ્ણપાતિયં નિરુદકં મધુપાયાસં પરિભુઞ્જિ.

તસ્મિં સમયે એકો પિણ્ડપાતિકત્થેરો પિણ્ડાય ચરન્તો તં નિવેસનં પાવિસિ. વિસાખા સસુરં બીજયમાના ઠિતા તં દિસ્વા ‘‘સસુરસ્સ આચિક્ખિતું અયુત્ત’’ન્તિ યથા સો થેરં પસ્સતિ, એવં અપગન્ત્વા અટ્ઠાસિ. સો પન બાલો થેરં દિસ્વાપિ અપસ્સન્તો વિય હુત્વા અધોમુખો ભુઞ્જતેવ. વિસાખા ‘‘થેરં દિસ્વાપિ મે સસુરો સઞ્ઞં ન કરોતી’’તિ ઞત્વા, ‘‘અતિચ્છથ, ભન્તે, મય્હં સસુરો પુરાણં ખાદતી’’તિ આહ. સો નિગણ્ઠેહિ કથિતકાલે અધિવાસેત્વાપિ ‘‘પુરાણં ખાદતી’’તિ વુત્તક્ખણેયેવ હત્થં અપનેત્વા, ‘‘ઇમં પાયાસં ઇતો નીહરથ, એતં ઇમસ્મા ગેહા નિક્કડ્ઢથ, અયં મં એવરૂપે મઙ્ગલકાલે અસુચિખાદકં નામ કરોતી’’તિ આહ. તસ્મિં ખો પન નિવેસને સબ્બેપિ દાસકમ્મકરા વિસાખાય સન્તકાવ, કો નં હત્થે વા પાદે વા ગણ્હિસ્સતિ, મુખેન કથેતું સમત્થોપિ નત્થિ. વિસાખા સસુરસ્સ કથં સુત્વા આહ – ‘‘તાત, ન એત્તકેનેવ મયં નિક્ખમામ, નાહં તુમ્હેહિ ઉદકતિત્થતો કુમ્ભદાસી વિય આનીતા, ધરમાનકમાતાપિતૂનં ધીતરો નામ ન એત્તકેનેવ નિક્ખમન્તિ, એતેનેવ મે કારણેન પિતા ઇધાગમનકાલે અટ્ઠ કુટુમ્બિકે પક્કોસાપેત્વા ‘સચે મે ધીતુ દોસો ઉપ્પજ્જતિ, સોધેય્યાથા’તિ વત્વા મં તેસં હત્થે ઠપેસિ, તે પક્કોસાપેત્વા મય્હં દોસાદોસં સોધાપેથા’’તિ.

સેટ્ઠિ ‘‘કલ્યાણં એસા કથેતી’’તિ અટ્ઠ કુટુમ્બિકે પક્કોસાપેત્વા, ‘‘અયં દારિકા મઙ્ગલકાલે નિસીદિત્વા સુવણ્ણપાતિયં નિરુદકપાયાસં પરિભુઞ્જન્તં મં ‘અસુચિખાદકો’તિ વદતી’’તિ આહ, ‘‘ઇમિસ્સા દોસં આરોપેત્વા ઇમં ગેહતો નિક્કડ્ઢથા’’તિ. ‘‘એવં કિર, અમ્મા’’તિ. નાહં એવં વદામિ, એકસ્મિં પન પિણ્ડપાતિકત્થેરે ઘરદ્વારે ઠિતે સસુરો મે અપ્પોદકં મધુપાયાસં પરિભુઞ્જન્તો તં ન મનસિકરોતિ, અહં ‘‘મય્હં સસુરો ઇમસ્મિં અત્તભાવે પુઞ્ઞં ન કરોતિ, પુરાણપુઞ્ઞમેવ ખાદતી’’તિ ચિન્તેત્વા, ‘‘અતિચ્છથ, ભન્તે, મય્હં સસુરો પુરાણં ખાદતી’’તિ અવચં, ‘‘એત્થ મે કો દોસો’’તિ? ‘‘અય્ય, ઇધ દોસો નત્થિ, અમ્હાકં ધીતા યુત્તં કથેતિ, ત્વં કસ્મા કુજ્ઝસી’’તિ? ‘‘અય્યા, એસ તાવ દોસો મા હોતુ, અયં પન એકદિવસં મજ્ઝિમયામે દાસીપરિવુતા પચ્છાગેહં અગમાસી’’તિ. ‘‘એવં કિર, અમ્મા’’તિ. ‘‘તાતા, નાહં અઞ્ઞેન કારણેન ગતા, ઇમસ્મિં પન ગેહે આજાનેય્યવળવાય વિજાતાય સઞ્ઞમ્પિ અકત્વા નિસીદિતું નામ અયુત્ત’’ન્તિ દણ્ડદીપિકા ગાહાપેત્વા ઉણ્હોદકાદીનિપિ ગાહાપેત્વા દાસીહિ સદ્ધિં ગન્ત્વા વળવાય વિજાતપરિહારં કારાપેસિં, ‘‘એત્થ મે કો દોસો’’તિ? ‘‘અય્ય, ઇધ દોસો નત્થિ, અમ્હાકં ધીતા તવ ગેહે દાસીહિપિ અકત્તબ્બયુત્તકં કમ્મં કરોતિ, ત્વં કિં એત્થ દોસં પસ્સસી’’તિ?

અય્યા, ઇધાપિ તાવ દોસો મા હોતુ, ઇમિસ્સા પન પિતા ઇધાગમનકાલે ઇમં ઓવદન્તો ગુય્હે પટિચ્છન્ને દસ ઓવાદે અદાસિ, તેસં અત્થં ન જાનામિ, તેસં મે અત્થં કથેતુ. ઇમિસ્સા પન પિતા ‘‘અન્તોઅગ્ગિ બહિ ન નીહરિતબ્બો’’તિ આહ, ‘‘સક્કા નુ ખો અમ્હેહિ ઉભતો પટિવિસ્સકગેહાનં અગ્ગિં અદત્વા વસિતુ’’ન્તિ? ‘‘એવં કિર, અમ્મા’’તિ. ‘‘તાતા, મય્હં પિતા ન એતં સન્ધાય કથેસિ. ઇદં પન સન્ધાય કથેસિ – ‘અમ્મ, તવ સસ્સુસસુરસામિકાનં અગુણં દિસ્વા બહિ તસ્મિં તસ્મિં ગેહે ઠત્વા મા કથેસિ. એવરૂપો હિ અગ્ગિસદિસો અગ્ગિ નામ નત્થી’’’તિ.

અય્યા, એતં તાવ એવં હોતુ, ઇમિસ્સા પન પિતા ‘‘બાહિરતો અગ્ગિ ન અન્તો પવેસેતબ્બો’’તિ આહ, ‘‘કિં સક્કા અમ્હેહિ અન્તો અગ્ગિમ્હિ નિબ્બુતે બાહિરતો અગ્ગિં અનાહરિતુ’’ન્તિ? ‘‘એવં કિર, અમ્મા’’તિ. તાતા, મય્હં પિતા ન એતં સન્ધાય કથેસિ, ઇદં પન સન્ધાય કથેસિ – સચે પટિવિસ્સકગેહેસુ ઇત્થિયો વા પુરિસા વા સસ્સુસસુરસામિકાનં અગુણં કથેન્તિ, તેહિ કથિતં આહરિત્વા ‘‘અસુકો નામ તુમ્હાકં એવઞ્ચ એવઞ્ચ અગુણં કથેતી’’તિ પુન મા કથેય્યાસિ. ‘‘એતેન હિ અગ્ગિના સદિસો અગ્ગિ નામ નત્થી’’તિ. એવં ઇમસ્મિમ્પિ કારણે સા નિદ્દોસાવ અહોસિ. યથા ચ એત્થ, એવં સેસેસુપિ.

તેસુ પન અયમધિપ્પાયો – યમ્પિ હિ તસ્સા પિતરા ‘‘યે દદન્તિ, તેસંયેવ દાતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. તં ‘‘યાચિતકં ઉપકરણં ગહેત્વા યે પટિદેન્તિ, તેસઞ્ઞેવ દાતબ્બ’’ન્તિ સન્ધાય વુત્તં.

‘‘યે ન દેન્તિ, તેસં ન દાતબ્બ’’ન્તિ ઇદમ્પિ યે યાચિતકં ગહેત્વા ન પટિદેન્તિ, તેસં ન દાતબ્બન્તિ સન્ધાય વુત્તં.

‘‘દદન્તસ્સાપિ અદદન્તસ્સાપિ દાતબ્બ’’ન્તિ ઇદં પન દલિદ્દેસુ ઞાતિમિત્તેસુ સમ્પત્તેસુ તે પટિદાતું સક્કોન્તુ વા મા વા, તેસં દાતુમેવ વટ્ટતીતિ સન્ધાય વુત્તં.

‘‘સુખં નિસીદિતબ્બ’’ન્તિ ઇદમ્પિ સસ્સુસસુરસામિકે દિસ્વા વુટ્ઠાતબ્બટ્ઠાને નિસીદિતું ન વટ્ટતીતિ સન્ધાય વુત્તં.

‘‘સુખં ભુઞ્જિતબ્બ’’ન્તિ ઇદં પન સસ્સુસસુરસામિકેહિ પુરેતરં અભુઞ્જિત્વા તે પરિવિસિત્વા સબ્બેહિ લદ્ધાલદ્ધં ઞત્વા પચ્છા સયં ભુઞ્જિતું વટ્ટતીતિ સન્ધાય વુત્તં.

‘‘સુખં નિપજ્જિતબ્બ’’ન્તિ ઇદમ્પિ સસ્સુસસુરસામિકેહિ પુરેતરં સયનં આરુય્હ ન નિપજ્જિતબ્બં, તેસં કત્તબ્બયુત્તકં વત્તપટિવત્તં કત્વા પચ્છા સયં નિપજ્જિતું યુત્તન્તિ સન્ધાય વુત્તં.

‘‘અગ્ગિ પરિચરિતબ્બો’’તિ ઇદં પન સસ્સુમ્પિ સસુરમ્પિ સામિકમ્પિ અગ્ગિક્ખન્ધં વિય ઉરગરાજાનં વિય ચ કત્વા પસ્સિતું વટ્ટતીતિ સન્ધાય વુત્તં.

‘‘અન્તોદેવતા નમસ્સિતબ્બા’’તિ ઇદમ્પિ સસ્સુઞ્ચ સસુરઞ્ચ સામિકઞ્ચ દેવતા વિય કત્વા દટ્ઠું વટ્ટતીતિ સન્ધાય વુત્તં. એવં સેટ્ઠિ ઇમેસં દસઓવાદાનં અત્થં સુત્વા પટિવચનં અપસ્સન્તો અધોમુખો નિસીદિ.

અથ નં કુટુમ્બિકા ‘‘કિં સેટ્ઠિ અઞ્ઞોપિ અમ્હાકં ધીતુ દોસો અત્થી’’તિ પુચ્છિંસુ. ‘‘નત્થિ, અય્યા’’તિ. ‘‘અથ કસ્મા નં નિદ્દોસં અકારણેન ગેહા નિક્કડ્ઢાપેસી’’તિ એવં વુત્તે વિસાખા આહ – ‘‘તાતા, કિઞ્ચાપિ મય્હં સસુરસ્સ વચનેન પઠમમેવ ગમનં ન યુત્તં, પિતા પન મે આગમનકાલે મમ દોસસોધનત્થાય મં તુમ્હાકં હત્થે ઠપેસિ, તુમ્હેહિ ચ મે નિદ્દોસભાવો ઞાતો, ઇદાનિ ચ મય્હં ગન્તું યુત્ત’’ન્તિ દાસિદાસે ‘‘યાનાદીહિ સજ્જાપેથા’’તિ આણાપેસિ. અથ નં સેટ્ઠિ કુટુમ્બિકે ગહેત્વા ‘‘અમ્મ, મયા અજાનિત્વાવ કથિતં, ખમાહિ મે’’તિ આહ. ‘‘તાત, તુમ્હાકં ખમિતબ્બં તાવ ખમામિ, અહં પન બુદ્ધસાસને અવેચ્ચપ્પસન્નસ્સ કુલસ્સ ધીતા, ન મયં વિના ભિક્ખુસઙ્ઘેન વત્તામ, સચે મમ રુચિયા ભિક્ખુસઙ્ઘં પટિજગ્ગિતું લભામિ, વસિસ્સામી’’તિ. ‘‘અમ્મ, ત્વં યથારુચિયા તવ સમણે પટિજગ્ગા’’તિ આહ.

વિસાખા દસબલં નિમન્તાપેત્વા પુનદિવસે નિવેસનં પવેસેસિ. નગ્ગસમણાપિ સત્થુ મિગારસેટ્ઠિનો ગેહં ગમનભાવં સુત્વા ગન્ત્વા ગેહં પરિવારેત્વા નિસીદિંસુ. વિસાખા દક્ખિણોદકં દત્વા ‘‘સબ્બો સક્કારો પટિયાદિતો, સસુરો મે આગન્ત્વા દસબલં પરિવિસતૂ’’તિ સાસનં પેસેસિ. અથ નં ગન્તુકામં આજીવકા ‘‘મા ખો ત્વં, ગહપતિ, સમણસ્સ ગોતમસ્સ સન્તિકં ગચ્છા’’તિ નિવારેસું. સો ‘‘સુણ્હા મે સયમેવ પરિવિસતૂ’’તિ સાસનં પહિણિ. સા બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિવિસિત્વા નિટ્ઠિતે ભત્તકિચ્ચે પુન સાસનં પેસેસિ – ‘‘સસુરો મે આગન્ત્વા ધમ્મકથં સુણાતૂ’’તિ. અથ નં ‘‘ઇદાનિ અગમનં નામ અતિવિય અયુત્ત’’ન્તિ ધમ્મં સોતુકામતાય ગચ્છન્તં પુન તે આહંસુ – ‘‘તેન હિ સમણસ્સ ગોતમસ્સ ધમ્મં સુણન્તો બહિસાણિયા નિસીદિત્વા સુણાહી’’તિ. પુરેતરમેવસ્સ ગન્ત્વા સાણિં પરિક્ખિપિંસુ. સો ગન્ત્વા બહિસાણિયં નિસીદિ. સત્થા ‘‘ત્વં બહિસાણિયં વા નિસીદ, પરકુટ્ટે વા પરસેલે વા પરચક્કવાળે વા પન નિસીદ, અહં બુદ્ધો નામ સક્કોમિ તં મમ સદ્દં સાવેતુ’’ન્તિ મહાજમ્બું ખન્ધે ગહેત્વા ચાલેન્તો વિય અમતવસ્સં વસ્સેન્તો વિય ચ ધમ્મં દેસેતું અનુપુબ્બિં કથં આરભિ.

સમ્માસમ્બુદ્ધે ચ પન ધમ્મં દેસેન્તે પુરતો ઠિતાપિ પચ્છતો ઠિતાપિ ચક્કવાળસતં ચક્કવાળસહસ્સં અતિક્કમિત્વા ઠિતાપિ અકનિટ્ઠભવને ઠિતાપિ ‘‘સત્થા મમઞ્ઞેવ ઓલોકેતિ, મય્હમેવ ધમ્મં દેસેતી’’તિ વદન્તિ. સત્થા હિ તં તં ઓલોકેન્તો વિય તેન તેન સદ્ધિં સલ્લપન્તો વિય ચ અહોસિ. ચન્દસમા કિર બુદ્ધા. યથા ચન્દો ગગનમજ્ઝે ઠિતો ‘‘મય્હં ઉપરિ ચન્દો, મય્હં ઉપરિ ચન્દો’’તિ સબ્બસત્તાનં ખાયતિ, એવમેવ યત્થ કત્થચિ ઠિતાનં અભિમુખે ઠિતા વિય ખાયન્તિ. ઇદં કિર તેસં અલઙ્કતસીસં છિન્દિત્વા અઞ્જિતઅક્ખીનિ ઉપ્પાટેત્વા હદયમંસં ઉપ્પાટેત્વા પરસ્સ દાસત્થાય જાલિસદિસે પુત્તે કણ્હાજિનાસદિસા ધીતરો મદ્દિસદિસા પજાપતિયો પરિચ્ચજિત્વા દિન્નદાનસ્સ ફલં. મિગારસેટ્ઠિપિ ખો તથાગતે ધમ્મદેસનં વિનિવત્તેન્તે બહિસાણિયં નિસિન્નોવ સહસ્સ નયપટિમણ્ડિતે સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાય અચલાય સદ્ધાય સમન્નાગતો તીસુ રતનેસુ નિક્કઙ્ખો હુત્વા સાણિકણ્ણં ઉક્ખિપિત્વા આગન્ત્વા સુણ્હાય થનં મુખેન ગહેત્વા, ‘‘ત્વં મે અજ્જતો પટ્ઠાય માતા’’તિ તં માતુટ્ઠાને ઠપેસિ. તતો પટ્ઠાય મિગારમાતા નામ જાતા. પચ્છાભાગે પુત્તં લભિત્વાપિ મિગારોતિસ્સ નામમકાસિ.

મહાસેટ્ઠિ સુણ્હાય થનં વિસ્સજ્જેત્વા ગન્ત્વા ભગવતો દ્વીસુ પાદેસુ સિરસા નિપતિત્વા પાદે પાણીહિ ચ પરિસમ્બાહન્તો મુખેન ચ પરિચુમ્બન્તો ‘‘મિગારો અહં, ભન્તે, મિગારો અહં, ભન્તે’’તિ તિક્ખત્તું નામં સાવેત્વા, ‘‘અહં, ભન્તે, એત્તકં કાલં યત્થ નામ દ્વિન્નં મહપ્ફલન્તિ ન જાનામિ, ઇદાનિ ચ મે સુણિસં નિસ્સાય ઞાતં, સબ્બા અપાયદુક્ખા મુત્તોમ્હિ, સુણિસા મે ઇમં ગેહં આગચ્છન્તી મમ અત્થાય હિતાય સુખાય આગતા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

‘‘સોહં અજ્જ પજાનામિ, યત્થ દિન્નં મહપ્ફલં;

અત્થાય વત મે ભદ્દા, સુણિસા ઘરમાગતા’’તિ.

વિસાખા પુનદિવસત્થાયપિ સત્થારં નિમન્તેસિ. અથસ્સા પુનદિવસેપિ સસ્સુ સોતાપત્તિફલં પત્તા. તતો પટ્ઠાય તં ગેહં સાસનસ્સ વિવટદ્વારં અહોસિ. તતો સેટ્ઠિ ચિન્તેસિ – ‘‘બહૂપકારા મે સુણિસા પસન્નાકારમસ્સા કરિસ્સામિ, એતિસ્સા ભારિયં પસાધનં નિચ્ચકાલં પસાધેતું ન સક્કા, સલ્લહુકમસ્સા દિવા ચ રત્તો ચ સબ્બઇરિયાપથેસુ પસાધનયોગ્ગં પસાધનં કારેસ્સામી’’તિ સતસહસ્સગ્ઘનકં ઘનમટ્ઠકં નામ પસાધનં કારેત્વા તસ્મિં નિટ્ઠિતે બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં નિમન્તેત્વા સક્કચ્ચં ભોજેત્વા વિસાખં સોળસહિ ગન્ધોદકઘટેહિ ન્હાપેત્વા સત્થુ સમ્મુખે ઠપેત્વા પસાધેત્વા સત્થારં વન્દાપેસિ. સત્થા અનુમોદનં કત્વા વિહારમેવ ગતો. વિસાખાપિ તતો પટ્ઠાય દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કરોન્તી સત્થુ સન્તિકા અટ્ઠ વરે (મહાવ. ૩૫૦) લભિત્વા ગગનતલે ચન્દલેખા વિય પઞ્ઞાયમાના પુત્તધીતાહિ વુડ્ઢિં પાપુણિ. તસ્સા કિર દસ પુત્તા દસ ધીતરો ચ અહેસું. તેસુ એકેકસ્સ દસ દસ પુત્તા દસ દસ ધીતરો અહેસું. તેસુ તેસુપિ એકેકસ્સ દસ દસ પુત્તા દસ દસ ધીતરો ચાતિ એવમસ્સા પુત્તનત્તપનત્તસન્તાનવસેન પવત્તાનિ વીસાધિકાનિ ચત્તારિ સતાનિ અટ્ઠ ચ પાણસહસ્સાનિ અહેસું. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘વિસાખા વીસતિ પુત્તા, નત્તા ચ ચતુરો સતા;

પનત્તા અટ્ઠસહસ્સા, જમ્બુદીપે સુપાકટા’’તિ.

આયુ વીસવસ્સસતં અહોસિ, સીસે એકમ્પિ પલિતં નામ નાહોસિ, નિચ્ચં સોળસવસ્સુદ્દેસિકા વિય અહોસિ. તં પુત્તનત્તપનત્તપરિવારં વિહારં ગચ્છન્તિં દિસ્વા, ‘‘કતમા એત્થ વિસાખા’’તિ પરિપુચ્છિતારો હોન્તિ? યે નં ગચ્છન્તિં પસ્સન્તિ, ‘‘ઇદાનિ થોકં ગચ્છતુ, ગચ્છમાનાવ નો, અય્યા સોભતી’’તિ, ચિન્તેન્તિ. યે નં ઠિતં નિસિન્નં નિપન્નં પસ્સન્તિ, ‘‘ઇદાનિ થોકં નિપજ્જતુ, નિપન્નાવ નો, અય્યા, સોભતી’’તિ ચિન્તેન્તિ. ઇતિ સા ‘‘ચતૂસુ ઇરિયાપથેસુ અસુકઇરિયાપથેન નામ ન સોભતી’’તિ વત્તબ્બા ન હોતિ. પઞ્ચન્નં ખો પન હત્થીનં બલં ધારેતિ. રાજા ‘‘વિસાખા કિર પઞ્ચન્નં હત્થીનં બલં ધારેતી’’તિ સુત્વા તસ્સા વિહારં ગન્ત્વા ધમ્મં સુત્વા આગમનવેલાય થામં વીમંસિતુકામો હત્થિં વિસ્સજ્જાપેસિ, સો સોણ્ડં ઉક્ખિપિત્વા વિસાખાભિમુખો અગમાસિ. તસ્સા પરિવારિત્થિયો પઞ્ચસતા એકચ્ચા પલાયિંસુ, એકચ્ચા ન પરિસ્સજ્જિત્વા ‘‘કિં ઇદ’’ન્તિ વુત્તે – ‘‘રાજા કિર તે, અય્યે, બલં વીમંસિતુકામો હત્થિં વિસ્સજ્જાપેસી’’તિ વદિંસુ. વિસાખા ઇમં દિસ્વા, ‘‘કિં પલાયિતેન, કથં નુ ખો તં ગણ્હિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા, ‘‘સચે તં દળ્હં ગણ્હિસ્સામિ, વિનસ્સેય્યા’’તિ દ્વીહિ અઙ્ગુલીહિ સોણ્ડાય ગહેત્વા પટિપણામેસિ. હત્થી અત્તાનં સન્ધારેત્વા ઠાતું નાસક્ખિ, રાજઙ્ગણે ઉક્કુટિકો હુત્વા પતિતો. મહાજનો સાધુકારં અદાસિ. સાપિ સપરિવારા સોત્થિના ગેહં અગમાસિ.

તેન ખો પન સમયેન સાવત્થિયં વિસાખા મિગારમાતા બહુપુત્તા હોતિ બહુનત્તા અરોગપુત્તા અરોગનત્તા અભિમઙ્ગલસમ્મતા, તાવતકેસુ પુત્તનત્તેસુ એકોપિ અન્તરા મરણં પત્તો નામ નાહોસિ. સાવત્થિવાસિનો મઙ્ગલેસુ છણેસુ વિસાખં પઠમં નિમન્તેત્વા ભોજેન્તિ. અથેકસ્મિં ઉસ્સવદિવસે મહાજને મણ્ડિતપસાધિતે ધમ્મસ્સવનાય વિહારં ગચ્છન્તે વિસાખાપિ નિમન્તિતટ્ઠાને ભુઞ્જિત્વા મહાલતાપસાધનં પસાધેત્વા મહાજનેન સદ્ધિં વિહારં ગન્ત્વા આભરણાનિ ઓમુઞ્ચિત્વા ઉત્તરાસઙ્ગેન ભણ્ડિકં બન્ધિત્વા દાસિયા અદાસિ. યં સન્ધાય વુત્તં –

‘‘તેન ખો પન સમયેન સાવત્થિયં ઉસ્સવો હોતિ, મનુસ્સા અલઙ્કતપટિયત્તા આરામં ગચ્છન્તિ, વિસાખાપિ મિગારમાતા અલઙ્કતપટિયત્તા વિહારં ગચ્છતિ. અથ ખો વિસાખા મિગારમાતા આભરણાનિ ઓમુઞ્ચિત્વા ઉત્તરાસઙ્ગેન ભણ્ડિકં બન્ધિત્વા દાસિયા અદાસિ ‘હન્દ જે ઇમં ભણ્ડિકં ગણ્હાહી’’’તિ (પાચિ. ૫૦૩).

સા કિર વિહારં ગચ્છન્તી ચિન્તેસિ – ‘‘એવરૂપં મહગ્ઘં પસાધનં સીસે પટિમુક્કં યાવ પાદપિટ્ઠિં અલઙ્કારં અલઙ્કરિત્વા વિહારં પવિસિતું અયુત્ત’’ન્તિ નં ઓમુઞ્ચિત્વા ભણ્ડિકં કત્વા અત્તનો પુઞ્ઞેનેવ નિબ્બત્તાય પઞ્ચહત્થિથામધરાય દાસિયા હત્થે અદાસિ. સા એવ કિર તં ગણ્હિતું સક્કોતિ. તેન નં આહ – ‘‘અમ્મ, ઇમં પસાધનં ગણ્હ, સત્થુસન્તિકા નિવત્તનકાલે પસાધેસ્સામિ ન’’ન્તિ. તં પન દત્વા ઘનમટ્ઠકં પસાધનં પસાધેત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા ધમ્મં અસ્સોસિ, ધમ્મસ્સવનાવસાને ભગવન્તં વન્દિત્વા ઉટ્ઠાય પક્કામિ. સાપિસ્સા દાસી તં પસાધનં પમુટ્ઠા. ધમ્મં સુત્વા પન પક્કન્તાય પરિસાય સચે કિઞ્ચિ પમુટ્ઠં હોતિ, તં આનન્દત્થેરો પટિસામેતિ. ઇતિ સો તં દિવસં મહાલતાપસાધનં દિસ્વા સત્થુ આરોચેસિ – ‘‘ભન્તે, વિસાખા પસાધનં પમુસ્સિત્વા ગતા’’તિ. ‘‘એકમન્તં ઠપેહિ, આનન્દા’’તિ. થેરો તં ઉક્ખિપિત્વા સોપાનપસ્સે લગ્ગેત્વા ઠપેસિ.

વિસાખાપિ સુપ્પિયાય સદ્ધિં ‘‘આગન્તુકગમિકગિલાનાદીનં કત્તબ્બયુત્તકં જાનિસ્સામી’’તિ અન્તોવિહારે વિચરિ. તા પન ઉપાસિકાયો અન્તોવિહારે દિસ્વા સપ્પિમધુતેલાદીહિ અત્થિકા પકતિયાવ દહરા ચ સામણેરા ચ થાલકાદીનિ ગહેત્વા ઉપસઙ્કમન્તિ. તસ્મિમ્પિ દિવસે તથેવ કરિંસુ. અથેકં ગિલાનં ભિક્ખું દિસ્વા સુપ્પિયા (મહાવ. ૨૮૦) ‘‘કેનત્થો અય્યસ્સા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘પટિચ્છાદનીયેના’’તિ વુત્તે હોતુ, અય્ય, પેસેસ્સામીતિ દુતિયદિવસે કપ્પિયમંસં અલભન્તી અત્તનો ઊરુમંસેન કત્તબ્બકિચ્ચં કત્વા પુન સત્થરિ પસાદેન પાકતિકસરીરાવ અહોસિ. વિસાખાપિ ગિલાને ચ દહરે ચ સામણેરે ચ ઓલોકેત્વા અઞ્ઞેન દ્વારેન નિક્ખમિત્વા વિહારૂપચારે ઠિતા, ‘‘અમ્મ, પસાધનં આહર પસાધેસ્સામી’’તિ આહ. તસ્મિં ખણે સા દાસી પમુસ્સિત્વા નિક્ખન્તભાવં ઞત્વા, ‘‘અય્યે, પમુટ્ઠામ્હી’’તિ આહ. ‘‘તેન હિ ગન્ત્વા ગણ્હિત્વા એહિ, સચે પન મય્હં અય્યેન આનન્દત્થેરેન ઉક્ખિપિત્વા અઞ્ઞસ્મિં ઠાને ઠપિતં હોતિ, મા આહરેય્યાસિ, અય્યસ્સેવ તં મયા પરિચ્ચત્ત’’ન્તિ. જાનાતિ કિર સા ‘‘કુલમનુસ્સાનં પમુટ્ઠભણ્ડકં થેરો પટિસામેતી’’તિ; તસ્મા એવમાહ. થેરોપિ તં દાસિં દિસ્વાવ ‘‘કિમત્થં આગતાસી’’તિ પુચ્છિત્વા, ‘‘અય્યાય મે પસાધનં પમુસ્સિત્વા આગતામ્હી’’તિ વુત્તે, ‘‘એતસ્મિં મે સોપાનપસ્સે ઠપિતં, ગચ્છ નં ગણ્હાહી’’તિ આહ. સા, ‘‘અય્ય, તુમ્હાકં હત્થેન આમટ્ઠભણ્ડકં મય્હં અય્યાય અનાહારિયં કત’’ન્તિ વત્વા તુચ્છહત્થાવ ગન્ત્વા, ‘‘કિં, અમ્મા’’તિ વિસાખાય પુટ્ઠા તમત્થં આરોચેસિ. ‘‘અમ્મ, નાહં મમ અય્યેન આમટ્ઠભણ્ડં પિલન્ધિસ્સામિ, પરિચ્ચત્તં મયા. અય્યાનં પન પટિજગ્ગિતું દુક્ખં, તં વિસ્સજ્જેત્વા કપ્પિયભણ્ડં ઉપનેસ્સામિ, ગચ્છ, તં આહરાહી’’તિ. સા ગન્ત્વા આહરિ. વિસાખા તં અપિલન્ધિત્વાવ કમ્મારે પક્કોસાપેત્વા અગ્ઘાપેસિ. તેહિ ‘‘નવ કોટિયો અગ્ઘતિ, હત્થકારાપણિયં પનસ્સ સતસહસ્સ’’ન્તિ વુત્તે પસાધનં યાને ઠપાપેત્વા ‘‘તેન હિ તં વિક્કિણથા’’તિ આહ. ભત્તકં ધનં દત્વા ગણ્હિંતુ ન કોચિ સક્ખિસ્સતિ. તઞ્હિ પસાધનં પસાધેતું અનુચ્છવિકા ઇત્થિયો નામ દુલ્લભા. પથવિમણ્ડલસ્મિઞ્હિ તિસ્સોવ ઇત્થિયો મહાલતાપસાધનં લભિંસુ વિસાખા મહાઉપાસિકા, બન્ધુલમલ્લસેનાપતિસ્સ ભરિયા, મલ્લિકા, બારાણસીસેટ્ઠિનો ધીતાતિ.

તસ્મા વિસાખા સયમેવ તસ્સ મૂલં દત્વા સતસહસ્સાધિકા નવ કોટિયો સકટે આરોપેત્વા વિહારં નેત્વા સત્થારં વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, મય્હં અય્યેન આનન્દત્થેરેન મમ પસાધનં હત્થેન આમટ્ઠં, તેન આમટ્ઠકાલતો પટ્ઠાય ન સક્કા તં મયા પિલન્ધિતું. તં પન વિસ્સજ્જેત્વા કપ્પિયં ઉપનેસ્સામીતિ વિક્કિણાપેન્તી અઞ્ઞં તં ગણ્હિતું સમત્થં અદિસ્વા અહમેવ તસ્સ મૂલં ગાહાપેત્વા આગતા, ચતૂસુ પચ્ચયેસુ કતરપચ્ચયેન ઉપનેસ્સામિ, ભન્તે’’તિ. પાચીનદ્વારે સઙ્ઘસ્સ વસનટ્ઠાનં કાતું તે યુત્તં વિસાખેતિ ‘‘યુત્તં, ભન્તે’’તિ વિસાખા તુટ્ઠમાનસા નવકોટીહિ ભૂમિમેવ ગણ્હિ. અપરાહિ નવકોટીહિ વિહારં કાતું આરભિ.

અથેકદિવસં સત્થા પચ્ચૂસસમયે લોકં વોલોકેન્તો દેવલોકા ચવિત્વા ભદ્દિયનગરે સેટ્ઠિકુલે નિબ્બત્તસ્સ ભદ્દિયસ્સ નામ સેટ્ઠિપુત્તસ્સ ઉપનિસ્સયસમ્પત્તિં દિસ્વા અનાથપિણ્ડિકસ્સ ગેહે ભત્તકિચ્ચં કત્વા ઉત્તરદ્વારાભિમુખો અહોસિ. પકતિયા હિ સત્થા વિસાખાય ગેહે ભિક્ખં ગણ્હિત્વા દક્ખિણદ્વારેન નિક્ખમિત્વા જેતવને વસતિ. અનાથપિણ્ડિકસ્સ ગેહે ભિક્ખં ગહેત્વા પાચીનદ્વારેન નિક્ખમિત્વા પુબ્બારામે વસતિ. ઉત્તરદ્વારં સન્ધાય ગચ્છન્તંયેવ ભગવન્તં દિસ્વા, ‘‘ચારિકં પક્કમિસ્સતી’’તિ જાનન્તિ. વિસાખાપિ તં દિવસં ‘‘સત્થા ઉત્તરદ્વારાભિમુખો ગતો’’તિ સુત્વા વેગેન ગન્ત્વા વન્દિત્વા આહ – ‘‘ચારિકં ગન્તુકામત્થ, ભન્તે’’તિ? ‘‘આમ, વિસાખે’’તિ. ‘‘ભન્તે, એત્તકં ધનં પરિચ્ચજિત્વા તુમ્હાકં વિહારં કારેમિ, નિવત્તથ, ભન્તે’’તિ. ‘‘અનિવત્તગમનં ઇદં વિસાખે’’તિ. સા ‘‘અદ્ધા હેતુસમ્પન્નં કઞ્ચિ પસ્સિસ્સતિ ભગવા’’તિ ચિન્તેત્વા, ‘‘તેન હિ, ભન્તે, મય્હં કતાકતવિજાનનકં એકં ભિક્ખું નિવત્તેત્વા ગચ્છથા’’તિ આહ. ‘‘યં રુચ્ચસિ, તસ્સ પત્તં ગણ્હ વિસાખે’’તિ આહ. સા કિઞ્ચાપિ આનન્દત્થેરં પિયાયતિ, ‘‘મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરો ઇદ્ધિમા, એતં મે નિસ્સાય કમ્મં લહું નિપ્ફજ્જિસ્સતી’’તિ પન ચિન્તેત્વા થેરસ્સ પત્તં ગણ્હિ. થેરો સત્થારં ઓલોકેસિ. સત્થા ‘‘તવ પરિવારે પઞ્ચસતે ભિક્ખૂ ગહેત્વા નિવત્ત મોગ્ગલ્લાના’’તિ આહ. સો તથા અકાસિ. તસ્સાનુભાવેન પઞ્ઞાસસટ્ઠિયોજનાનિપિ રુક્ખત્થાય ચ પાસાણત્થાય ચ ગતા મનુસ્સા મહન્તે મહન્તે રુક્ખે ચ પાસાણે ચ ગહેત્વા તં દિવસમેવ આગચ્છન્તિ, નેવ સકટે રુક્ખપાસાણે આરોપેન્તા કિલમન્તિ, ન અક્ખો ભિજ્જતિ. ન ચિરસ્સેવ દ્વેભૂમિકં પાસાદં કરિંસુ. હેટ્ઠાભૂમિયં પઞ્ચ ગબ્ભસતાનિ, ઉપરિભૂમિયં પઞ્ચ ગબ્ભસતાનીતિ ગબ્ભસહસ્સપટિમણ્ડિતો પાસાદો અહોસિ. અટ્ઠકરીસે પરિસુદ્ધે ભૂમિભાગે પાસાદં કારાપેસિ, ‘‘સુદ્ધપાસાદો પન ન સોભતી’’તિ તં પરિવારેત્વા પઞ્ચ પધાનવેત્તગેહસતાનિ, પઞ્ચ ચૂળપાસાદસતાનિ, પઞ્ચ દીઘમાળકસતાનિ કારાપેસિ.

અથ સત્થા નવહિ માસેહિ ચારિકં ચરિત્વા પુન સાવત્થિં અગમાસિ. વિસાખાયપિ પાસાદે કમ્મં નવહિ માસેહિ નિટ્ઠિતં. પાસાદકૂટં ઘનકોટ્ટિતરત્તસુવણ્ણેનેવ સટ્ઠિઉદકઘટગણ્હનકં કારાપેસિ. ‘‘સત્થા જેતવનવિહારં ગચ્છતી’’તિ ચ સુત્વા પચ્ચુગ્ગમનં કત્વા સત્થારં અત્તનો વિહારં નેત્વા પટિઞ્ઞં ગણ્હિ, ‘‘ભન્તે, ઇમં ચતુમાસં ભિક્ખુસઙ્ઘં ગહેત્વા ઇધેવ વસથ, પાસાદમહં કરિસ્સામી’’તિ. સત્થા અધિવાસેસિ. સા તતો પટ્ઠાય બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ વિહારે એવ દાનં દેતિ. અથસ્સા એકા સહાયિકા સતસહસ્સગ્ઘનકં એકં વત્થં આદાય આગન્ત્વા, ‘‘સહાયિકે અહં ઇમં વત્થં તવ પાસાદે ભૂમત્થરણસઙ્ખેપેન અત્થરિતુકામા, અત્થરણટ્ઠાનં મે આચિક્ખથા’’તિ આહ. ‘‘સાધુ સહાયિકે, સચે ત્યાહં ‘ઓકાસો નત્થી’તિ વક્ખામિ, ત્વં ‘મે ઓકાસં અદાતુકામા’તિ મઞ્ઞિસ્સસિ, સયમેવ પાસાદસ્સ દ્વે ભૂમિયો ગબ્ભસહસ્સઞ્ચ ઓલોકેત્વા અત્થરણટ્ઠાનં જાનાહી’’તિ આહ. સા સતસહસ્સગ્ઘનકં વત્થં ગહેત્વા તત્થ તત્થ વિચરન્તી તતો અપ્પતરમૂલં વત્થં અદિસ્વા ‘‘નાહં ઇમસ્મિં પાસાદે પુઞ્ઞભાગં લભામી’’તિ દોમનસ્સપ્પત્તા એકસ્મિં ઠાને રોદન્તી અટ્ઠાસિ. અથ નં આનન્દત્થેરો દિસ્વા, ‘‘કસ્મા રોદસી’’તિ પુચ્છિ. સા તમત્થં આરોચેસિ. થેરો ‘‘મા ચિન્તયિ, અહં તે અત્થરણટ્ઠાનં આચિક્ખિસ્સામી’’તિ વત્વા, ‘‘સોપાનપાદમૂલે પાદધોવનટ્ઠાને ઇમં પાદપુઞ્છનકં કત્વા અત્થરાહિ, ભિક્ખૂ પાદે ધોવિત્વા પઠમં એત્થ પાદં પુઞ્છિત્વા અન્તો પવિસિસ્સન્તિ, એવં તે મહપ્ફલં ભવિસ્સતી’’તિ આહ. વિસાખાય કિરેતં અસલ્લક્ખિતટ્ઠાનં.

વિસાખા ચત્તારો માસે અન્તોવિહારે બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દાનં અદાસિ, અવસાનદિવસે ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચીવરસાટકે અદાસિ. સઙ્ઘનવકેન લદ્ધચીવરસાટકા સહસ્સગ્ઘનકા હોન્તિ. સબ્બેસં પત્તાનિ પૂરેત્વા ભેસજ્જં અદાસિ. દાનપરિચ્ચાગે નવ કોટિયો અગમંસુ. ઇતિ વિહારસ્સ ભૂમિગ્ગહણે નવ કોટિયો, વિહારસ્સ કારાપને નવ, વિહારમહે નવાતિ સબ્બાપિ સત્તવીસતિ કોટિયો સા બુદ્ધસાસને પરિચ્ચજિ. ઇત્થિભાવે ઠત્વા મિચ્છાદિટ્ઠિકસ્સ ગેહે વસમાનાય એવરૂપો મહાપરિચ્ચાગો નામ અઞ્ઞિસ્સા નત્થિ. સા વિહારમહસ્સ નિટ્ઠિતદિવસે વડ્ઢમાનકચ્છાયાય પુત્તનત્તપનત્તપરિવુતા ‘‘યં યં મયા પુબ્બે પત્થિતં, સબ્બમેવ મત્થકં પત્ત’’ન્તિ પાસાદં અનુપરિયાયન્તી પઞ્ચહિ ગાથાહિ મધુરસદ્દેન ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ –

‘‘કદાહં પાસાદં રમ્મં, સુધામત્તિકલેપનં;

વિહારદાનં દસ્સામિ, સઙ્કપ્પો મય્હ પૂરિતો.

‘‘કદાહં મઞ્ચપીઠઞ્ચ, ભિસિબિમ્બોહનાનિ ચ;

સેનાસનભણ્ડં દસ્સામિ, સઙ્કપ્પો મય્હ પૂરિતો.

‘‘કદાહં સલાકભત્તં, સુચિં મંસૂપસેચનં;

ભોજનદાનં દસ્સામિ, સઙ્કપ્પો મય્હ પૂરિતો.

‘‘કદાહં કાસિકં વત્થં, ખોમકપ્પાસિકાનિ ચ;

ચીવરદાનં દસ્સામિ, સઙ્કપ્પો મય્હ પૂરિતો.

‘‘કદાહં સપ્પિનવનીતં, મધુતેલઞ્ચ ફાણિતં;

ભેસજ્જદાનં દસ્સામિ, સઙ્કપ્પો મય્હ પૂરિતો’’તિ.

ભિક્ખૂ તસ્સા સદ્દં સુત્વા સત્થુ આરોચયિંસુ – ‘‘ભન્તે, અમ્હેહિ એત્તકે અદ્ધાને વિસાખાય ગાયનં નામ ન દિટ્ઠપુબ્બં, સા અજ્જ પુત્તનત્તપનત્તપરિવુતા ગાયમાના પાસાદં અનુપરિયાયતિ, કિં નુ ખ્વસ્સા પિત્તં વા કુપિતં, ઉદાહુ ઉમ્મત્તિકા જાતા’’તિ? સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, મય્હં ધીતા ગાયતિ, અત્તનો પનસ્સા અજ્ઝાસયો પરિપુણ્ણો, સા ‘પત્થિતપત્થના મે મત્થકં પત્તા’તિ તુટ્ઠમાનસા ઉદાનં ઉદાનેન્તી વિચરતી’’તિ વત્વા ‘‘કદા પન, ભન્તે, તાય પત્થના પત્થિતા’’તિ? ‘‘સુણિસ્સથ, ભિક્ખવે’’તિ. ‘‘સુણિસ્સામ, ભન્તે’’તિ વુત્તે અતીતં આહરિ –

‘‘અતીતે, ભિક્ખવે, ઇતો કપ્પસતસહસ્સમત્થકે પદુમુત્તરો નામ બુદ્ધો લોકે નિબ્બત્તિ. તસ્સ વસ્સસતસહસ્સં આયુ અહોસિ, ખીણાસવાનં સતસહસ્સપરિવારો, નગરં હંસવતી નામ, પિતા સુનન્દો નામ રાજા, માતા સુજાતા નામ દેવી, તસ્સ અગ્ગઉપટ્ઠાયિકા એકા ઉપાસિકા અટ્ઠ વરે યાચિત્વા માતુટ્ઠાને ઠત્વા સત્થારં ચતૂહિ પચ્ચયેહિ પટિજગ્ગન્તી સાયંપાતં ઉપટ્ઠાનં ગચ્છતિ. તસ્સા એકા સહાયિકા તાય સદ્ધિં વિહારં નિબદ્ધં ગચ્છતિ. સા તસ્સા સત્થારા સદ્ધિં વિસ્સાસેન કથનઞ્ચ વલ્લભભાવઞ્ચ દિસ્વા, ‘કિં નુ ખો કત્વા એવં બુદ્ધાનં વલ્લતા હોતી’તિ ચિન્તેત્વા સત્થારં પુચ્છિ – ‘ભન્તે, એસા ઇત્થી તુમ્હાકં કિં હોતી’’’તિ? ‘‘ઉપટ્ઠાયિકાનં અગ્ગા’’તિ. ‘‘ભન્તે, કિં કત્વા ઉપટ્ઠાયિકાનં અગ્ગા હોતી’’તિ? ‘‘કપ્પસતસહસ્સં પત્થનં પત્થેત્વા’’તિ. ‘‘ઇદાનિ પત્થેત્વા લદ્ધું સક્કા, ભન્તે’’તિ. ‘‘આમ, સક્કા’’તિ. ‘‘તેન હિ, ભન્તે, ભિક્ખુસતસહસ્સેન સદ્ધિં સત્તાહં મય્હં ભિક્ખં ગણ્હથા’’તિ આહ. સત્થા અધિવાસેસિ. સા સત્તાહં દાનં દત્વા ઓસાનદિવસે ચીવરસાટકે દત્વા સત્થારં વન્દિત્વા પાદમૂલે નિપજ્જિત્વા, ‘‘ભન્તે, નાહં ઇમસ્સ દાનસ્સ ફલેન દેવિસ્સરિયાદીનં અઞ્ઞતરં પત્થેમિ, તુમ્હાદિસસ્સ પનેકસ્સ બુદ્ધસ્સ સન્તિકે અટ્ઠ વરે લભિત્વા માતુટ્ઠાને ઠત્વા ચતૂહિ પચ્ચયેહિ પટિજગ્ગિતું સમત્થાનં અગ્ગા ભવેય્ય’’ન્તિ પત્થનં પટ્ઠપેસિ. સત્થા ‘‘સમિજ્ઝિસ્સતિ નુ ખો ઇમિસ્સા પત્થના’’તિ અનાગતં આવજ્જેન્તો કપ્પસતસહસ્સં ઓલોકેત્વા ‘‘કપ્પસતસહસ્સપરિયોસાને ગોતમો નામ બુદ્ધો ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તદા ત્વં વિસાખા નામ ઉપાસિકા હુત્વા તસ્સ સન્તિકે અટ્ઠ વરે લભિત્વા માતુટ્ઠાને ઠત્વા ચતૂહિ પચ્ચયેહિ પટિજગ્ગન્તીનં ઉપટ્ઠાયિકાનં અગ્ગા ભવિસ્સસી’’તિ આહ. તસ્સા સા સમ્પત્તિ સ્વેવ લદ્ધબ્બા વિય અહોસિ.

સા યાવતાયુકં પુઞ્ઞં કત્વા તતો ચુતા દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તી કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે કિકિસ્સ કાસિરઞ્ઞો સત્તન્નં ધીતાનં કનિટ્ઠા સઙ્ઘદાસી નામ હુત્વા પરકુલં અગન્ત્વા તાહિ જેટ્ઠભગિનીહિ સદ્ધિં દીઘરત્તં દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પાદમૂલેપિ ‘‘અનાગતે તુમ્હાદિસસ્સ બુદ્ધસ્સ માતુટ્ઠાને ઠત્વા ચતુપચ્ચયદાયિકાનં અગ્ગા ભવેય્ય’’ન્તિ પત્થનં અકાસિ. સા તતો પટ્ઠાય પન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તી ઇમસ્મિં અત્તભાવે મેણ્ડકસેટ્ઠિપુત્તસ્સ ધનઞ્ચયસેટ્ઠિનો ધીતા હુત્વા નિબ્બત્તા. મય્હં સાસને બહૂનિ પુઞ્ઞાનિ અકાસિ. ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, ‘‘ન મય્હં ધીતા ગાયતિ, પત્થિતપત્થનાય પન નિપ્ફત્તિં દિસ્વા ઉદાનં ઉદાનેતી’’તિ વત્વા સત્થા ધમ્મં દેસેન્તો, ‘‘ભિક્ખવે, યથા નામ છેકો માલાકારો નાનાપુપ્ફાનં મહન્તં રાસિં કત્વા નાનપ્પકારે માલાગુણે કરોતિ, એવમેવ વિસાખાય નાનપ્પકારાનિ પુઞ્ઞાનિ કાતું ચિત્તં નમતી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૫૩. ‘‘યથાપિ પુપ્ફરાસિમ્હા, કયિરા માલાગુણે બહૂ;

એવં જાતેન મચ્ચેન, કત્તબ્બં કુસલં બહુ’’ન્તિ.

તત્થ પુપ્ફરાસિમ્હાતિ નાનપ્પકારાનં પુપ્ફાનં રાસિમ્હા. કયિરાતિ કરેય્ય. માલાગુણે બહૂતિ એકતો વણ્ટિકમાલાદિભેદા નાનપ્પકારા માલાવિકતિયો. મચ્ચેનાતિ મરિતબ્બસભાવતાય ‘‘મચ્ચો’’તિ લદ્ધનામેન સત્તેન ચીવરદાનાદિભેદં બહું કુસલં કત્તબ્બં. તત્થ પુપ્ફરાસિગ્ગહણં બહુપુપ્ફદસ્સનત્થં. સચે હિ અપ્પાનિ પુપ્ફાનિ હોન્તિ, માલાકારો ચ છેકો નેવ બહૂ માલાગુણે કાતું સક્કોતિ, અછેકો પન અપ્પેસુ બહૂસુપિ પુપ્ફેસુ ન સક્કોતિયેવ. બહૂસુ પન પુપ્ફેસુ સતિ છેકો માલાકારો દક્ખો કુસલો બહૂ માલાગુણે કરોતિ, એવમેવ સચે એકચ્ચસ્સ સદ્ધા મન્દા હોતિ, ભોગા ચ બહૂ સંવિજ્જન્તિ, નેવ સક્કોતિ બહૂનિ કુસલાનિ કાતું, મન્દાય ચ પન સદ્ધાય મન્દેસુ ચ પન ભોગેસુ ન સક્કોતિ. ઉળારાય ચ પન સદ્ધાય મન્દેસુ ચ ભોગેસુ ન સક્કોતિયેવ. ઉળારાય ચ પન સદ્ધાય ઉળારેસુ ચ ભોગેસુ સતિ સક્કોતિ. તથારૂપા ચ વિસાખા ઉપાસિકા. તં સન્ધાયેતં વુત્તં – ‘‘યથાપિ…પે… કત્તબ્બં કુસલં બહુ’’ન્તિ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપન્નાદયો અહેસું. મહાજનસ્સ સાત્થિકા ધમ્મદેસના જાતાતિ.

વિસાખાવત્થુ અટ્ઠમં