૪. પુપ્ફવગ્ગો

૧. પથવિકથાપસુતપઞ્ચસતભિક્ખુવત્થુ

કો ઇમં પથવિં વિચેસ્સતીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા સાવત્થિયં વિહરન્તો પથવિકથાપસુતે પઞ્ચસતે ભિક્ખૂ આરબ્ભ કથેસિ.

તે કિર ભગવતા સદ્ધિં જનપદચારિકં ચરિત્વા જેતવનં આગન્ત્વા સાયન્હસમયે ઉપટ્ઠાનસાલાયં સન્નિસિન્ના અત્તના ગતગતટ્ઠાનેસુ ‘‘અસુકગામતો અસુકગામગમનટ્ઠાને સમં વિસમં કદ્દમબહુલં સક્ખરબહુલં કાળમત્તિકં તમ્બમત્તિક’’ન્તિ પથવિકથં કથેસું. સત્થા આગન્ત્વા, ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા, ‘‘ભન્તે, અમ્હેહિ વિચરિતટ્ઠાને પથવિકથાયા’’તિ વુત્તે, ‘‘ભિક્ખવે, એસા બાહિરપથવી નામ, તુમ્હેહિ અજ્ઝુત્તિકપથવિયં પરિકમ્મં કાતું વટ્ટતી’’તિ વત્વા ઇમા દ્વે ગાથા અભાસિ –

૪૪. ‘‘કો ઇમં પથવિં વિચેસ્સતિ,

યમલોકઞ્ચ ઇમં સદેવકં;

કો ધમ્મપદં સુદેસિતં,

કુસલો પુપ્ફમિવ પચેસ્સતિ.

૪૫. ‘‘સેખો પથવિં વિચેસ્સતિ,

યમલોકઞ્ચ ઇમં સદેવકં;

સેખો ધમ્મપદં સુદેસિતં,

કુસલો પુપ્ફમિવ પચેસ્સતી’’તિ.

તત્થ કો ઇમન્તિ કો ઇમં અત્તભાવસઙ્ખાતં પથવિં. વિચેસ્સતીતિ અત્તનો ઞાણેન વિચિનિસ્સતિ વિજાનિસ્સતિ, પટિવિજ્ઝિસ્સતિ, સચ્છિકરિસ્સતીતિ અત્થો. યમલોકઞ્ચાતિ ચતુબ્બિધં અપાયલોકઞ્ચ. ઇમં સદેવકન્તિ ઇમં મનુસ્સલોકઞ્ચ દેવલોકેન સદ્ધિં કો વિચેસ્સતિ વિચિનિસ્સતિ વિજાનિસ્સતિ પટિવિજ્ઝિસ્સતિ સચ્છિકરિસ્સતીતિ પુચ્છિ. કોધમ્મપદં સુદેસિતન્તિ યથાસભાવતો કથિતત્તા સુદેસિતં સત્તતિંસબોધિપક્ખિયધમ્મસઙ્ખાતં ધમ્મપદં કુસલો માલાકારો પુપ્ફં વિચિનન્તો વિય કો પચેસ્સતિ વિચિનિસ્સતિ વિજાનિસ્સતિ ઉપપરિક્ખિસ્સતિ પટિવિજ્ઝિસ્સતિ, સચ્છિકરિસ્સતીતિ અત્થો. સેખોતિ અધિસીલસિક્ખા, અધિચિત્તસિક્ખા, અધિપઞ્ઞાસિક્ખાતિ ઇમા તિસ્સો સિક્ખા સિક્ખનતો સોતાપત્તિમગ્ગટ્ઠં આદિં કત્વા યાવ અરહત્તમગ્ગટ્ઠા સત્તવિધો સેખો ઇમં અત્તભાવસઙ્ખાતં પથવિં અરહત્તમગ્ગેન તતો છન્દરાગં અપકડ્ઢન્તો વિચેસ્સતિ વિચિનિસ્સતિ વિજાનિસ્સતિ પટિવિજ્ઝિસ્સતિ સચ્છિકરિસ્સતિ. યમલોકઞ્ચાતિ તં યથાવુત્તપકારં યમલોકઞ્ચ ઇમં મનુસ્સલોકઞ્ચ સહ દેવેહિ સદેવકં સ્વેવ વિચેસ્સતિ વિચિનિસ્સતિ વિજાનિસ્સતિ પટિવિજ્ઝિસ્સતિ સચ્છિકરિસ્સતિ. સેખોતિ સ્વેવ સત્તવિધો સેખો, યથા નામ કુસલો માલાકારો પુપ્ફારામં પવિસિત્વા તરુણમકુળાનિ ચ પાણકવિદ્ધાનિ ચ મિલાતાનિ ચ ગણ્ઠિકજાતાનિ ચ પુપ્ફાનિ વજ્જેત્વા સોભનાનિ સુજાતસુજાતાનેવ પુપ્ફાનિ વિચિનાતિ, એવમેવ ઇમં સુકથિતં સુનિદ્દિટ્ઠં બોધિપક્ખિયધમ્મપદમ્પિ પઞ્ઞાય પચેસ્સતિ વિચિનિસ્સતિ ઉપપરિક્ખિસ્સતિ પટિવિજ્ઝિસ્સતિ સચ્છિકરિસ્સતીતિ સત્થા સયમેવ પઞ્હં વિસ્સજ્જેસિ.

દેસનાવસાને પઞ્ચસતાપિ ભિક્ખૂ સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિંસુ. સમ્પત્તપરિસાયપિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

પથવિકથાપસુતપઞ્ચસતભિક્ખુવત્થુ પઠમં.

૨. મરીચિકમ્મટ્ઠાનિકત્થેરવત્થુ

ફેણૂપમન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા સાવત્થિયં વિહરન્તો અઞ્ઞતરં મરીચિકમ્મટ્ઠાનિકં ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિર ભિક્ખુ સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા, ‘‘સમણધમ્મં કરિસ્સામી’’તિ અરઞ્ઞં પવિસિત્વા ઘટેત્વા વાયમિત્વા અરહત્તં પત્તું અસક્કોન્તો ‘‘વિસેસેત્વા કમ્મટ્ઠાનં કથાપેસ્સામી’’તિ સત્થુ સન્તિકં આગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગે મરીચિં દિસ્વા, ‘‘યથા અયં ગિમ્હસમયે ઉટ્ઠિતા મરીચિ દૂરે ઠિતાનં રૂપગતા વિય પઞ્ઞાયતિ, સન્તિકં આગચ્છન્તાનં નેવ પઞ્ઞાયતિ, અયં અત્તભાવોપિ ઉપ્પાદવયટ્ઠેન એવરૂપો’’તિ મરીચિકમ્મટ્ઠાનં ભાવેન્તો આગન્ત્વા મગ્ગકિલન્તો અચિરવતિયં ન્હાયિત્વા એકસ્મિં ચણ્ડસોતતીરે રુક્ખછાયાય નિસિન્નો ઉદકવેગાભિઘાતેન ઉટ્ઠહિત્વા મહન્તે મહન્તે ફેણપિણ્ડે ભિજ્જમાને દિસ્વા, ‘‘અયં અત્તભાવોપિ ઉપ્પજ્જિત્વા ભિજ્જનટ્ઠેન એવરૂપોયેવા’’તિ આરમ્મણં અગ્ગહેસિ. સત્થા ગન્ધકુટિયં ઠિતોવ તં થેરં દિસ્વા, ‘‘એવમેવ, ભિક્ખુ, એવરૂપોવાયં અત્તભાવો ફેણપિણ્ડો વિય મરીચિ વિય ઉપ્પજ્જનભિજ્જનસભાવોયેવા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૪૬. ‘‘ફેણૂપમં કાયમિમં વિદિત્વા,

મરીચિધમ્મં અભિસમ્બુધાનો;

છેત્વાન મારસ્સ પપુપ્ફકાનિ,

અદસ્સનં મચ્ચુરાજસ્સ ગચ્છે’’તિ.

તત્થ ફેણૂપમન્તિ ઇમં કેસાદિસમૂહસઙ્ખાતં કાયં અબલદુબ્બલટ્ઠેન અનદ્ધનિયતાવકાલિકટ્ઠેન ફેણપિણ્ડસરિક્ખકોતિ વિદિત્વા. મરીચિધમ્મન્તિ યથા મરીચિ દૂરે ઠિતાનં રૂપગતા વિય ગય્હૂપગા વિય હોતિ, સન્તિકે ઉપગચ્છન્તાનં રિત્તા તુચ્છા અગય્હૂપગા સમ્પજ્જતિ, એવમેવ ખણિકઇત્તરપચ્ચુપટ્ઠાનટ્ઠેન અયં કાયોપિ મરીચિધમ્મોતિ અભિસમ્બુધાનો બુજ્ઝન્તો, જાનન્તોતિ અત્થો. મારસ્સ પપુપ્ફકાનીતિ મારસ્સ પપુપ્ફકસઙ્ખાતાનિ તેભૂમકાનિ વટ્ટાનિ અરિયમગ્ગેન છિન્દિત્વા ખીણાસવો ભિક્ખુ મચ્ચુરાજસ્સ અદસ્સનં અવિસયં અમતમહાનિબ્બાનં ગચ્છેય્યાતિ.

ગાથાપરિયોસાને થેરો સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પત્વા સત્થુ સુવણ્ણવણ્ણં સરીરં થોમેન્તો વણ્ણેન્તો વન્દન્તોવ આગતોતિ.

મરીચિકમ્મટ્ઠાનિકત્થેરવત્થુ દુતિયં.

૩. વિટટૂભવત્થુ

પુપ્ફાનિહેવ પચિનન્તન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા સાવત્થિયં વિહરન્તો સપરિસં મહોઘેન અજ્ઝોત્થરિત્વા મારિતં વિટટૂભં આરબ્ભ કથેસિ.

તત્રાયં અનુપુબ્બિકથા – સાવત્થિયઞ્હિ મહાકોસલરઞ્ઞો પુત્તો પસેનદિકુમારો નામ. વેસાલિયં લિચ્છવિરઞ્ઞો પુત્તો લિચ્છવિકુમારો મહાલિ નામ, કુસિનારાયં મલ્લરાજપુત્તો બન્ધુલો નામાતિ ઇમે તયો દિસાપામોક્ખસ્સાચરિયસ્સ સન્તિકે સિપ્પુગ્ગહણત્થં તક્કસિલં ગન્ત્વા બહિનગરે સાલાય સમાગતા અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ આગતકારણઞ્ચ કુલઞ્ચ નામઞ્ચ પુચ્છિત્વા સહાયકા હુત્વા એકતોવ આચરિયં ઉપસઙ્કમિત્વા સિપ્પં સિક્ખન્તા ન ચિરસ્સેવ ઉગ્ગહિતસિપ્પા આચરિયં આપુચ્છિત્વા એકતોવ નિક્ખમિત્વા સકસકટ્ઠાનાનિ અગમંસુ. તેસુ પસેનદિકુમારો પિતુ સિપ્પં દસ્સેત્વા પસન્નેન પિતરા રજ્જે અભિસિત્તો. મહાલિકુમારો લિચ્છવીનં સિપ્પં દસ્સેન્તો મહન્તેન ઉસ્સાહેન દસ્સેસિ, તસ્સ અક્ખીનિ ભિજ્જિત્વા અગમંસુ. લિચ્છવિરાજાનો ‘‘અહો વત અમ્હાકં આચરિયો અક્ખિવિનાસં પત્તો, ન નં પરિચ્ચજિસ્સામ, ઉપટ્ઠહિસ્સામ ન’’ન્તિ તસ્સ સતસહસ્સુટ્ઠાનકં એકં દ્વારં અદંસુ. સો તં નિસ્સાય પઞ્ચસતે લિચ્છવિરાજપુત્તે સિપ્પં સિક્ખાપેન્તો વસિ. બન્ધુલકુમારો સટ્ઠિં સટ્ઠિં વેળૂ ગહેત્વા મજ્ઝે અયસલાકં પક્ખિપિત્વા સટ્ઠિકલાપે ઉસ્સાપેત્વા ઠપિતે મલ્લરાજકુલેહિ ‘‘ઇમે કપ્પેતૂ’’તિ વુત્તો અસીતિહત્થં આકાસં ઉલ્લઙ્ઘિત્વા અસિના કપ્પેન્તો અગમાસિ. સો ઓસાનકલાપે અયસલાકાય ‘‘કિરી’’તિ સદ્દં સુત્વા, ‘‘કિં એત’’ન્તિ પુચ્છિત્વા સબ્બકલાપેસુ અયસલાકાનં ઠપિતભાવં ઞત્વા અસિં છડ્ડેત્વા રોદમાનો ‘‘મય્હં એત્તકેસુ ઞાતિસુહજ્જેસુ એકોપિ સસિનેહો હુત્વા ઇમં કારણં નાચિક્ખિ. સચે હિ અહં જાનેય્યં, અયસલાકાય સદ્દં અનુટ્ઠાપેન્તોવ છિન્દેય્ય’’ન્તિ વત્વા, ‘‘સબ્બેપિમે મારેત્વા રજ્જં કરેય્ય’’ન્તિ માતાપિતૂનં કથેસિ. તેહિ ‘‘પવેણિરજ્જં નામ, તાત, ઇદં ન લબ્ભા એવં કાતુ’’ન્તિ નાનપ્પકારેન વારિતો ‘‘તેન હિ મમ સહાયકસ્સ સન્તિકં ગમિસ્સામી’’તિ સાવત્થિં અગમાસિ.

પસેનદિ કોસલો રાજા તસ્સાગમનં સુત્વા પચ્ચુગ્ગન્ત્વા મહન્તેન સક્કારેન તં નગરં પવેસેત્વા સેનાપતિટ્ઠાને ઠપેસિ. સો માતાપિતરો પક્કોસાપેત્વા તત્થેવ વાસં કપ્પેસિ. અથેકદિવસં રાજા ઉપરિપાસાદે ઠિતો અન્તરવીથિં ઓલોકયમાનો ‘‘અનાથપિણ્ડિકસ્સ ચૂળઅનાથપિણ્ડિકસ્સ વિસાખાય સુપ્પવાસાયા’’તિ એતેસં ગેહે નિચ્ચં ભત્તકિચ્ચત્થાય ગચ્છન્તે અનેકસહસ્સે ભિક્ખૂ દિસ્વા, ‘‘કહં, અય્યા, ગચ્છન્તી’’તિ પુચ્છિત્વા, ‘‘દેવ, અનાથપિણ્ડિકસ્સ ગેહે નિચ્ચભત્તસલાકભત્તગિલાનભત્તાદીનં અત્થાય દેવસિકં દ્વે ભિક્ખુસહસ્સાનિ ગચ્છન્તિ, ચૂળઅનાથપિણ્ડિકસ્સ ગેહે પઞ્ચસતાનિ, તથા વિસાખાય તથા સુપ્પવાસાયા’’તિ વુત્તે સયમ્પિ ભિક્ખુસઙ્ઘં ઉપટ્ઠહિતુકામો વિહારં ગન્ત્વા ભિક્ખુસહસ્સેન સદ્ધિં સત્થારં નિમન્તેત્વા સત્તાહં સહત્થા દાનં દત્વા સત્તમે દિવસે સત્થારં વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, પઞ્ચહિ મે ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં નિબદ્ધં ભિક્ખં ગણ્હથા’’તિ આહ. ‘‘મહારાજ બુદ્ધા નામ એકટ્ઠાને નિબદ્ધં ભિક્ખં ન ગણ્હન્તિ, બહૂ જના બુદ્ધાનં આગમનં પચ્ચાસીસન્તી’’તિ. ‘‘તેન હિ એકં ભિક્ખું નિબદ્ધં પેસેથા’’તિ આહ. સત્થા આનન્દત્થેરસ્સ ભારં અકાસિ. રાજા ભિક્ખુસઙ્ઘે આગતે પત્તં ગહેત્વા, ‘‘ઇમે નામ પરિવિસન્તૂ’’તિ અવિચારેત્વાવ સત્તાહં સયમેવ પરિવિસિત્વા અટ્ઠમે દિવસે વિક્ખિત્તચિત્તો પમજ્જમકાસિ. રાજકુલે નામ અનાણત્તા આસનાનિ પઞ્ઞાપેત્વા ભિક્ખૂ નિસીદાપેત્વા પરિવિસિતું ન લભન્તિ ‘‘ન મયં ઇધ ઠાતું સક્ખિસ્સામા’’તિ બહૂ ભિક્ખૂ પક્કમિંસુ. રાજા દુતિયદિવસેપિ પમજ્જિ, દુતિયદિવસેપિ બહૂ ભિક્ખૂ પક્કમિંસુ. તતિયદિવસેપિ પમજ્જિ, તદા આનન્દત્થેરં એકકમેવ ઠપેત્વા અવસેસા પક્કમિંસુ. પુઞ્ઞવન્તા નામ કારણવસિકા હોન્તિ, કુલાનં પસાદં રક્ખન્તિ. તથાગતસ્સ ચ સારિપુત્તત્થેરો મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરોતિ દ્વે અગ્ગસાવકા, ખેમા ઉપ્પલવણ્ણાતિ દ્વે અગ્ગસાવિકા, ઉપાસકેસુ ચિત્તો, ગહપતિ, હત્થકો આળવકોતિ દ્વે અગ્ગઉપાસકા, ઉપાસિકાસુ વેળુકણ્ઠકી નન્દમાતા, ખુજ્જુત્તરાતિ દ્વે અગ્ગઉપાસિકા, ઇતિ ઇમે અટ્ઠ જને આદિં કત્વા ઠાનન્તરપત્તા સબ્બેપિ સાવકા એકદેસેન દસન્નં પારમીનં પૂરિતત્તા મહાપુઞ્ઞા અભિનીહારસમ્પન્ના. આનન્દત્થેરોપિ કપ્પસતસહસ્સં પૂરિતપારમી અભિનીહારસમ્પન્નો મહાપુઞ્ઞો અત્તનો કારણવસિકતાય કુલસ્સ પસાદં રક્ખન્તો અટ્ઠાસિ. તં એકકમેવ નિસીદાપેત્વા પરિવિસિંસુ.

રાજા ભિક્ખૂનં ગતકાલે આગન્ત્વા ખાદનીયભોજનીયાનિ તથેવ ઠિતાનિ દિસ્વા, ‘‘કિં, અય્યા, નાગમિંસૂ’’તિ પુચ્છિત્વા, ‘‘આનન્દત્થેરો એકકોવ આગતો દેવા’’તિ સુત્વા, ‘‘અદ્ધા એત્તકં મે ભત્તચ્છેદનમકંસૂ’’તિ ભિક્ખૂનં કુદ્ધો સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા, ‘‘ભન્તે, મયા પઞ્ચન્નં ભિક્ખુસતાનં ભિક્ખા પટિયત્તા, આનન્દત્થેરો કિર એકકોવાગતો, પટિયત્તા ભિક્ખા તથેવ ઠિતા, પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ મમ ગેહે સઞ્ઞં ન કરિંસુ, કિં નુ ખો કારણ’’ન્તિ આહ. સત્થા ભિક્ખૂનં દોસં અવત્વા, ‘‘મહારાજ, મમ સાવકાનં તુમ્હેહિ સદ્ધિં વિસ્સાસો નત્થિ, તેન ન ગતા ભવિસ્સન્તી’’તિ વત્વા કુલાનં અનુપગમનકારણઞ્ચ ઉપગમનકારણઞ્ચ પકાસેન્તો ભિક્ખૂ આમન્તેત્વા ઇમં સુત્તમાહ –

‘‘નવહિ, ભિક્ખવે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતં કુલં અનુપગન્ત્વા વા નાલં ઉપગન્તું, ઉપગન્ત્વા વા નાલં ઉપનિસીદિતું. કતમેહિ નવહિ? ન મનાપેન પચ્ચુટ્ઠેન્તિ, ન મનાપેન અભિવાદેન્તિ, ન મનાપેન આસનં દેન્તિ, સન્તમસ્સ પરિગુહન્તિ, બહુકમ્પિ થોકં દેન્તિ, પણીતમ્પિ લૂખં દેન્તિ, અસક્કચ્ચં દેન્તિ નો સક્કચ્ચં, ન ઉપનિસીદન્તિ ધમ્મસ્સવનાય, ભાસિતમસ્સ ન સુસ્સૂસન્તિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, નવહઙ્ગેહિ સમન્નાગતં કુલં અનુપગન્ત્વા વા નાલં ઉપગન્તું, ઉપગન્ત્વા વા નાલં ઉપનિસીદિતું.

‘‘નવહિ, ભિક્ખવે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતં કુલં અનુપગન્ત્વા વા અલં ઉપગન્તું, ઉપગન્ત્વા વા અલં ઉપનિસીદિતું. કતમેહિ નવહિ? મનાપેન પચ્ચુટ્ઠેન્તિ, મનાપેન અભિવાદેન્તિ, મનાપેન આસનં દેન્તિ, સન્તમસ્સ ન પરિગુહન્તિ, બહુકમ્પિ બહુકં દેન્તિ, પણીતમ્પિ પણીતં દેન્તિ, સક્કચ્ચં દેન્તિ નો અસક્કચ્ચં, ઉપનિસીદન્તિ ધમ્મસ્સવનાય, ભાસિતમસ્સ સુસ્સૂસન્તિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, નવહઙ્ગેહિ સમન્નાગતં કુલં અનુપગન્ત્વા વા અલં ઉપગન્તું, ઉપગન્ત્વા વા અલં ઉપનિસીદિતુ’’ન્તિ (અ. નિ. ૯.૧૭).

ઇતિ ખો, મહારાજ, મમ સાવકા તુમ્હાકં સન્તિકા વિસ્સાસં અલભન્તા ન ગતા ભવિસ્સન્તીતિ. પોરાણકપણ્ડિતાપિ હિ અવિસ્સાસિકટ્ઠાને સક્કચ્ચં ઉપટ્ઠિયમાનાપિ મારણન્તિકં વેદનં પત્વા વિસ્સાસિકટ્ઠાનમેવ અગમિંસૂતિ. ‘‘કદા, ભન્તે’’તિ રઞ્ઞા પુટ્ઠો અતીતં આહરિ –

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે કેસવો નામ રાજા રજ્જં પહાય ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિ. તં પઞ્ચ પુરિસસતાનિ અનુપબ્બજિંસુ. સો કેસવતાપસો નામ અહોસિ. પસાધનકપ્પકો પનસ્સ અનુપબ્બજિત્વા કપ્પકો નામ અન્તેવાસિકો અહોસિ. કેસવતાપસો પરિસાય સદ્ધિં અટ્ઠ માસે હિમવન્તે વસિત્વા વસ્સારત્તસમયે લોણમ્બિલસેવનત્થાય બારાણસિં પત્વા ભિક્ખાય પાવિસિ. અથ નં રાજા દિસ્વા પસીદિત્વા ચતુમાસં અત્તનો સન્તિકે વસનત્થાય પટિઞ્ઞં ગહેત્વા ઉય્યાનેવ વસાપેન્તો સયં સાયંપાતં અસ્સ ઉપટ્ઠાનં ગચ્છતિ. અવસેસા તાપસા કતિપાહં વસિત્વા હત્થિસદ્દાદીહિ ઉબ્બાળ્હા હુત્વા ઉક્કણ્ઠિત્વા, ‘‘આચરિય, ઉક્કણ્ઠિતમ્હા, ગચ્છામા’’તિ આહંસુ. ‘‘કહં, તાતા’’તિ? ‘‘હિમવન્તં, આચરિયા’’તિ. રાજા અમ્હાકં આગતદિવસેયેવ ચતુમાસં ઇધ વસનત્થાય પટિઞ્ઞં ગણ્હિ. ‘‘કથં ગમિસ્સથ, તાતા’’તિ? ‘‘તુમ્હેહિ અમ્હાકં અનાચિક્ખિત્વાવ પટિઞ્ઞા દિન્ના, મયં ઇધ ન સક્કોમ વસિતું, ઇતો અવિદૂરે તુમ્હાકં પવત્તિસ્સવનટ્ઠાને વસિસ્સામા’’તિ વન્દિત્વા પક્કમિંસુ. કપ્પન્તેવાસિકેન સદ્ધિં આચરિયો ઓહીયિ.

રાજા ઉપટ્ઠાનં આગતો, ‘‘કહં, અય્યા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘સબ્બે ઉક્કણ્ઠિતમ્હાતિ વત્વા હિમવન્તં ગતા, મહારાજા’’તિ આહ. કપ્પકોપિ ન ચિરસ્સેવ ઉક્કણ્ઠિત્વા આચરિયેન પુનપ્પુનં વારિયમાનોપિ ‘‘ન સક્કોમી’’તિ વત્વા પક્કામિ. ઇતરેસં પન સન્તિકં અગન્ત્વા આચરિયસ્સ પવત્તિં સુણન્તો અવિદૂરે ઠાને વસિ. અપરભાગે આચરિયસ્સ અન્તેવાસિકે અનુસ્સરન્તસ્સ કુચ્છિરોગો ઉપ્પજ્જિ. રાજા વેજ્જેહિ તિકિચ્છાપેસિ, રોગો ન વૂપસમ્મતિ. તાપસો આહ – ‘‘કિં, મહારાજ, ઇચ્છસિ મે રોગવૂપસમ’’ન્તિ? ‘‘ભન્તે, સચાહં સક્કુણેય્યં, ઇદાનેવ વો ફાસુકં કરેય્ય’’ન્તિ. ‘‘મહારાજ, સચે મે ફાસુકં ઇચ્છસિ, મં અન્તેવાસિકાનં સન્તિકં પેસેહી’’તિ. રાજા ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ તં મઞ્ચકે નિપજ્જાપેત્વા નારદઅમચ્ચપ્પમુખે ચત્તારો અમચ્ચે ‘‘મમ અય્યસ્સ પવત્તિં ઞત્વા, મય્હં સાસનં પહિણેય્યાથા’’તિ ઉય્યોજેસિ. કપ્પન્તેવાસિકો આચરિયસ્સ આગમનં સુત્વા પચ્ચુગ્ગમનં કત્વા ઇતરે ‘‘કહ’’ન્તિ વુત્તે, ‘‘અસુકટ્ઠાને કિર વસન્તી’’તિ આહ. તેપિ આચરિયસ્સાગમનભાવં સુત્વા તત્થેવ સમોસરિત્વા આચરિયસ્સ ઉણ્હોદકં દત્વા ફલાફલં અદંસુ. તં ખણઞ્ઞેવ રોગો વૂપસમ્મતિ. સો કતિપાહેનેવ સુવણ્ણવણ્ણો અહોસિ. અથ નં નારદો પુચ્છિ –

‘‘મનુસ્સિન્દં જહિત્વાન, સબ્બકામસમિદ્ધિનં;

કથં નુ ભગવા કેસી, કપ્પસ્સ રમતિ અસ્સમે.

‘‘સાદૂનિ રમણીયાનિ, સન્તિ વક્ખા મનોરમા;

સુભાસિતાનિ કપ્પસ્સ, નારદ રમયન્તિ મં.

‘‘સાલીનં ઓદનં ભુઞ્જે, સુચિં મંસૂપસેચનં;

કથં સામાકનીવારં, અલોણં છાદયન્તિ તં.

‘‘સાદું વા યદિ વાસાદું, અપ્પં વા યદિ વા બહું;

વિસ્સત્થો યત્થ ભુઞ્જેય્ય, વિસ્સાસપરમા રસા’’તિ. (જા. ૧.૪.૧૮૧-૧૮૪);

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેન્તો ‘‘તદા રાજા મોગ્ગલ્લાનો અહોસિ, નારદો સારિપુત્તો, કપ્પન્તેવાસિકો આનન્દો, કેસવતાપસો અહમેવા’’તિ વત્વા, ‘‘એવં, મહારાજ, પુબ્બેપિ પણ્ડિતા મારણન્તિકં વેદનં પત્વા વિસ્સાસિકટ્ઠાનં ગમિંસુ, મમ સાવકા તુમ્હાકં સન્તિકે વિસ્સાસં ન લભન્તિ મઞ્ઞે’’તિ આહ. રાજા ‘‘ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં મયા વિસ્સાસં કાતું વટ્ટતિ, કથં નુ ખો કરિસ્સામીતિ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ ઞાતિધીતરં મમ ગેહે કાતું વટ્ટતિ, એવં સન્તે ‘દહરા ચ સામણેરા ચ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ ઞાતિરાજા’તિ મમ સન્તિકં વિસ્સત્થા નિબદ્ધં આગમિસ્સન્તી’’તિ ચિન્તેત્વા – ‘‘એકં મે ધીતરં દેન્તૂ’’તિ સાકિયાનં સન્તિકં સાસનં પેસેસિ. ‘‘કતરસ્સ સક્યસ્સ ધીતા’’તિ ચ પુચ્છિત્વા, ‘‘ઞત્વા આગચ્છેય્યાથા’’તિ વત્વા દૂતે આણાપેસિ. દૂતા ગન્ત્વા સાકિયે દારિકં યાચિંસુ. તે સન્નિપતિત્વા, ‘‘પક્ખન્તરિકો રાજા, સચે ન દસ્સામ, વિનાસેસ્સતિ નો, ન ખો પન અમ્હેહિ કુલેન સદિસો, કિં નુ ખો કાતબ્બ’’ન્તિ મન્તયિંસુ. મહાનામો ‘‘મમ દાસિયા કુચ્છિમ્હિ જાતા વાસભખત્તિયા નામ ધીતા રૂપસોભગ્ગપ્પત્તા અત્થિ, તં દસ્સામા’’તિ વત્વા દૂતે આહ – ‘‘સાધુ, રઞ્ઞો દારિકં દસ્સામા’’તિ. ‘‘સા કસ્સ, ધીતા’’તિ? ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ ચૂળપિતુપુત્તસ્સ મહાનામસ્સ સક્કસ્સ ધીતા વાસભખત્તિયા નામા’’તિ.

તે ગન્ત્વા રઞ્ઞો આરોચયિંસુ. રાજા ‘‘યદિ એવં, સાધુ, સીઘં આનેથ, ખત્તિયા ચ નામ બહુમાયા, દાસિધીતરમ્પિ પહિણેય્યું, પિતરા સદ્ધિં એકભાજને ભુઞ્જન્તિં આનેય્યાથા’’તિ પેસેસિ. તે ગન્ત્વા, ‘‘દેવ, તુમ્હેહિ સદ્ધિં એકતો ભુઞ્જન્તિં રાજા ઇચ્છતી’’તિ આહંસુ. મહાનામો ‘‘સાધુ, તાતા’’તિ તં અલઙ્કારાપેત્વા અત્તનો ભોજનકાલે પક્કોસાપેત્વા તાય સદ્ધિં એકતો ભુઞ્જનાકારં દસ્સેત્વા દૂતાનં નિય્યાદેસિ. તે તં આદાય સાવત્થિં ગન્ત્વા તં પવત્તિં રઞ્ઞો આરોચેસું. રાજા તુટ્ઠમાનસો તં પઞ્ચન્નં ઇત્થિસતાનં જેટ્ઠિકં કત્વા અગ્ગમહેસિટ્ઠાને અભિસિઞ્ચિ. સા ન ચિરસ્સેવ સુવણ્ણવણ્ણં પુત્તં વિજાયિ.

અથસ્સ નામગ્ગહણદિવસે રાજા દારકસ્સ અય્યકસ્સ સન્તિકં પેસેસિ ‘‘સક્યરાજધીતા વાસભખત્તિયા પુત્તં વિજાતા, કિમસ્સ નામં કરોમા’’તિ? તં પન સાસનં ગહેત્વા ગતો અમચ્ચો થોકં બધિરધાતુકો, સો ગન્ત્વા રઞ્ઞો અય્યકસ્સ આરોચેસિ, સો તં સુત્વા ‘‘વાસભખત્તિયા પુત્તં અવિજાયિત્વાપિ સબ્બજનં અભિભવિ, ઇદાનિ પન રઞ્ઞો અતિવિય વલ્લભા ભવિસ્સતી’’તિ આહ. બધિરો અમચ્ચો ‘‘વલ્લભા’’તિ વચનં દુસ્સુતં સુત્વા ‘‘વિટટૂભો’’તિ સલ્લક્ખેત્વા રાજાનં ઉપગન્ત્વા, ‘‘દેવ, કુમારસ્સ કિર ‘વિટટૂભો’તિ નામં કરોથા’’તિ આહ. રાજા ‘‘પોરાણકં નો કુલસન્તકં નામં ભવિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા તં નામં અકાસિ. અથસ્સ દહરકાલેયેવ રાજા ‘‘સત્થુ પિયં કરોમી’’તિ સેનાપતિટ્ઠાનં અદાસિ.

સો કુમારપરિહારેન વડ્ઢન્તો સત્તવસ્સિકકાલે અઞ્ઞેસં કુમારાનં માતામહકુલતો હત્થિરૂપકઅસ્સરૂપકાદીનિ આહરિયમાનાનિ દિસ્વા માતરં પુચ્છિ – ‘‘અમ્મ, અઞ્ઞેસં માતામહકુલતો પણ્ણાકારો આહરીયતિ, મય્હં કોચિ કિઞ્ચિ ન પેસેસિ, કિં ત્વં નિમાતા નિપિતા’’તિ? અથ નં સા, ‘‘તાત, તવ સક્યરાજાનો માતામહા દૂરે પન વસન્તિ, તેન તે કિઞ્ચિ ન પેસેન્તી’’તિ વઞ્ચેસિ. સોળસવસ્સિકકાલે, ‘‘અમ્મ, તવ માતામહકુલં પસ્સિતુકામોમ્હી’’તિ વત્વા, ‘‘અલં, તાત, કિં તત્થ ગન્ત્વા કરિસ્સતી’’તિ વારિયમાનોપિ પુનપ્પુનં યાચિ. અથસ્સ માતા ‘‘તેન હિ ગચ્છા’’તિ સમ્પટિચ્છિ. સો પિતુ આરોચેત્વા મહન્તેન પરિવારેન નિક્ખમિ. વાસભખત્તિયા પુરેતરં પણ્ણં પેસેસિ – ‘‘અહં ઇધ સુખં વસામિ, માસ્સ કિઞ્ચિ સામિનો અન્તરં દસ્સયિંસૂ’’તિ. સાકિયા વિટટૂભસ્સ આગમનં ઞત્વા, ‘‘વન્દિતું ન સક્કોમા’’તિ તસ્સ દહરદહરે કુમારે જનપદં પહિણિત્વા તસ્મિં કપિલપુરં સમ્પત્તે સન્થાગારે સન્નિપતિંસુ. કુમારો તત્થ ગન્ત્વા અટ્ઠાસિ.

અથ નં ‘‘અયં તે, તાત, માતામહો, અયં માતુલો’’તિ વત્વા વન્દાપેસું. સો સબ્બે વન્દમાનો વિચરિત્વા એકમ્પિ અત્તાનં વન્દન્તં અદિસ્વા ‘‘કિં નુ ખો મં વન્દન્તા નત્થી’’તિ પુચ્છિ. સાકિયા, ‘‘તાત, તે કનિટ્ઠકુમારા જનપદં ગતા’’તિ વત્વા તસ્સ મહન્તં સક્કારં કરિંસુ. સો કતિપાહં વસિત્વા મહન્તેન પરિવારેન નિક્ખમિ. અથેકા દાસી સન્થાગારે તેન નિસિન્નફલકં ‘‘ઇદં વાસભખત્તિયાય દાસિયા પુત્તસ્સ નિસિન્નફલક’’ન્તિ અક્કોસિત્વા પરિભાસિત્વા ખીરોદકેન ધોવિ. એકો પુરિસો અત્તનો આવુધં પમુસ્સિત્વા નિવત્તો તં ગણ્હન્તો વિટટૂભકુમારસ્સ અક્કોસનસદ્દં સુત્વા તં કારણં પુચ્છિત્વા, ‘‘વાસભખત્તિયા દાસિયા કુચ્છિમ્હિ મહાનામસક્કં પટિચ્ચ જાતા’’તિ ઞત્વા બલકાયસ્સ કથેસિ. ‘‘વાસભખત્તિયા કિર દાસિધીતા’’તિ મહાકોલાહલં અહોસિ. તં સુત્વા વિટટૂભો ‘‘એતે તાવ મમ નિસિન્નફલકં ખીરોદકેન ધોવન્તુ, અહં પન રજ્જે પતિટ્ઠિતકાલે એતેસં ગલલોહિતં ગહેત્વા મમ નિસિન્નફલકં ધોવિસ્સામી’’તિ ચિત્તં પટ્ઠપેસિ. તસ્મિં સાવત્થિં ગતે અમચ્ચા તં પવત્તિં રઞ્ઞો આરોચયિંસુ. રાજા ‘‘મય્હં દાસિધીતરં અદંસૂ’’તિ સાકિયાનં કુજ્ઝિત્વા વાસભખત્તિયાય ચ પુત્તસ્સ ચ દિન્નપરિહારં અચ્છિન્દિત્વા દાસદાસીહિ લદ્ધબ્બમત્તમેવ દાપેસિ.

તતો કતિપાહચ્ચયેન સત્થા રાજનિવેસનં ગન્ત્વા પઞ્ઞત્તાસને નિસીદિ. રાજા આગન્ત્વા વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, તુમ્હાકં કિર ઞાતકેહિ દાસિધીતા મય્હં દિન્ના, તેનસ્સા અહં સપુત્તાય પરિહારં અચ્છિન્દિત્વા દાસદાસીહિ લદ્ધબ્બમત્તમેવ દાપેસિ’’ન્તિ આહ. સત્થા ‘‘અયુત્તં, મહારાજ, સાકિયેહિ કતં, દદન્તેહિ નામ સમાનજાતિકા દાતબ્બા અસ્સ, તં પન, મહારાજ, વદામિ, વાસભખત્તિયા ખત્તિયરાજધીતા ખત્તિયરઞ્ઞો ગેહે અભિસેકં લભિ. વિટટૂભોપિ ખત્તિયરાજાનમેવ પટિચ્ચ જાતો, માતુગોત્તં નામ કિં કરિસ્સતિ, પિતુગોત્તમેવ પમાણન્તિ. પોરાણકપણ્ડિતા દલિદ્દિત્થિયા કટ્ઠહારિકાય અગ્ગમહેસિટ્ઠાનં અદંસુ, તસ્સા ચ કુચ્છિમ્હિ જાતકુમારો દ્વાદસયોજનિકાય બારાણસિયા રજ્જં પત્વા કટ્ઠવાહનરાજા નામ જાતો’’તિ કટ્ઠહારિજાતકં (જા. ૧.૧.૭) કથેસિ. રાજા ધમ્મકથં સુત્વા ‘‘પિતુગોત્તમેવ કિર પમાણ’’ન્તિ તુસ્સિત્વા વાસભખત્તિયાય ચ પુત્તસ્સ ચ પકતિપરિહારમેવ દાપેસિ.

બન્ધુલસેનાપતિસ્સપિ ખો કુસિનારાયં મલ્લરાજધીતા મલ્લિકા નામ ભરિયા દીઘરત્તં પુત્તં ન વિજાયિ. અથ નં બન્ધુલો ‘‘અત્તનો કુલઘરમેવ ગચ્છા’’તિ ઉય્યોજેસિ. સા ‘‘સત્થારં દિસ્વાવ ગમિસ્સામી’’તિ જેતવનં પવિસિત્વા તથાગતં વન્દિત્વા ઠિતા, ‘‘કહં ગચ્છસી’’તિ વુત્તા ‘‘સામિકો મં ભન્તે, કુલઘરં પેસેતી’’ આહ. ‘‘કિં કારણા’’તિ? ‘‘વઞ્ઝા કિરસ્મિ અપુત્તિકા’’તિ. ‘‘યદિ એવં, ગમનકિચ્ચં નત્થિ, નિવત્તસ્સૂ’’તિ. સા તુટ્ઠમાનસા સત્થારં વન્દિત્વા નિવેસનં ગન્ત્વા ‘‘કસ્મા નિવત્તાસી’’તિ વુત્તા ‘‘દસબલેન નિવત્તિતામ્હી’’તિ આહ બન્ધુલો ‘‘દિટ્ઠં ભવિસ્સતિ દીઘદસ્સિના કારણ’’ન્તિ સમ્પટિચ્છિ. સા ન ચિરસ્સેવ ગબ્ભં પટિલભિત્વા ઉપ્પન્નદાહળા ‘‘દોહળો મે ઉપ્પન્નો’’તિ આરોચેસિ. ‘‘કિં દોહળો’’તિ? ‘‘વેસાલિનગરે ગણરાજકુલાનં અભિસેકમઙ્ગલપોક્ખરણિયં ઓતરિત્વા ન્હત્વા પાનીયં પાતુકામામ્હિ, સામી’’તિ. બન્ધુલો ‘‘સાધૂ’’તિ વત્વા સહસ્સથામધનું ગહેત્વા તં રથં આરોપેત્વા સાવત્થિતો નિક્ખમિત્વા રથં પાજેન્તો મહાલિલિચ્છવિનો દિન્નદ્વારેન વેસાલિં પાવિસિ. મહાલિલિચ્છવિનો ચ દ્વારસમીપે એવ નિવેસનં હોતિ. સો રથસ્સ ઉમ્મારે પનિઘાતસદ્દં સુત્વાવ ‘‘બન્ધુલસ્સ રથસદ્દો એસો, અજ્જ લિચ્છવીનં ભયં ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ આહ.

પોક્ખરણિયા અન્તો ચ બહિ ચ આરક્ખા બલવતી, ઉપરિ લોહજાલં પત્થટં, સકુણાનમ્પિ ઓકાસો નત્થિ. બન્ધુલસેનાપતિ પન રથા ઓતરિત્વા આરક્ખકે મનુસ્સે વેત્તેન પહરન્તો પલાપેત્વા લોહજાલં છિન્દિત્વા અન્તોપોક્ખરણીયં ભરિયં ન્હાપેત્વા સયમ્પિ ન્હત્વા પુન તં રથં આરોપેત્વા નગરા નિક્ખમિત્વા આગતમગ્ગેનેવ પાયાસિ. તે આરક્ખમનુસ્સા લિચ્છવિરાજૂનં આરોચેસું. લિચ્છવિરાજાનો કુજ્ઝિત્વા પઞ્ચ રથસતાનિ આરુય્હ ‘‘બન્ધુલમલ્લં ગણ્હિસ્સામા’’તિ નિક્ખમિંસુ. તં પવત્તિં મહાલિસ્સ આરોચેસું. મહાલિ, ‘‘મા ગમિત્થ, સો હિ વો સબ્બે ઘોતેસ્સતી’’તિ આહ. તેપિ ‘‘મયં ગમિસ્સામ એવા’’તિ વદિંસુ. ‘‘તેન હિ તસ્સ રથચક્કસ્સ યાવ નાભિતો પથવિં પવિટ્ઠટ્ઠાનં દિસ્વા નિવત્તેય્યાથ, તતો અનિવત્તન્તા પુરતો અસનિસદ્દં વિય સુણિસ્સથ, તમ્હા ઠાના નિવત્તેય્યાથ. તતો અનિવત્તન્તા તુમ્હાકં રથધુરેસુ છિદ્દં પસ્સિસ્સથ, તમ્હા ઠાના નિવત્તેય્યાથ, પુરતો મા ગમિત્થા’’તિ. તે તસ્સ વચનેન અનિવત્તિત્વા તં અનુબન્ધિંસુ એવ. મલ્લિકા દિસ્વા, ‘‘રથા, સામિ, પઞ્ઞાયન્તી’’તિ આહ. ‘‘તેન હિ એકસ્સેવ રથસ્સ પઞ્ઞાયનકાલે મં આરોચેય્યાસી’’તિ. સા યદા સબ્બે રથા એકો વિય હુત્વા પઞ્ઞાયિંસુ, તદા ‘‘એકમેવ, સામિ, રથસીસં પઞ્ઞાયતી’’તિ આહ. બન્ધુલો ‘‘તેન હિ ઇમા રસ્મિયો ગણ્હાહી’’તિ તસ્સા રસ્મિયો દત્વા રથે ઠિતોવ ધનું આરોપેસિ, રથચક્કં યાવ નાભિતો પથવિં પાવિસિ.

લિચ્છવિનો તં ઠાનં દિસ્વાપિ ન નિવત્તિંસુ. ઇતરો થોકં ગન્ત્વા જિયં પોથેસિ, અસનિસદ્દો વિય અહોસિ. તે તતોપિ ન નિવત્તિંસુ, અનુબન્ધન્તા ગચ્છન્તેવ. બન્ધુલો રથે ઠિતકોવ એકસરં ખિપિ, સો પઞ્ચન્નં રથસતાનં રથસીસે છિદ્દં કત્વા પઞ્ચ રાજસતાનિ પરિકરબન્ધનટ્ઠાને વિનિવિજ્ઝિત્વા પથવિં પાવિસિ. તે અત્તનો પવિદ્ધભાવં અજાનિત્વા, ‘‘તિટ્ઠ, રે, તિટ્ઠ, રે’’તિ વદન્તા અનુબન્ધિંસુ એવ. બન્ધુલો રથં ઠપેત્વા ‘‘તુમ્હે મતકા, મતકેહિ સદ્ધિં મય્હં યુદ્ધં નામ નત્થી’’તિ આહ. ‘‘મતકા નામ અમ્હાદિસા ન હોન્તી’’તિ. ‘‘તેન હિ સબ્બપચ્છિમસ્સ પરિકરં મોચેથા’’તિ. તે મોચયિંસુ. સો મુત્તમત્તે એવ મરિત્વા પતિતો. અથ તે સબ્બેપિ ‘‘તુમ્હે એવરૂપા, અત્તનો ઘરાનિ ગન્ત્વા સંવિધાતબ્બં સંવિદહિત્વા પુત્તદારં અનુસાસિત્વા સન્નાહં મોચેથા’’તિ આહ. તે તથા કત્વા સબ્બેપિ જીવિતક્ખયં પત્તા. બન્ધુલોપિ મલ્લિકં સાવત્થિં આનેસિ. સા સોળસક્ખત્તું યમકે યમકે પુત્તે વિજાયિ. સબ્બેપિ સૂરા થામસમ્પન્ના અહેસું, સબ્બસિપ્પાનં નિપ્ફત્તિં પાપુણિંસુ. એકેકસ્સ પુરિસસહસ્સં પરિવારો અહોસિ. પિતરા સદ્ધિં રાજનિવેસનં ગચ્છન્તેહિ તેહેવ રાજઙ્ગણં પરિપૂરિ.

અથેકદિવસં વિનિચ્છયે કૂટટ્ટપરાજિતા મનુસ્સા બન્ધુલં આગચ્છન્તં દિસ્વા મહાવિરવં વિરવન્તા વિનિચ્છયઅમચ્ચાનં કૂટટ્ટકરણં તસ્સ આરોચેસું. સો વિનિચ્છયં ગન્ત્વા તં અટ્ટં વિચારેત્વા સામિકમેવ સામિકં અકાસિ. મહાજનો મહાસદ્દેન સાધુકારં પવત્તેતિ. રાજા ‘‘કિં ઇદ’’ન્તિ પુચ્છિત્વા તમત્થં સુત્વા તુસ્સિત્વા સબ્બેપિ તે અમચ્ચે હારેત્વા બન્ધુલસ્સેવ વિનિચ્છયં નિય્યાદેસિ. સો તતો પટ્ઠાય સમ્મા વિનિચ્છયિ. તતો તે પોરાણકવિનિચ્છયિકા અમચ્ચા કિઞ્ચિ લઞ્જં અલભન્તા અપ્પલાભા હુત્વા ‘‘બન્ધુલો રજ્જં પત્થેતી’’તિ રાજકુલે પરિભિન્દિંસુ. રાજા તેસં કથં સદ્દહિત્વા ચિત્તં નિગ્ગહેતું નાસક્ખિ. ‘‘ઇમસ્મિં ઇધેવ ઘાતિયમાને ગરહા મે ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ પુન ચિન્તેત્વા પયુત્તપુરિસેહિ પચ્ચન્તં પહારાપેત્વા બન્ધુલં પક્કોસાપેત્વા, ‘‘પચ્ચન્તો કિર કુપિતો, તવ પુત્તેહિ સદ્ધિં ગન્ત્વા, ચોરે ગણ્હાહી’’તિ પહિણિત્વા, ‘‘એત્થેવસ્સ દ્વત્તિંસાય પુત્તેહિ સદ્ધિં સીસં છિન્દિત્વા આહરથા’’તિ તેહિ સદ્ધિં અઞ્ઞેપિ સમત્થે મહાયોધે પેસેસિ. તસ્મિં પચ્ચન્તં ગચ્છન્તેયેવ ‘‘સેનાપતિ કિર આગચ્છતી’’તિ પયુત્તચોરા પલાયિંસુ. સો તં પદેસં આવાસાપેત્વા સણ્ઠાપેત્વા નિવત્તિ.

અથસ્સ નગરતો અવિદૂરે ઠાને તે યોધા પુત્તેહિ સદ્ધિં સીસં છિન્દિંસુ. તં દિવસં મલ્લિકાય પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં દ્વે અગ્ગસાવકા નિમન્તિતા હોન્તિ. અથસ્સા પુબ્બણ્હે એવ ‘‘સામિકસ્સ તે સદ્ધિં પુત્તેહિ સીસં છિન્ન’’ન્તિ પણ્ણં આહરિત્વા અદંસુ. સા તં પવત્તિં ઞત્વા કસ્સચિ કિઞ્ચિ અવત્વા પણ્ણં ઉચ્છઙ્ગે ઠપેત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘમેવ પરિવિસિ. અથસ્સા પરિચારિકાયો ભિક્ખૂનં ભત્તં દત્વા સપ્પિચાટિં આહરન્તિયો થેરાનં પુરતો સપ્પિચાટિં ભિન્દિંસુ. ધમ્મસેનાપતિ ‘‘ભેદનધમ્મં ભિન્નં, ન ચિન્તિતબ્બ’’ન્તિ આહ. સા ઉચ્છઙ્ગતો પણ્ણં નીહરિત્વા ‘‘દ્વત્તિંસાય પુત્તેહિ સદ્ધિં પિતુસીસં છિન્નન્તિ મે ઇમં પણ્ણં આહરિંસુ, અહં ઇદં સુત્વાપિ ન ચિન્તેમિ, સપ્પિચાટિયા ભિન્નાય કિં ચિન્તયિસ્સામિ, ભન્તે’’તિ આહ. ધમ્મસેનાપતિ ‘‘અનિમિત્તમનઞ્ઞાતં, મચ્ચાનં ઇધ જીવિત’’ન્તિઆદીનિ (સુ. નિ. ૫૭૯) વત્વા ધમ્મં દેસેત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં અગમાસિ. સાપિ દ્વત્તિંસ સુણિસાયો પક્કોસાપેત્વા, ‘‘તુમ્હાકં સામિકા નિરપરાધા અત્તનો પુરિમકમ્મફલં લભિંસુ, તુમ્હે મા સોચયિત્થ, મા પરિદેવિત્થ, રઞ્ઞો ઉપરિ મનોપદોસં મા કરિત્થા’’તિ ઓવદિ.

રઞ્ઞો ચરપુરિસા તં કથં સુત્વા ગન્ત્વા તેસં નિદ્દોસભાવં રઞ્ઞો કથયિંસુ. રાજા સંવેગપ્પત્તો તસ્સા નિવેસનં ગન્ત્વા મલ્લિકઞ્ચ સુણિસાયો ચસ્સા ખમાપેત્વા મલ્લિકાય વરં અદાસિ. સા ‘‘વરો ગહિતો મે હોતૂ’’તિ વત્વા તસ્મિં ગતે મતકભત્તં દત્વા ન્હત્વા રાજાનં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા, ‘‘દેવ, તુમ્હેહિ મય્હં વરો દિન્નો, મય્હઞ્ચ અઞ્ઞેન અત્થો નત્થિ, દ્વત્તિંસાય મે સુણિસાનં મમઞ્ચ કુલઘરગમનં અનુજાનાથા’’તિ આહ. રાજા સમ્પટિચ્છિ. સા દ્વત્તિંસ સુણિસાયો યથાસકાનિ કુલાનિ પેસેસિ, સયમ્પિ કુસિનારાનગરે અત્તનો કુલઘરં અગમાસિ.

રાજાપિ બન્ધુલસેનાપતિનો ભાગિનેય્યસ્સ દીઘકારાયનસ્સ નામ સેનાપતિટ્ઠાનં અદાસિ. સો પન ‘‘માતુલો મે ઇમિના મારિતો’’તિ રઞ્ઞો ઓતારં ગવેસન્તો વિચરતિ. રાજાપિ નિરપરાધસ્સ બન્ધુલસ્સ મારિતકાલતો પટ્ઠાય વિપ્પટિસારી હુત્વા ચિત્તસ્સાદં ન લભતિ, રજ્જસુખં નાનુભોતિ. તદા સત્થા સક્યાનં મેદાળુપં નામ નિગમં ઉપનિસ્સાય વિહરતિ. રાજા તત્થ ગન્ત્વા આરામતો અવિદૂરે ખન્ધાવારં નિવાસેત્વા, ‘‘મન્દેન પરિવારેન સત્થારં વન્દિસ્સામી’’તિ વિહારં ગન્ત્વા પઞ્ચરાજાકકુધભણ્ડાનિ દીઘકારાયનસ્સ દત્વા એકકોવ ગન્ધકુટિં પાવિસિ. સબ્બં ધમ્મચેતિયસુત્તનિયામેન (મ. નિ. ૨.૩૬૪ આદયો) દીપેતબ્બં. તસ્મિં ગન્ધકુટિં પવિટ્ઠે દીઘકારાયનો તાનિ પઞ્ચ રાજકકુધભણ્ડાનિ ગહેત્વા વિટટૂભં રાજાનં કત્વા રઞ્ઞો એકં અસ્સં એકઞ્ચ ઉપટ્ઠાનકારિકં માતુગામં ઠપેત્વા નિવત્તેત્વા સાવત્થિં અગમાસિ.

રાજા સત્થારા સદ્ધિં પિયકથં કથેત્વા સત્થારં વન્દિત્વા નિક્ખન્તો સેનં અદિસ્વા તં માતુગામં પુચ્છિત્વા તં પવત્તિં સુત્વા, ‘‘અહં ભાગિનેય્યં આદાય ગન્ત્વા, વિટટૂભં ગહેસ્સામી’’તિ રાજગહનગરં ગચ્છન્તો વિકાલે દ્વારેસુ પિદહિતેસુ નગરં પત્વા એકિસ્સા સાલાય નિપજ્જિત્વા વાતાતપેહિ કિલન્તો રત્તિભાગે તત્થેવ કાલમકાસિ. વિભાતાય રત્તિયા, ‘‘દેવ, કોસલનરિન્દ અનાથો જાતોસી’’તિ વિપ્પલપન્તિયા તસ્સા ઇત્થિયા સદ્દં સુત્વા રઞ્ઞો આરોચેસું. સો માતુલસ્સ મહન્તેન સક્કારેન સરીરકિચ્ચં કારેસિ.

વિટટૂભોપિ રજ્જં લભિત્વા તં વેરં સરિત્વા ‘‘સબ્બેપિ સાકિયે મારેસ્સામી’’તિ મહતિયા સેનાય નિક્ખમિ. તં દિવસં સત્થા પચ્ચૂસકાલે લોકં વોલોકેન્તો ઞાતિસઙ્ઘસ્સ વિનાસં દિસ્વા, ‘‘ઞાતિસઙ્ગહં કાતું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા પુબ્બણ્હસમયે પિણ્ડાય ચરિત્વા, પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો ગન્ધકુટિયં સીહસેય્યં કપ્પેત્વા, સાયન્હસમયે આકાસેન ગન્ત્વા, કપિલવત્થુસામન્તે એકસ્મિં કબરચ્છાયે રુક્ખમૂલે નિસીદિ. તતો વિટટૂભસ્સ રજ્જસીમાય મહન્તો સન્દચ્છાયો નિગ્રોધો અત્થિ. વિટટૂભો સત્થારં દિસ્વા ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, કિં કારણા એવરૂપાય ઉણ્હવેલાય ઇમસ્મિં કબરચ્છાયે રુક્ખમૂલે નિસીદથ, એતસ્મિં સન્દચ્છાયે નિગ્રોધમૂલે નિસીદથ, ભન્તે’’તિ વત્વા, ‘‘હોતુ, મહારાજ, ઞાતકાનં છાયા નામ સીતલા’’તિ વુત્તે, ‘‘ઞાતકાનુરક્ખનત્થાય સત્થા આગતો ભવિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા સત્થારં વન્દિત્વા નિવત્તિત્વા સાવત્થિંયેવ પચ્ચાગમિ. સત્થાપિ ઉપ્પતિત્વા જેતવનમેવ ગતો.

રાજા સાકિયાનં દોસં સરિત્વા દુતિયમ્પિ નિક્ખમિત્વા તથેવ સત્થારં પસ્સિત્વા પુન નિવત્તિ. તતિયવારેપિ નિક્ખમિત્વા તથેવ સત્થારં પસ્સિત્વા પુન નિવત્તિ. ચતુત્થવારે પન તસ્મિં નિક્ખન્તે સત્થા સાકિયાનં પુબ્બકમ્મં ઓલોકેત્વા તેસં એકદિવસં નદિયં વિસપક્ખિપનપાપકમ્મસ્સ અપ્પટિબાહિયભાવં ઞત્વા ચતુત્થવારે નાગમાસિ. વિટટૂભો ‘‘સાકિયે ઘાતેસ્સામી’’તિ મહન્તેન બલકાયેન નિક્ખમિ. સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પન ઞાતકા અસત્તઘાતકા નામ, અત્તના મરન્તાપિ પરેસં જીવિતં ન વોરોપેન્તિ. તે ચિન્તયિંસુ – ‘‘મયં સુસિક્ખિતા કતહત્થા કતૂપાસના મહિસ્સાસા, ન ખો પન સક્કા અમ્હેહિ પરં જીવિતા વોરોપેતું, અત્તનો કમ્મં દસ્સેત્વા પલાપેસ્સામા’’તિ તે કતસન્નાહા નિક્ખમિત્વા યુદ્ધં આરભિંસુ. તેહિ ખિત્તા સરા વિટટૂભસ્સ પુરિસાનં અન્તરન્તરેન ગચ્છન્તિ, ફલકન્તરકણ્ણછિદ્દન્તરાદીહિ નિક્ખમન્તિ. વિટટૂભો દિસ્વા નનુ ભણે ‘‘સાકિયા અસત્તઘાતકામ્હા’’તિ વદન્તિ, અથ ચ પન મે પુરિસે નાસેન્તીતિ.

અથ નં એકો પુરિસો આહ – ‘‘કિં સામિ, નિવત્તિત્વા ઓલોકેસી’’તિ? ‘‘સાકિયા મે પુરિસે નાસેન્તી’’તિ. ‘‘તુમ્હાકં કોચિ પુરિસો મતો નામ નત્થિ. ઇઙ્ઘ તે ગણાપેથા’’તિ. ગણાપેન્તો એકસ્સપિ ખયં ન પસ્સિ. સો તતો નિવત્તિત્વા ‘‘યે યે પન ભણે ‘સાકિયમ્હા’તિ ભણન્તિ, સબ્બે મારેથ, માતામહસ્સ પન મહાનામસક્કસ્સ સન્તિકે ઠિતાનં જીવિતં દેથા’’તિ આહ. સાકિયા ગહેતબ્બગહણં અપસ્સન્તા એકચ્ચે તિણં ડંસિત્વા, એકચ્ચે નળં ગહેત્વા અટ્ઠંસુ. ‘‘તુમ્હે સાકિયા, નો’’તિ પુચ્છિતા યસ્મા તે મરન્તાપિ મુસાવાદં ન ભણન્તિ, તસ્મા તિણં ડંસિત્વા ઠિતા ‘‘નો સાકો, તિણ’’ન્તિ વદન્તિ. નળં ગહેત્વા ઠિતા ‘‘નો સાકો, નળો’’તિ વદન્તિ. યે ચ મહાનામસ્સ સન્તિકે ઠિતા, તે ચ જીવિતં લભિંસુ. તેસુ તિણં ડંસિત્વા ઠિતા તિણસાકિયા નામ, નળં ગહેત્વા ઠિતા નળસાકિયા નામ જાતાતિ, વિટટૂભો અવસેસે ખીરપકેપિ દારકે અવિસ્સજ્જેત્વા ઘાતાપેન્તો લોહિતનદિં પવત્તેત્વા તેસં ગલલોહિતેન ફલકં ધોવાપેસિ. એવં સાકિયવંસો વિટટૂભેન ઉપચ્છિન્નો.

સો મહાનામસક્કં ગાહાપેત્વા નિવત્તો ‘‘પાતરાસવેલાય પાતરાસં કરિસ્સામી’’તિ એકસ્મિં ઠાને ઓતરિત્વા ભોજને ઉપનીતે ‘‘એકતોવ ભુઞ્જિસ્સામા’’તિ અય્યકં પક્કોસાપેસિ. ખત્તિયા પન જીવિતં ચજન્તાપિ દાસિપુત્તેહિ સદ્ધિં ન ભુઞ્જન્તિ. તસ્મા મહાનામો એકં સરં ઓલોકેત્વા ‘‘કિલિટ્ઠગત્તોમ્હિ, ન્હાયિસ્સામિ, તાતા’’તિ આહ. ‘‘સાધુ, અય્યક, ન્હાયથા’’તિ. સો ‘‘અયં મં એકતો અભુઞ્જન્તં ઘાતેસ્સતિ, સયમેવ મે મતં સેય્યો’’તિ કેસે મુઞ્ચિત્વા અગ્ગે ગણ્ઠિં કત્વા કેસેસુ પાદઙ્ગુટ્ઠકે પવેસેત્વા ઉદકે નિમુજ્જિ. તસ્સ ગુણતેજેન નાગભવનં ઉણ્હાકારં દસ્સેસિ. નાગરાજા ‘‘કિં નુ ખો’’તિ ઉપધારેન્તો તં ઞત્વા તસ્સ સન્તિકં આગન્ત્વા તં અત્તનો ફણે નિસીદાપેત્વા નાગભવનં પવેસેસિ. સો દ્વાદસ્સ વસ્સાનિ તત્થેવ વસિ. વિટટૂભોપિ ‘‘મય્હં અય્યકો ઇદાનિ આગમિસ્સતિ, ઇદાનિ આગમિસ્સતી’’તિ આગમયમાનોવ નિસીદિ. તસ્મિં અતિચિરાયન્તે સરં વિચિનાપેત્વા દીપાલોકેન પુરિસબ્ભન્તરાનિપિ ઓલોકેત્વા અદિસ્વા ‘‘ગતો ભવિસ્સતી’’તિ પક્કામિ. સો રત્તિભાગે અચિરવતિં પત્વા ખન્ધાવારં નિવાસેસિ. એકચ્ચે અન્તોનદિયં વાલુકાપુલિને નિપજ્જિંસુ, એકચ્ચે બહિથલે, અન્તોનિપન્નેસુપિ પુબ્બે અકતપાપકમ્મા અત્થિ, બહિનિપન્નેસુપિ પુબ્બે કતપાપકમ્મા અત્થિ, તેસં નિપન્નટ્ઠાનેસુ કિપિલ્લિકા ઉટ્ઠહિંસુ. તે ‘‘મય્હં નિપન્નટ્ઠાને કિપિલ્લિકા, મય્હં નિપન્નટ્ઠાને કિપિલ્લિકા’’તિ ઉટ્ઠહિત્વા અકતપાપકમ્મા ઉત્તરિત્વા થલે નિપજ્જિંસુ, કતપાપકમ્મા ઓતરિત્વા વાલુકાપુલિને નિપજ્જિંસુ. તસ્મિં ખણે મહામેઘો ઉટ્ઠહિત્વા ઘનવસ્સં વસ્સિ. નદિયા ઓઘો આગન્ત્વા વિટટૂભં સદ્ધિં પરિસાય સમુદ્દમેવ પાપેસિ. સબ્બે તત્થ મચ્છકચ્છપભક્ખા અહેસું.

મહાજનો કથં સમુટ્ઠાપેસિ ‘‘સાકિયાનં મરણં અયુત્તં, ‘એવં નામ કોટ્ટેત્વા કોટ્ટેત્વા સાકિયા મારેતબ્બા’તિ અનનુચ્છવિકમેત’’ન્તિ. સત્થા તં કથં સુત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, ઇમસ્મિં અત્તભાવે કિઞ્ચાપિ સાકિયાનં એવં મરણં અયુત્તં, પુબ્બે કતપાપકમ્મવસેન પન યુત્તમેવેતેહિ લદ્ધ’’ન્તિ આહ. ‘‘કિં પન, ભન્તે, એતે પુબ્બે અકંસૂ’’તિ? સબ્બે એકતો હુત્વા નદિયં વિસં પક્ખિપિંસૂતિ. પુનેકદિવસં ધમ્મસભાયં ભિક્ખૂ કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘વિટટૂભો એત્તકે સાકિયે મારેત્વા આગચ્છન્તો અત્તનો મનોરથે મત્થકં અપ્પત્તેયેવ એત્તકં જનં આદાય મહાસમુદ્દે મચ્છકચ્છપભક્ખો જાતો’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે, ‘‘ઇમેસં સત્તાનં મનોરથે મત્થકં અપ્પત્તેયેવ મચ્ચુરાજા સુત્તં ગામં અજ્ઝોત્થરન્તો મહોઘો વિય જીવિતિન્દ્રિયં છિન્દિત્વા ચતૂસુ અપાયસમુદ્દેસુ નિમુજ્જાપેતી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૪૭. ‘‘પુપ્ફાનિ હેવ પચિનન્તં, બ્યાસત્તમનસં નરં;

સુત્તં ગામં મહોઘોવ, મચ્ચુ આદાય ગચ્છતી’’તિ.

તત્થ બ્યાસત્તમનસં નરન્તિ સમ્પત્તે વા અસમ્પત્તે વા લગ્ગમાનસં. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા માલાકારો પુપ્ફારામં પવિસિત્વા ‘‘પુપ્ફાનિ પચિનિસ્સામી’’તિ તતો પુપ્ફાનિ ગહેત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં વા ગચ્છં પત્થેન્તો સકલે પુપ્ફારામે મનં પેસેતિ, ‘‘ઇતો ચિતો ચ પુપ્ફાનિ પચિનિસ્સામી’’તિ તતો પુપ્ફાનિ અગ્ગહેત્વા અઞ્ઞત્થ મનં પેસેસિ, તમેવ ગચ્છં પચિનન્તો પમાદમાપજ્જતિ, એવમેવ એકચ્ચો પુપ્ફારામસદિસં પઞ્ચકામગુણમજ્ઝં ઓતરિત્વા મનોરમં રૂપં લભિત્વા મનોરમાનં સદ્દગન્ધરસફોટ્ઠબ્બાનં અઞ્ઞતરં પત્થેતિ. અઞ્ઞો તેસુ વા અઞ્ઞતરં લભિત્વા અઞ્ઞતરં પત્થેતિ, રૂપમેવ વા લભિત્વા અઞ્ઞં અપત્થેન્તો તમેવ અસ્સાદેતિ, સદ્દાદીસુ વા અઞ્ઞતરં. એસેવ નયો ગોમહિંસદાસિદાસખેત્તવત્થુગામનિગમજનપદાદીસુ, પબ્બજિતાનમ્પિ પરિવેણવિહારપત્તચીવરાદીસૂતિ એવં પઞ્ચકામગુણસઙ્ખાતાનિ પુપ્ફાનિ એવ પચિનન્તં સમ્પત્તે વા અસમ્પત્તે વા કામગુણે બ્યાસત્તમનસં નરં. સુત્તં ગામન્તિ ગામસ્સ ગેહભિત્તિઆદીનં પન સુપનવસેન સુપનં નામ નત્થિ, સત્તાનં પન સુત્તપમત્તતં ઉપાદાય સુત્તો નામ હોતિ. એવં સુત્તં ગામં દ્વે તીણિ યોજનાનિ આયતગમ્ભીરો મહોઘોવ મચ્ચુ આદાય ગચ્છતિ. યથા સો મહોઘો ઇત્થિપુરિસગોમહિંસકુક્કુટાદીસુ કિઞ્ચિ અનવસેસેત્વા સબ્બં તં ગામં સમુદ્દં પાપેત્વા મચ્છકચ્છપભક્ખં કરોતિ, એવમેવ બ્યાસત્તમનસં નરં મચ્ચુ આદાય જીવિતિન્દ્રિયમસ્સ છિન્દિત્વા ચતૂસુ અપાયસમુદ્દેસુ નિમુજ્જાપેતીતિ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પત્તા. મહાજનસ્સ સાત્થિકા દેસના જાતાતિ.

વિટટૂભવત્થુ તતિયં.

૪. પતિપૂજિકકુમારિવત્થુ

પુપ્ફાનિ હેવાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા સાવત્થિયં વિહરન્તો પતિપૂજિકં નામ કુમારિકં આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ તાવતિંસદેવલોકે સમુટ્ઠિતં.

તત્થ કિર માલભારી નામ દેવપુત્તો અચ્છરાસહસ્સપરિવુતો ઉય્યાનં પાવિસિ. પઞ્ચસતા દેવધીતરો રુક્ખં આરુય્હ પુપ્ફાનિ પાતેન્તિ, પઞ્ચસતા પતિતાનિ પુપ્ફાનિ ગહેત્વા દેવપુત્તં અલઙ્કરોન્તિ. તાસુ એકા દેવધીતા રુક્ખસાખાયમેવ ચુતા, સરીરં દીપસિખા વિય નિબ્બાયિ. સા સાવત્થિયં એકસ્મિં કુલગેહે પટિસન્ધિં ગહેત્વા જાતકાલે જાતિસ્સરા હુત્વા ‘‘માલભારીદેવપુત્તસ્સ ભરિયામ્હી’’તિ અનુસ્સરન્તી વુડ્ઢિમન્વાય ગન્ધમાલાદીહિ પૂજં કત્વા સામિકસ્સ સન્તિકે અભિનિબ્બત્તિં પત્થેસિ. સા સોળસવસ્સકાલે પરકુલં ગતાપિ સલાકભત્તપક્ખિકભત્તવસ્સાવાસિકાદીનિ દત્વા, ‘‘અયં મે સામિકસ્સ સન્તિકે નિબ્બત્તનત્થાય પચ્ચયો હોતૂ’’તિ વદતિ. અથસ્સા ભિક્ખૂ ‘‘અયં કુમારિકા ઉટ્ઠાય સમુટ્ઠાય પતિમેવ પત્થેતીતિ પતિપૂજિકા’’તિ નામં કરિંસુ. સાપિ નિબદ્ધં આસનસાલં પટિજગ્ગતિ, પાનીયં ઉપટ્ઠપેતિ, આસનાનિ પઞ્ઞપેતિ. અઞ્ઞેપિ મનુસ્સા સલાકભત્તાદીનિ દાતુકામા, ‘‘અમ્મ, ઇમાનિપિ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ પટિપાદેય્યાસી’’તિ વત્વા આહરિત્વા દેન્તિ. સાપિ એતેન નિયામેન આગચ્છન્તી ગચ્છન્તી એકપદવારે છપઞ્ઞાસ કુસલધમ્મે (ધ. સ. ૧; ધ. સ. અટ્ઠ. ૧ યેવાપનકવણ્ણના) પટિલભતિ. તસ્સા કુચ્છિયં ગબ્ભો પતિટ્ઠહિ. સા દસમાસચ્ચયેન પુત્તં વિજાયિ. તસ્સ પદસા ગમનકાલે અઞ્ઞમ્પિ અઞ્ઞમ્પીતિ ચત્તારો પુત્તે પટિલભિ.

સા એકદિવસં દાનં દત્વા પૂજં કત્વા ધમ્મં સુત્વા સિક્ખાપદાનિ રક્ખિત્વા દિવસપરિયોસાને તં ખણં નિબ્બત્તેન કેનચિ રોગેન કાલં કત્વા અત્તનો સામિકસ્સેવ સન્તિકે નિબ્બત્તિ. ઇતરાપિ એત્તકં કાલં દેવપુત્તં અલઙ્કરોન્તિ એવ. દેવપુત્તો તં દિસ્વા ‘‘ત્વં પાતોવ પટ્ઠાય ન દિસ્સસિ, કુહિં ગતાસી’’તિ આહ. ‘‘ચુતામ્હિ સામી’’તિ. ‘‘કિં વદેસી’’તિ? ‘‘એવમેતં, સામી’’તિ. ‘‘કુહિં નિબ્બત્તાસી’’તિ? ‘‘સાવત્થિયં કુલગેહે’’તિ. ‘‘કિત્તકં કાલં તત્થ ઠિતાસી’’તિ? ‘‘દસમાસચ્ચયેન માતુ કુચ્છિતો નિક્ખમિત્વા સોળસવસ્સકાલે પરકુલં ગન્ત્વા ચત્તારો પુત્તે વિજાયિત્વા દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા તુમ્હે પત્થેત્વા આગન્ત્વા તુમ્હાકમેવ સન્તિકે નિબ્બત્તામ્હિ, સામી’’તિ. ‘‘મનુસ્સાનં કિત્તકં આયૂ’’તિ? ‘‘વસ્સસતમત્ત’’ન્તિ. ‘‘એત્તકમેવા’’તિ? ‘‘આમ, સામી’’તિ. ‘‘એત્તકં આયું ગહેત્વા નિબ્બત્તમનુસ્સા કિં નુ ખો સુત્તપમત્તા કાલં અતિક્કામેન્તિ, ઉદાહુ દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કરોન્તી’’તિ. ‘‘કિં વદેથ, સામિ’’? ‘‘અસઙ્ખ્યેય્યં આયું ગહેત્વા નિબ્બત્તા વિય અજરામરા વિય ચ નિચ્ચં પમત્તા, મનુસ્સા’’તિ. માલભારીદેવપુત્તસ્સ મહાસંવેગો ઉદપાદિ ‘‘વસ્સસતમત્તમાયું ગહેત્વા નિબ્બત્તમનુસ્સા કિર પમત્તા નિપજ્જિત્વા નિદ્દાયન્તિ, કદા નુ ખો દુક્ખા મુચ્ચિસ્સન્તી’’તિ? મનુસ્સાનં પન વસ્સસતં તાવતિંસાનં દેવાનં એકો રત્તિન્દિવો, તાય રત્તિયા તિંસરત્તિયો માસો, તેન માસેન દ્વાદસમાસિકો સંવચ્છરો, તેન સંવચ્છરેન દિબ્બવસ્સસહસ્સં આયુપ્પમાણં, તં મનુસ્સગણનાય તિસ્સો વસ્સકોટિયો, સટ્ઠિ ચ વસ્સસતસહસ્સાનિ હોન્તિ. તસ્મા તસ્સ દેવપુત્તસ્સ એકદિવસોપિ નાતિક્કન્તો મુહુત્તસદિસોવ કાલો અહોસિ. એવં અપ્પાયુકમનુસ્સાનં પમાદો નામ અતિવિય અયુત્તોતિ.

પુનદિવસે ભિક્ખૂ ગામં પવિટ્ઠા આસનસાલં અપટિજગ્ગિતં, આસનાનિ અપઞ્ઞત્તાનિ, પાનીયં અનુટ્ઠપિતં દિસ્વા, ‘‘કહં પતિપૂજિકા’’તિ આહંસુ. ‘‘ભન્તે, કહં તુમ્હે તં દક્ખિસ્સથ, હિય્યો અય્યેસુ ભુઞ્જિત્વા ગતેસુ સાયન્હસમયે મતા’’તિ. તં સુત્વા પુથુજ્જના ભિક્ખૂ તસ્સા ઉપકારં સરન્તા અસ્સૂનિ સન્ધારેતું નાસક્ખિંસુ. ખીણાસવાનં ધમ્મસંવેગો ઉદપાદિ. તે ભત્તકિચ્ચં કત્વા વિહારં ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા પુચ્છિંસુ – ‘‘ભન્તે, પતિપૂજિકા નામ ઉપાસિકા ઉટ્ઠાય સમુટ્ઠાય નાનપ્પકારાનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા સામિકમેવ પત્થેસિ, સા ઇદાનિ મતા, કહં નુ ખો નિબ્બત્તા’’તિ? ‘‘અત્તનો સામિકસ્સેવ સન્તિકે, ભિક્ખવે’’તિ. ‘‘નત્થિ, ભન્તે, સામિકસ્સ સન્તિકે’’તિ. ‘‘ન સા, ભિક્ખવે, એતં સામિકં પત્થેતિ, તાવતિંસભવને તસ્સા માલભારીદેવપુત્તો નામ સામિકો, સા તસ્સ પુપ્ફપિલન્ધનટ્ઠાનતો ચવિત્વા પુન ગન્ત્વા તસ્સેવ સન્તિકે નિબ્બત્તા’’તિ. ‘‘એવં કિર, ભન્તે’’તિ. ‘‘આમ, ભિક્ખવે’’તિ. ‘‘અહો પરિત્તં, ભન્તે, સત્તાનં જીવિતં, પાતોવ અમ્હે પરિવિસિત્વા સાયં ઉપ્પન્નબ્યાધિના મતા’’તિ. સત્થા ‘‘આમ, ભિક્ખવે, પરિત્તં સત્તાનં જીવિતં નામ, તેનેવ ઇમે સત્તે વત્થુકામેહિ ચેવ કિલેસકામેહિ ચ અતિત્તે એવ અન્તકો અત્તનો વસે વત્તેત્વા કન્દન્તે પરિદેવન્તે ગહેત્વા ગચ્છતી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૪૮. ‘‘પુપ્ફાનિ હેવ પચિનન્તં, બ્યાસત્તમનસં નરં;

અતિત્તંયેવ કામેસુ, અન્તકો કુરુતે વસ’’ન્તિ.

તત્થ પુપ્ફાનિ હેવ પચિનન્તન્તિ પુપ્ફારામે માલાકારો નાનાપુપ્ફાનિ વિય અત્તભાવપટિબદ્ધાનિ ચેવ ઉપકરણપટિબદ્ધાનિ ચ કામગુણપુપ્ફાનિ ઓચિનન્તમેવ. બ્યાસત્તમનસં નરન્તિ અસમ્પત્તેસુ પત્થનાવસેન, સમ્પત્તેસુ ગેધવસેન વિવિધેનાકારેન આસત્તચિત્તં. અતિત્તંયેવ કામેસૂતિ વત્થુકામકિલેસકામેસુ પરિયેસનેનપિ પટિલાભેનપિ પરિભોગેનપિ નિધાનેનપિ અતિત્તં એવ સમાનં. અન્તકો કુરુતે વસન્તિ મરણસઙ્ખાતો અન્તકો કન્દન્તં પરિદેવન્તં ગહેત્વા ગચ્છન્તો અત્તનો વસં પાપેતીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પત્તા, દેસના મહાજનસ્સ સાત્થિકા જાતાતિ.

પતિપૂજિકકુમારિવત્થુ ચતુત્થં.

૫. મચ્છરિયકોસિયસેટ્ઠિવત્થુ

યથાપિ ભમરો પુપ્ફન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા સાવત્થિયં વિહરન્તો મચ્છરિયકોસિયસેટ્ઠિં આરબ્ભ કથેસિ. તસ્સ વત્થુ રાજગહે સમુટ્ઠિતં.

રાજગહનગરસ્સ કિર અવિદૂરે સક્કારં નામ નિગમો અહોસિ. તત્થેકો મચ્છરિયકોસિયો નામ સેટ્ઠિ અસીતિકોટિવિભવો પટિવસતિ. સો તિણગ્ગેન તેલબિન્દુમ્પિ પરેસં ન દેતિ, ન અત્તના પરિભુઞ્જતિ. ઇતિસ્સ તં વિભવજાતં નેવ પુત્તદારાદીનં, ન સમણબ્રાહ્મણાનં અત્થં અનુભોતિ, રક્ખસપરિગ્ગહિતા પોક્ખરણી વિય અપરિભોગં તિટ્ઠતિ. સત્થા એકદિવસં પચ્ચૂસસમયે મહાકરુણાસમાપત્તિતો વુટ્ઠાય સકલલોકધાતુયં બોધનેય્યબન્ધવે ઓલોકેન્તો પઞ્ચચત્તાલીસયોજનમત્થકે વસન્તસ્સ સેટ્ઠિનો સપજાપતિકસ્સ સોતાપત્તિફલસ્સ ઉપનિસ્સયં અદ્દસ. તતો પુરિમદિવસે પન સો રાજાનં ઉપટ્ઠાતું રાજગેહં ગન્ત્વા રાજૂપટ્ઠાનં કત્વા આગચ્છન્તો એકં છાતજ્ઝત્તં જનપદમનુસ્સં કુમ્માસપૂરં કપલ્લકપૂવં ખાદન્તં દિસ્વા તત્થ પિપાસં ઉપ્પાદેત્વા અત્તનો ઘરં ગન્ત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘સચાહં કપલ્લકપૂવં ખાદિતુકામોમ્હીતિ વક્ખામિ, બહૂ મનુસ્સા મયા સદ્ધિં ખાદિતુકામા ભવિસ્સન્તિ, એવં મે બહૂનિ તિલતણ્ડુલસપ્પિફાણિતાદીનિ પરિક્ખયં ગમિસ્સન્તિ, ન કસ્સચિ કથેસ્સામી’’તિ તણ્હં અધિવાસેન્તો ચરતિ. સો ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે કાલે ઉપ્પણ્ડુપ્પણ્ડુકજાતો ધમનિસન્થતગત્તો જાતો. તતો તણ્હં અધિવાસેતું અસક્કોન્તો ગબ્ભં પવિસિત્વા મઞ્ચકે ઉપગૂહિત્વા નિપજ્જિ. એવં ગતોપિ ધનહાનિભયેન ન કસ્સચિ કિઞ્ચિ કથેસિ.

અથ નં ભરિયા ઉપસઙ્કમિત્વા પિટ્ઠિં પરિમજ્જિત્વા, ‘‘કિં તે, સામિ, અફાસુકં જાત’’ન્તિ પુચ્છિ. ‘‘ન મે કિઞ્ચિ અફાસુકં અત્થી’’તિ. ‘‘કિં નુ ખો તે રાજા કુપિતો’’તિ? ‘‘રાજાપિ મે ન કુપ્પતી’’તિ. ‘‘અથ કિં તે પુત્તધીતાહિ વા દાસકમ્મકરાદીહિ વા કિઞ્ચિ અમનાપં કતં અત્થી’’તિ? ‘‘એવરૂપમ્પિ નત્થી’’તિ. ‘‘કિસ્મિઞ્ચિ પન તે તણ્હા અત્થી’’તિ? એવં વુત્તેપિ ધનહાનિભયેન કિઞ્ચિ અવત્વા નિસ્સદ્દોવ નિપજ્જિ, અથ નં ભરિયા ‘‘કથેહિ, સામિ કિસ્મિઞ્ચિ તે તણ્હા અત્થી’’તિ આહ. સો વચનં પરિગિલન્તો વિય ‘‘અત્થિ મે તણ્હા’’તિ આહ. ‘‘કિં તણ્હા, સામી’’તિ? ‘‘કપલ્લકપૂવં ખાદિતુકામોમ્હી’’તિ. ‘‘અથ કિમત્થં મે ન કથેસિ, કિં ત્વં દલિદ્દોસિ, ઇદાનિ સકલનિગમવાસીનં પહોનકે કપલ્લકપૂવે પચિસ્સામી’’તિ. ‘‘કિં તે એતેહિ, અત્તનો કમ્મં કત્વા ખાદિસ્સન્તી’’તિ? ‘‘તેન હિ એકરચ્છવાસીનં પહોનકે પચિસ્સામી’’તિ. ‘‘જાનામહં તવ મહદ્ધનભાવ’’ન્તિ. ‘‘ઇમસ્મિં ગેહસામન્તે સબ્બેસં પહોનકં કત્વા પચામી’’તિ. ‘‘જાનામહં તવ મહજ્ઝાસયભાવ’’ન્તિ. ‘‘તેન હિ તે પુત્તદારમત્તસ્સેવ પહોનકં કત્વા પચામી’’તિ. ‘‘કિં તે એતેહી’’તિ? ‘‘કિં પન તુય્હઞ્ચ મય્હઞ્ચ પહોનકં કત્વા પચામી’’તિ? ‘‘ત્વં કિં કરિસ્સસી’’તિ? ‘‘તેન હિ એકકસ્સેવ તે પહોનકં કત્વા પચામી’’તિ. ‘‘ઇમસ્મિં ઠાને પચમાને બહૂ પચ્ચાસીસન્તિ. સકલતણ્ડુલે ઠપેત્વા ભિન્નતણ્ડુલે ચ ઉદ્ધનકપલ્લાનિ ચ આદાય થોકં ખીરસપ્પિમધુફાણિતઞ્ચ ગહેત્વા સત્તભૂમિકસ્સ પાસાદસ્સ ઉપરિમતલં આરુય્હ પચ, તત્થાહં એકકોવ નિસીદિત્વા ખાદિસ્સામી’’તિ. સા ‘‘સાધૂ’’તિ પટિસ્સુણિત્વા ગહેતબ્બં ગાહાપેત્વા પાસાદં અભિરુય્હ દાસિયો વિસ્સજ્જેત્વા સેટ્ઠિં પક્કોસાપેસિ, સો આદિતો પટ્ઠાય દ્વારાનિ પિદહન્તો સબ્બદ્વારેસુ સૂચિઘટિકં દત્વા સત્તમતલં અભિરુહિત્વા તત્થપિ દ્વારં પિદહિત્વા નિસીદિ. ભરિયાપિસ્સ ઉદ્ધને અગ્ગિં જાલેત્વા કપલ્લં આરોપેત્વા પૂવે પચિતું આરભિ.

અથ સત્થા પાતોવ મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરં આમન્તેસિ – ‘‘એસો, મોગ્ગલ્લાન, રાજગહસ્સ અવિદૂરે સક્કારનિગમે મચ્છરિયસેટ્ઠિ ‘કપલ્લકપૂવે ખાદિસ્સામી’તિ અઞ્ઞેસં દસ્સનભયેન સત્તભૂમિકે પાસાદે કપલ્લકપૂવે પચાપેતિ, ત્વં તત્થ ગન્ત્વા સેટ્ઠિં દમેત્વા નિબ્બિસેવનં કત્વા ઉભોપિ જાયમ્પતિકે પૂવે ચ ખીરસપ્પિમધુફાણિતાનિ ચ ગાહાપેત્વા અત્તનો બલેન જેતવનં આનેહિ, અજ્જાહં પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં વિહારે એવ નિસીદિસ્સામિ, પૂવેહેવ ભત્તકિચ્ચં કરિસ્સામી’’તિ.

થેરો ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ સત્થુ વચનં સમ્પટિચ્છિત્વા તાવદેવ ઇદ્ધિબલેન તં નિગમં ગન્ત્વા તસ્સ પાસાદસ્સ સીહપઞ્જરદ્વારે સુનિવત્થો સુપારુતો આકાસે એવ મણિરૂપકં વિય અટ્ઠાસિ. મહાસેટ્ઠિનો થેરં દિસ્વાવ હદયમંસં કમ્પિ. સો અહં એવરૂપાનંયેવ દસ્સનભયેન ઇમં ઠાનમાગતો, અયઞ્ચ ભિક્ખુ આકાસેનાગન્ત્વા વાતપાનદ્વારે ઠિતોતિ. સો ગહેતબ્બગહણં અપસ્સન્તો અગ્ગિમ્હિ પક્ખિત્તલોણસક્ખરા વિય દોસેન તટતટાયન્તો એવમાહ – ‘‘સમણ, આકાસે ઠત્વાપિ કિં લભિસ્સસિ, આકાસે અપદે પદં દસ્સેત્વા ચઙ્કમન્તોપિ નેવ લભિસ્સસી’’તિ. થેરો તસ્મિં એવ ઠાને અપરાપરં ચઙ્કમિ. સેટ્ઠિ ‘‘ચઙ્કમન્તો કિં લભિસ્સસિ, આકાસે પલ્લઙ્કેન નિસીદન્તોપિ ન લભિસ્સસિયેવા’’તિ આહ. થેરો પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા નિસીદિ. અથ નં ‘‘આકાસે નિસિન્નો કિં લભિસ્સસિ, આગન્ત્વા વાતપાનસ્સ ઉમ્મારે ઠિતોપિ ન લભિસ્સસી’’તિ આહ. થેરો ઉમ્મારે ઠિતો. ‘‘ઉમ્મારે ઠિતોપિ કિં લભિસ્સસિ, ધૂમાયન્તોપિ ન લભિસ્સસિ એવા’’તિ આહ. થેરોપિ ધૂમાયિ. સકલપાસાદો એકધૂમો અહોસિ. સેટ્ઠિનો અક્ખીનં સૂચિયા વિજ્ઝનકાલો વિય અહોસિ, ગેહજ્ઝાયનભયેન પન ‘‘ત્વં પજ્જલન્તોપિ ન લભિસ્સસી’’તિ અવત્વા ‘‘અયં સમણો સુટ્ઠુ લગ્ગો, અલદ્ધા ન ગમિસ્સતિ, એકમસ્સ પૂવં દાપેસ્સામી’’તિ ભરિયં આહ – ‘‘ભદ્દે એકં ખુદ્દકપૂવં પચિત્વા સમણસ્સ દત્વા ઉય્યોજેહિ ન’’ન્તિ. સા થોકં એવ પિટ્ઠં કપલ્લપાતિયં પક્ખિપિ, મહાપૂવો હુત્વા સકલપાતિં પૂરેત્વા ઉદ્ધુમાતો હુત્વા અટ્ઠાસિ.

સેટ્ઠિ તં દિસ્વા ‘‘બહું તયા પિટ્ઠં ગહિતં ભવિસ્સતી’’તિ સયમેવ દબ્બિકણ્ણેન થોકં પિટ્ઠં ગહેત્વા પક્ખિપિ, પૂવો પુરિમપૂવતો મહન્તતરો જાતો. એવં યં યં પચતિ, સો સો મહન્તમહન્તોવ હોતિ. સો નિબ્બિન્નો ભરિયં આહ – ‘‘ભદ્દે, ઇમસ્સ એકં પૂવં દેહી’’તિ. તસ્સા પચ્છિતો એકં પૂવં ગણ્હન્તિયા સબ્બે એકાબદ્ધા અલ્લીયિંસુ. સા સેટ્ઠિં આહ – ‘‘સામિ, સબ્બે પૂવા એકતો લગ્ગા, વિસું કાતું ન સક્કોમી’’તિ. ‘‘અહં કરિસ્સામી’’તિ સોપિ કાતું નાસક્ખિ. ઉભોપિ જના કોટિયં ગહેત્વા કડ્ઢન્તાપિ વિયોજેતું નાસક્ખિંસુ એવ. અથસ્સ પૂવેહિ સદ્ધિં વાયમન્તસ્સેવ સરીરતો સેદા મુચ્ચિંસુ, પિપાસા ઉપચ્છિજ્જિ. તતો ભરિયં આહ – ‘‘ભદ્દે, ન મે પૂવેહિ અત્થો, પચ્છિયા સદ્ધિંયેવ ઇમસ્સ દેહી’’તિ. સા પચ્છિં આદાય થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા અદાસિ. થેરો ઉભિન્નમ્પિ ધમ્મં દેસેસિ, તિણ્ણં રતનાનં ગુણં કથેસિ, ‘‘અત્થિ દિન્નં, અત્થિ યિટ્ઠ’’ન્તિ દિન્નદાનાદીનં ફલં ગગનતલે પુણ્ણચન્દં વિય દસ્સેસિ.

તં સુત્વા પસન્નચિત્તો હુત્વા સેટ્ઠિ ‘‘ભન્તે, આગન્ત્વા ઇમસ્મિં પલ્લઙ્કે નિસીદિત્વા પરિભુઞ્જથા’’તિ આહ. થેરો, ‘‘મહાસેટ્ઠિ, સમ્માસમ્બુદ્ધો ‘પૂવે ખાદિસ્સામી’તિ પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં વિહારે નિસિન્નો, તુમ્હાકં રુચિયા સતિ અહં વો નેસ્સામિ, સેટ્ઠિભરિયં પૂવે ચ ખીરાદીનિ ચ ગણ્હાપેથ, સત્થુ સન્તિકં ગમિસ્સામા’’તિ આહ. ‘‘કહં પન, ભન્તે, એતરહિ સત્થા’’તિ? ‘‘ઇતો પઞ્ચચત્તાલીસયોજનમત્થકે જેતવનવિહારે, મહાસેટ્ઠી’’તિ. ‘‘ભન્તે, કાલં અનતિક્કમિત્વા એત્તકં અદ્ધાનં કથં ગમિસ્સામા’’તિ. ‘‘મહાસેટ્ઠિ, તુમ્હાકં રુચિયા સતિ અહં વો અત્તનો ઇદ્ધિબલેન નેસ્સામિ, તુમ્હાકં પાસાદે સોપાનસીસં અત્તનો ઠાને એવ ભવિસ્સતિ, સોપાનપરિયોસાનં પન વો જેતવનદ્વારકોટ્ઠકે ભવિસ્સતિ, ઉપરિપાસાદા હેટ્ઠાપાસાદં ઓતરણકાલમત્તેનેવ જેતવનં નેસ્સામી’’તિ. સો ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ સમ્પટિચ્છિ.

થેરો સોપાનસીસં તત્થેવ કત્વા ‘‘સોપાનપાદમૂલં જેતવનદ્વારકોટ્ઠકે હોતૂ’’તિ અધિટ્ઠાસિ. તથેવ અહોસિ. ઇતિ થેરો સેટ્ઠિઞ્ચ સેટ્ઠિભરિયઞ્ચ ઉપરિપાસાદા હેટ્ઠાપાસાદં ઓતરણકાલતો ખિપ્પતરં જેતવનં સમ્પાપેસિ. તે ઉભોપિ સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા કાલં આરોચેસું. સત્થા ભત્તગ્ગં પવિસિત્વા પઞ્ઞત્તવરબુદ્ધાસને નિસીદિ સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેન. મહાસેટ્ઠિ બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દક્ખિણોદકં અદાસિ. ભરિયાપિસ્સ તથાગતસ્સ પત્તે પૂવં પતિટ્ઠાપેસિ. સત્થા અત્તનો યાપનમત્તં ગણ્હિ, પઞ્ચસતા ભિક્ખૂપિ યાપનમત્તં ગણ્હિંસુ. સેટ્ઠિ ખીરસપ્પિમધુસક્ખરાદીનિ દદમાનો ન ખયં અગમાસિ. સત્થા પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં ભત્તકિચ્ચં નિટ્ઠાપેસિ. મહાસેટ્ઠિપિ સદ્ધિં ભરિયાય યાવદત્થં ખાદિ. પૂવાનં પરિયોસાનમેવ ન પઞ્ઞાયતિ. સકલવિહારે ભિક્ખૂનઞ્ચ વિઘાસાદાનઞ્ચ દિન્નેસુપિ પરિયન્તો ન પઞ્ઞાયતેવ. ‘‘ભન્તે, પૂવા પરિક્ખયં ન ગચ્છન્તી’’તિ ભગવતો આરોચેસું. ‘‘તેન હિ જેતવનદ્વારકોટ્ઠકે છડ્ડેથા’’તિ. અથ ને દ્વારકોટ્ઠકસ્સ અવિદૂરે પબ્ભારટ્ઠાને છડ્ડયિંસુ. યાવજ્જતનાપિ તં ઠાનં કપલ્લકપૂવપબ્ભારન્તેવ પઞ્ઞાયતિ. મહાસેટ્ઠિ સહ ભરિયાય ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. ભગવા અનુમોદનમકાસિ. અનુમોદનાવસાને ઉભોપિ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાય સત્થારં વન્દિત્વા દ્વારકોટ્ઠકે સોપાનં આરુય્હ અત્તનો પાસાદેયેવ પતિટ્ઠહિંસુ.

તતો પટ્ઠાય સેટ્ઠિ અસીતિકોટિધનં બુદ્ધસાસનેયેવ વિક્કિરિ. પુનદિવસે સાયન્હસમયે ધમ્મસભાયં સન્નિસિન્ના ભિક્ખૂ ‘‘પસ્સથાવુસો, મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરસ્સ આનુભાવં, અનુપહચ્ચ નામ સદ્ધં, અનુપહચ્ચ ભોગે મચ્છરિયસેટ્ઠિં મુહુત્તેનેવ દમેત્વા નિબ્બિસેવનં કત્વા પૂવે ગાહાપેત્વા જેતવનં આનેત્વા સત્થુ સમ્મુખં કત્વા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાપેસિ, અહો મહાનુભાવો થેરો’’તિ થેરસ્સ ગુણં કથેન્તા નિસીદિંસુ. સત્થા દિબ્બાય સોતધાતુયા કથં સુત્વા આગન્ત્વા, ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા, ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે, ‘‘ભિક્ખવે, કુલદમકેન નામ ભિક્ખુના અનુપહચ્ચ સદ્ધં, અનુપહચ્ચ ભોગે, કુલં અકિલમેત્વા અવિહેઠેત્વા પુપ્ફતો રેણું ગણ્હન્તેન ભમરેન વિય ઉપસઙ્કમિત્વા બુદ્ધગુણં જાનાપેતબ્બં, તાદિસો મમ પુત્તો મોગ્ગલ્લાનો’’તિ થેરં પસંસિત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૪૯. ‘‘યથાપિ ભમરો પુપ્ફં, વણ્ણગન્ધમહેઠયં;

પલેતિ રસમાદાય, એવં ગામે મુની ચરે’’તિ.

તત્થ ભમરોતિ યા કાચિ મધુકરજાતિ. પુપ્ફન્તિ પુપ્ફારામે ચરન્તો પુપ્ફઞ્ચ વણ્ણઞ્ચ ગન્ધઞ્ચ અહેઠયન્તો અવિનાસેન્તો વિચરતીતિ અત્થો. પલેતીતિ એવં ચરિત્વા યાવદત્થં રસં પિવિત્વા અપરમ્પિ મધુકરણત્થાય આદાય પલેતિ, સો એવં વનગહનં અજ્ઝોગાહેત્વા એકસ્મિં રુક્ખસુસિરે તં રજમિસ્સકં રસં ઠપેત્વા અનુપુબ્બેન મધુરરસં મધું કરોતિ, ન તસ્સ પુપ્ફારામે વિચરિતપચ્ચયા પુપ્ફં વા વણ્ણગન્ધં વાસ્સ વિગચ્છતિ, અથ ખો સબ્બં પાકતિકમેવ હોતિ. એવં ગામે મુની ચરેતિ એવં સેખાસેખભેદો અનાગારિયમુનિ કુલપટિપાટિયા ગામે ભિક્ખં ગણ્હન્તો વિચરતીતિ અત્થો. ન હિ તસ્સ ગામે ચરણપચ્ચયા કુલાનં સદ્ધાહાનિ વા ભોગહાનિ વા હોન્તિ. સદ્ધાપિ ભોગાપિ પાકતિકાવ હોન્તિ. એવં ચરિત્વા ચ પન નિક્ખમિત્વા સેખમુનિ તાવ બહિગામે ઉદકફાસુકટ્ઠાને સઙ્ઘાટિં પઞ્ઞાપેત્વા નિસિન્નો અક્ખભઞ્જનવણપટિચ્છાદનપુત્તમંસૂપમાદિવસેન પચ્ચવેક્ખન્તો પિણ્ડપાતં પરિભુઞ્જિત્વા તથારૂપં વનસણ્ડં અનુપવિસિત્વા અજ્ઝત્તિકકમ્મટ્ઠાનં સમ્મસન્તો ચત્તારો મગ્ગે, ચત્તારિ ચ સામઞ્ઞફલાનિ હત્થગતાનેવ કરોતિ. અસેખમુનિ પન દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારમનુયુઞ્જતિ. અયમસ્સ ભમરેન સદ્ધિં મધુકરણસરિક્ખતા વેદિતબ્બા. ઇધ પન ખીણાસવોવ અધિપ્પેતો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં વત્વા ઉત્તરિપિ થેરસ્સ ગુણં પકાસેતું ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ મોગ્ગલ્લાનેન મચ્છરિયસેટ્ઠિ દમિતો, પુબ્બેપિ નં દમેત્વા કમ્મફલસમ્બન્ધં જાનાપેસિ એવા’’તિ વત્વા ઇમમત્થં પકાસેન્તો અતીતં આહરિત્વા –

‘‘ઉભો ખઞ્જા ઉભો કુણી, ઉભો વિસમચક્ખુકા;

ઉભિન્નં પિળકા જાતા, નાહં પસ્સામિ ઇલ્લિસ’’ન્તિ. (જા. ૧.૧.૭૮) –

ઇમં ઇલ્લિસજાતકં કથેસીતિ.

મચ્છરિયકોસિયસેટ્ઠિવત્થુ પઞ્ચમં.

૬. પાવેય્યકાજીવકવત્થુ

ન પરેસં વિલોમાનીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા સાવત્થિયં વિહરન્તો પાવેય્યં નામ આજીવકં આરબ્ભ કથેસિ.

સાવત્થિયં કિરેકા ગહપતાની પુત્તટ્ઠાને ઠપેત્વા પાવેય્યં નામ આજીવકં પટિજગ્ગિ. તસ્સાનન્તરઘરેસુ મનુસ્સા સત્થુ ધમ્મદેસનં સુત્વા આગન્ત્વા, ‘‘અહો અચ્છરિયા બુદ્ધાનં ધમ્મદેસના’’તિ નાનપ્પકારેહિ બુદ્ધગુણે વણ્ણેન્તિ. સા બુદ્ધાનં ગુણકથં સુત્વા વિહારં ગન્ત્વા ધમ્મં સોતુકામા આજીવકસ્સ એતમત્થં કથેત્વા, ‘‘ગચ્છિસ્સામિ અહં બુદ્ધસન્તિકં, અય્યા’’તિ આહ. સો ‘‘મા ગચ્છાહી’’તિ નિવારેત્વા તં પુનપ્પુનં યાચમાનમ્પિ નિવારેસિ એવ. સા ‘‘અયં મમ વિહારં ગન્ત્વા ધમ્મં સોતું ન દેતિ, સત્થારં નિમન્તેત્વા ઇધેવ ધમ્મં સુણિસ્સામી’’તિ સાયન્હસમયે પુત્તં પક્કોસિત્વા, ‘‘ગચ્છ, તાત, સ્વાતનાય સત્થારં નિમન્તેહી’’તિ પેસેસિ. સો ગચ્છન્તો પઠમતરં આજીવકસ્સ વસનટ્ઠાનં ગન્ત્વા તં વન્દિત્વા નિસીદિ. અથ નં સો ‘‘કહં ગચ્છસી’’તિ આહ. ‘‘માતુ વચનેન સત્થારં નિમન્તેતું ગચ્છામી’’તિ આહ. ‘‘મા તસ્સ સન્તિકં ગચ્છાહી’’તિ. ‘‘અલં, અય્ય, મમ માતુ ભાયામિ, ગચ્છિસ્સામહ’’ન્તિ. ‘‘એતસ્સ કતસક્કારં ઉભોપિ ખાદિસ્સામ, મા ગચ્છાહી’’તિ. ‘‘અલં, અય્ય, માતા મે તજ્જેસ્સતી’’તિ. તેન હિ ગચ્છ, ગન્ત્વા પન નિમન્તેત્વા, ‘‘અમ્હાકં ગેહં અસુકટ્ઠાને વા અસુકવીથિયં વા અસુકમગ્ગેન વા ગન્તબ્બ’’ન્તિ મા આચિક્ખિ. ‘‘સન્તિકે ઠિતો વિય અઞ્ઞેન મગ્ગેન ગચ્છન્તો વિય પલાયિત્વા એહી’’તિ. સો આજીવકસ્સ વચનં સુત્વા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા નિમન્તેત્વા આજીવકેન વુત્તનિયામેનેવ સબ્બં કત્વા તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા, ‘‘કિં તે કત’’ન્તિ પુટ્ઠો, ‘‘સબ્બં કતં, અય્યા’’તિ આહ. ‘‘ભદ્દકં તે કતં, તસ્સ સક્કારં ઉભોપિ ખાદિસ્સામા’’તિ વત્વા પુનદિવસે આજીવકો પાતોવ તં ગેહં અગમાસિ. તં ગહેત્વા પચ્છાગબ્ભે નિસીદાપેસું.

પટિવિસ્સકમનુસ્સા તં ગેહં અલ્લગોમયેન ઉપલિમ્પિત્વા લાજપઞ્ચમાનિ પુપ્ફાનિ વિકિરિત્વા સત્થુ નિસીદનત્થાય મહારહં આસનં પઞ્ઞાપેસું. બુદ્ધેહિ સદ્ધિં અપરિચિતમનુસ્સા હિ આસનપઞ્ઞત્તિં ન જાનન્તિ, બુદ્ધાનઞ્ચ મગ્ગદેસકેન કિચ્ચં નામ નત્થિ, બોધિમૂલે દસસહસ્સિસોકધાતું કમ્પેત્વા સમ્બોધિં પત્તદિવસેયેવ હિ નેસં ‘‘અયં મગ્ગો નિરયં ગચ્છતિ, અયં તિરચ્છાનયોનિં, અયં પેત્તિવિસયં, અયં મનુસ્સલોકં, અયં દેવલોકં, અયં અમતમહાનિબ્બાન’’ન્તિ સબ્બે મગ્ગા આવિભૂતા. ગામનિગમાદીનં પન મગ્ગે વત્તબ્બમેવ નત્થિ. તસ્મા સત્થા પાતોવ પત્તચીવરમાદાય મહાઉપાસિકાય ગેહદ્વારં ગતો. સા ગેહા નિક્ખમિત્વા સત્થારં પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા અન્તોનિવેસનં પવેસેત્વા આસને નિસીદાપેત્વા દક્ખિણોદકં દત્વા પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન પરિવિસિ. ઉપાસિકા કતભત્તકિચ્ચસ્સ સત્થુનો અનુમોદનં કારેતુકામા પત્તં ગણ્હિ. સત્થા મધુરસ્સરેન અનુમોદનધમ્મકથં આરભિ. ઉપાસિકા ‘‘સાધુ, સાધૂ’’તિ સાધુકારં દદમાના ધમ્મં સુણિ. આજીવકોપિ પચ્છાગબ્ભે નિસિન્નોવ તસ્સા સાધુકારં દત્વા ધમ્મં સુણન્તિયા સદ્દં સુત્વા સન્ધારેતું નાસક્ખિ. ‘‘ન ઇદાનેસા મય્હ’’ન્તિ નિક્ખમિત્વા ‘‘નટ્ઠાસિ કાળકણ્ણિ, એતસ્સ એવં સક્કારં કરોતી’’તિ નાનપ્પકારેન ઉપાસિકઞ્ચ સત્થારઞ્ચ અક્કોસન્તો પલાયિ. ઉપાસિકા તસ્સ કથાય લજ્જિતા અઞ્ઞથત્તં ગતં ચિત્તં દેસનાનુસારેન ઞાણં પેસેતું નાસક્ખિ. અથ નં સત્થા ‘‘કિં ઉપાસિકે ચિત્તં દેસનાનુગતં કાતું ન સક્કોસી’’તિ? ‘‘ભન્તે, એતસ્સ મે કથાય ચિત્તં અઞ્ઞથત્તં ઉપગત’’ન્તિ. સત્થા ‘‘એવરૂપસ્સ વિસભાગજનસ્સ કથિતં કથં નામ આવજ્જિતું ન વટ્ટતિ, એવરૂપં અસમન્નાહરિત્વા અત્તનો કતાકતમેવ ઓલોકેતું વટ્ટતી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૫૦. ‘‘ન પરેસં વિલોમાનિ, ન પરેસં કતાકતં;

અત્તનોવ અવેક્ખેય્ય, કતાનિ અકતાનિ ચા’’તિ.

તત્થ ન પરેસં વિલોમાનીતિ પરેસં વિલોમાનિ ફરુસાનિ મમ્મચ્છેદકવચનાનિ ન મનસિકાતબ્બાનિ. ન પરેસં કતાકતન્તિ ‘‘અસુકો ઉપાસકો અસ્સદ્ધો અપ્પસન્નો, નાપિસ્સ ગેહે કટચ્છુભિક્ખાદીનિ દિય્યન્તિ, ન સલાકભત્તાદીનિ, ન ચીવરાદિપચ્ચયદાનં એતસ્સ અત્થિ, તથા અસુકા ઉપાસિકા અસ્સદ્ધા અપ્પસન્ના, નાપિસ્સા ગેહે કટચ્છુભિક્ખાદીનિ દિય્યન્તિ, ન સલાકભત્તાદીનિ, ન ચીવરાદિપચ્ચયદાનં એતિસ્સા અત્થિ, તથા અસુકો ભિક્ખુ અસ્સદ્ધો અપ્પસન્નો, નાપિ ઉપજ્ઝાયવત્તં કરોતિ, ન આચરિયવત્તં, ન આગન્તુકવત્તં, ન ગમિકવત્તં, ન ચેતિયઙ્ગણવત્તં, ન ઉપોસથાગારવત્તં, ન ભોજનસાલાવત્તં, ન જન્તાઘરવત્તાદીનિ, નાપિસ્સ કિઞ્ચિ ધુતઙ્ગં અત્થિ, ન ભાવનારામતાય ઉસ્સાહમત્તમ્પી’’તિ એવં પરેસં કતાકતં નામ ન ઓલોકેતબ્બં. અત્તનોવ અવેક્ખેય્યાતિ ‘‘કથં ભૂતસ્સ મે રત્તિન્દિવા વીતિવત્તન્તીતિ પબ્બજિતેન અભિણ્હં પચ્ચવેક્ખિતબ્બ’’ન્તિ (અ. નિ. ૧૦.૪૮) ઇમં ઓવાદં અનુસ્સરન્તો સદ્ધાપબ્બજિતો કુલપુત્તો ‘‘કિં નુ ખો અહં ‘અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તા’તિ તિલક્ખણં આરોપેત્વા યોગે કમ્મં કાતું સક્ખિં, નાસક્ખિ’’ન્તિ એવં અત્તનો કતાકતાનિ ઓલોકેય્યાતિ.

દેસનાવસાને સા ઉપાસિકા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠિતા, દેસના મહાજનસ્સ સાત્થિકા જાતાતિ.

પાવેય્યકાજીવકવત્થુ છટ્ઠં.

૭. છત્તપાણિઉપાસકવત્થુ

યથાપિ રુચિરં પુપ્ફન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા સાવત્થિયં વિહરન્તો છત્તપાણિઉપાસકં આરબ્ભ કથેસિ.

સાવત્થિયઞ્હિ છત્તપાણિ નામ ઉપાસકો તિપિટકધરો અનાગામી. સો પાતોવ ઉપોસથિકો હુત્વા સત્થુ ઉપટ્ઠાનં અગમાસિ. અનાગામિઅરિયસાવકાનઞ્હિ સમાદાનવસેન ઉપોસથકમ્મં નામ નત્થિ, મગ્ગેનેવ તેસં બ્રહ્મચરિયઞ્ચ એકભત્તિકઞ્ચ આગતં. તેનેવાહ – ‘‘ઘટિકારો ખો, મહારાજ, કુમ્ભકારો એકભત્તિકો બ્રહ્મચારી સીલવા કલ્યાણધમ્મો’’તિ (મ. નિ. ૨.૨૮૮). એવં અનાગામિનો પકતિયાવ એકભત્તિકા ચ બ્રહ્મચારિનો ચ હોન્તિ. સોપિ તથેવ ઉપોસથિકો હુત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા ધમ્મકથં સુણન્તો નિસીદિ. તસ્મિં સમયે રાજા પસેનદિ કોસલો સત્થુ ઉપટ્ઠાનં અગમાસિ. છત્તપાણિ ઉપાસકો તં આગચ્છન્તં દિસ્વા ‘‘ઉટ્ઠાતબ્બં નુ ખો, નો’’તિ ચિન્તેત્વા – ‘‘અહં અગ્ગરાજસ્સ સન્તિકે નિસિન્નો, તસ્સ મે પદેસરાજાનં દિસ્વા ઉટ્ઠાતું ન યુત્તં, રાજા ખો પન મે અનુટ્ઠહન્તસ્સ કુજ્ઝિસ્સતિ, એતસ્મિં કુજ્ઝન્તેપિ નેવ ઉટ્ઠહિસ્સામિ. રાજાનં દિસ્વા ઉટ્ઠહન્તેન હિ રાજા ગરુકતો હોતિ, નો સત્થા, તસ્મા નેવ ઉટ્ઠહિસ્સામી’’તિ ન ઉટ્ઠહિ. પણ્ડિતપુરિસા નામ ગરુતરાનં સન્તિકે નિસીદિત્વા અનુટ્ઠહન્તં દિસ્વા ન કુજ્ઝન્તિ. રાજા પન તં અનુટ્ઠહન્તં દિસ્વા કુપિતમાનસો સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિ. સત્થા કુપિતભાવં ઞત્વા, ‘‘મહારાજ, અયં છત્તપાણિ ઉપાસકો પણ્ડિતો દિટ્ઠધમ્મો તિપિટકધરો અત્થાનત્થકુસલો’’તિ ઉપાસકસ્સ ગુણં કથેસિ. રઞ્ઞો તસ્સ ગુણકથં સુણન્તસ્સેવ ચિત્તં મુદુકં જાતં.

અથેકદિવસં રાજા ઉપરિપાસાદે ઠિતો છત્તપાણિં ઉપાસકં કતભત્તકિચ્ચં છત્તમાદાય ઉપાહનમારુય્હ રાજઙ્ગણેન ગચ્છન્તં દિસ્વા પક્કોસાપેસિ. સો છત્તુપાહનં અપનેત્વા રાજાનમુપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. અથ નં રાજા આહ – ‘‘ભો ઉપાસક, કિન્તે છત્તુપાહનં અપનીત’’ન્તિ. ‘‘‘રાજા પક્કોસતી’તિ સુત્વા અપનેત્વા આગતોમ્હી’’તિ. ‘‘અજ્જ અમ્હાકં રાજભાવો તુમ્હેહિ ઞાતો ભવિસ્સતી’’તિ. ‘‘સદાપિ મયં, દેવ, તુમ્હાકં રાજભાવં જાનામા’’તિ. ‘‘યદિ એવં કસ્મા પુરિમદિવસે સત્થુ સન્તિકે નિસિન્નો મં દિસ્વા ન ઉટ્ઠહી’’તિ? ‘‘મહારાજ, અહં અગ્ગરાજસ્સ સન્તિકે નિસિન્નો, પદેસરાજાનં દિસ્વા ઉટ્ઠહન્તો સત્થરિ અગારવં પવેદેય્યં, તસ્મા ન ઉટ્ઠહિ’’ન્તિ. ‘‘હોતુ, ભો, તિટ્ઠતેતં’’. ‘‘તુમ્હે કિર દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકાનં અત્થાનત્થાનં કુસલા તિપિટકધરા અમ્હાકં અન્તેપુરે ધમ્મં વાચેથા’’તિ. ‘‘ન સક્કોમિ, દેવા’’તિ. ‘‘કિં કારણા’’તિ? ‘‘રાજગેહં નામ મહાસાવજ્જં, દુયુત્તસુયુત્તકાનિ ગરુકાનેત્થ, દેવા’’તિ. ‘‘મા એવં વદેથ, ‘પુરિમદિવસે મં દિસ્વા ન ઉટ્ઠિતોમ્હી’તિ મા કુક્કુચ્ચં કરોથા’’તિ. ‘‘દેવ, ગિહીનં વિચરણટ્ઠાનં નામ મહાસાવજ્જં, એકં પબ્બજિતં પક્કોસાપેત્વા ધમ્મં વાચાપેથા’’તિ. રાજા ‘‘સાધુ, ભો, ગચ્છથ તુમ્હે’’તિ તં ઉય્યોજેત્વા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા સત્થારં યાચિ, ‘‘ભન્તે, મલ્લિકા ચ દેવી વાસભખત્તિયા ચ ધમ્મં પરિયાપુણિસ્સામાતિ વદન્તિ, પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં નિબદ્ધં મમ ગેહં ગન્ત્વા તાસં ધમ્મં ઉદ્દિસથા’’તિ. ‘‘બુદ્ધાનં નિબદ્ધં એકટ્ઠાનગમનં નામ નત્થિ, મહારાજા’’તિ. ‘‘તેન હિ, ભન્તે, અઞ્ઞં એકં ભિક્ખું દેથા’’તિ. સત્થા આનન્દત્થેરસ્સ ભારમકાસિ. થેરો નિબદ્ધં ગન્ત્વા તાસં ઉદ્દેસં ઉદ્દિસતિ. તાસુ મલ્લિકા સક્કચ્ચં ગહેત્વા સજ્ઝાયિત્વા ઉદ્દેસં પટિચ્છાપેસિ. વાસભખત્તિયા પન નેવ સક્કચ્ચં ગણ્હાતિ, ન સજ્ઝાયતિ, ન ઉદ્દેસં પટિચ્છાપેતું સક્કોતિ.

અથેકદિવસં સત્થા થેરં પુચ્છિ – ‘‘કિમાનન્દ, ઉપાસિકા ધમ્મં પરિયાપુણન્તી’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કા સક્કચ્ચં ગણ્હાતી’’તિ? ‘‘મલ્લિકા, ભન્તે, સક્કચ્ચં ગણ્હાતિ, સક્કચ્ચં સજ્ઝાયતિ, સક્કચ્ચં ઉદ્દેસં પટિચ્છાપેતું સક્કોતિ. તુમ્હાકં પન ઞાતિધીતા નેવ સક્કચ્ચં ગણ્હાતિ, ન સજ્ઝાયતિ, ન ઉદ્દેસં પટિચ્છાપેતું સક્કોતી’’તિ. સત્થા થેરસ્સ વચનં સુત્વા, ‘‘આનન્દ, મયા કથિતધમ્મો નામ સક્કચ્ચમસુણન્તસ્સ અગ્ગણ્હન્તસ્સ અસજ્ઝાયન્તસ્સ અદેસેન્તસ્સ વણ્ણસમ્પન્નં અગન્ધકપુપ્ફં વિય અફલો હોતિ, સક્કચ્ચં પન સવનાદીનિ કરોન્તસ્સ મહપ્ફલો હોતિ મહાનિસંસો’’તિ વત્વા ઇમા દ્વે ગાથા અભાસિ –

૫૧. ‘‘યથાપિ રુચિરં પુપ્ફં, વણ્ણવન્તં અગન્ધકં;

એવં સુભાસિતા વાચા, અફલા હોતિ અકુબ્બતો.

૫૨. ‘‘યથાપિ રુચિરં પુપ્ફં, વણ્ણવન્તં સગન્ધકં;

એવં સુભાસિતા વાચા, સફલા હોતિ કુબ્બતો’’તિ.

તત્થ રુચિરન્તિ સોભનં. વણ્ણવન્તન્તિ વણ્ણસણ્ઠાનસમ્પન્નં, અગન્ધકન્તિ ગન્ધવિરહિતં પાલિભદ્દકગિરિકણ્ણિકજયસુમનાદિભેદં. એવં સુભાસિતા વાચાતિ સુભાસિતા વાચા નામ તેપિટકં બુદ્ધવચનં. તં વણ્ણસણ્ઠાનસમ્પન્નં અગન્ધકપુપ્ફસદિસં. યથા પન અગન્ધકપુપ્ફં યો નં ધારેતિ, તસ્સ સરીરે ગન્ધં ન ફરતિ, એવં એતમ્પિ યો નં સક્કચ્ચં સવનાદીહિ ન સમાચરતિ, તસ્સ સક્કચ્ચં અસમાચરન્તસ્સ યં તત્થ કત્તબ્બં, તં અકુબ્બતો સુતગન્ધઞ્ચ વાચાગન્ધઞ્ચ પટિપત્તિગન્ધઞ્ચ ન આવહતિ અફલા હોતિ. તેન વુત્તં – ‘‘એવં સુભાસિતા વાચા, અફલા હોતિ અકુબ્બતો’’તિ. સગન્ધકન્તિ ચમ્પકનીલુપ્પલાદિભેદં. એવન્તિ યથા તં પુપ્ફં ધારેન્તસ્સ સરીરે ગન્ધો ફરતિ, એવં તેપિટકબુદ્ધવચનસઙ્ખાતા સુભાસિતા વાચાપિ. કુબ્બતોતિ યો સક્કચ્ચં સવનાદીહિ તત્થ કત્તબ્બં કરોતિ, સા અસ્સ પુગ્ગલસ્સ સફલા હોતિ, સુતગન્ધવાચાગન્ધપટિપત્તિગન્ધાનં આવહનતો મહપ્ફલા હોતિ, મહાનિસંસાતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પત્તા. દેસના મહાજનસ્સ સાત્થિકા જાતાતિ.

છત્તપાણિઉપાસકવત્થુ સત્તમં.

૮. વિસાખાવત્થુ

યથાપિ પુપ્ફરાસિમ્હાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા સાવત્થિયં ઉપનિસ્સાય પુબ્બારામે વિહરન્તો વિસાખં ઉપાસિકં આરબ્ભ કથેસિ.

સા કિર અઙ્ગરટ્ઠે ભદ્દિયનગરે મેણ્ડકસેટ્ઠિપુત્તસ્સ ધનઞ્ચયસેટ્ઠિનો અગ્ગમહેસિયા સુમનદેવિયા કુચ્છિસ્મિં નિબ્બત્તિ. તસ્સા સત્તવસ્સિકકાલે સત્થા સેલબ્રાહ્મણાદીનં બોધનેય્યબન્ધવાનં ઉપનિસ્સયસમ્પદં દિસ્વા મહાભિક્ખુસઙ્ઘપરિવારો ચારિકં ચરમાનો તં નગરં પાપુણિ.

તસ્મિઞ્ચ સમયે મેણ્ડકો, ગહપતિ, તસ્મિં નગરે પઞ્ચન્નં મહાપુઞ્ઞાનં જેટ્ઠકો હુત્વા સેટ્ઠિટ્ઠાનં કરોતિ. પઞ્ચ મહાપુઞ્ઞા નામ મેણ્ડકો સેટ્ઠિ, ચન્દપદુમા નામ તસ્સેવ જેટ્ઠકભરિયા, તસ્સેવ જેટ્ઠકપુત્તો ધનઞ્ચયો નામ, તસ્સ ભરિયા સુમનદેવી નામ, મેણ્ડકસેટ્ઠિનો દાસો પુણ્ણો નામાતિ. ન કેવલઞ્ચ મેણ્ડકસેટ્ઠિયેવ, બિમ્બિસારરઞ્ઞો પન વિજિતે પઞ્ચ અમિતભોગા નામ અહેસું – જોતિકો, જટિલો, મેણ્ડકો, પુણ્ણકો, કાકવલિયોતિ. તેસુ અયં મેણ્ડકસેટ્ઠિ દસબલસ્સ અત્તનો નગરં સમ્પત્તભાવં ઞત્વા પુત્તસ્સ ધનઞ્ચયસેટ્ઠિનો ધીતરં વિસાખં દારિકં પક્કોસાપેત્વા આહ – ‘‘અમ્મ, તુય્હમ્પિ મઙ્ગલં, અમ્હાકમ્પિ મઙ્ગલં, તવ પરિવારેહિ પઞ્ચહિ દારિકાસતેહિ સદ્ધિં પઞ્ચ રથસતાનિ આરુય્હ પઞ્ચહિ દાસિસતેહિ પરિવુતા દસબલસ્સ પચ્ચુગ્ગમનં કરોહી’’તિ. સા ‘‘સાધૂ’’તિ પટિસ્સુણિત્વા તથા અકાસિ. કારણાકારણેસુ પન કુસલત્તા યાવતિકા યાનસ્સ ભૂમિ, યાનેન ગન્ત્વા યાના પચ્ચોરોહિત્વા પત્તિકાવ સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. અથસ્સા ચરિયાવસેન સત્થા ધમ્મં દેસેસિ. સા દેસનાવસાને પઞ્ચહિ દારિકાસતેહિ સદ્ધિં સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. મેણ્ડકસેટ્ઠિપિ ખો સત્થારમુપસઙ્કમિત્વા ધમ્મકથં સુત્વા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાય સ્વાતનાય નિમન્તેત્વા પુનદિવસે અત્તનો નિવેસને પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિવિસિત્વા એતેનેવ ઉપાયેન અડ્ઢમાસં મહાદાનમદાસિ. સત્થા ભદ્દિયનગરે યથાભિરન્તં વિહરિત્વા પક્કામિ.

તેન ખો પન સમયેન બિમ્બિસારો ચ પસેનદિ કોસલો ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં ભગિનિપતિકા હોન્તિ. અથેકદિવસં કોસલરાજા ચિન્તેસિ – ‘‘બિમ્બિસારસ્સ વિજિતે પઞ્ચ અમિતભોગા મહાપુઞ્ઞા વસન્તિ, મય્હં વિજિતે એકોપિ તાદિસો નત્થિ, યંનૂનાહં બિમ્બિસારસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા એકં મહાપુઞ્ઞં યાચેય્ય’’ન્તિ. સો તત્થ ગન્ત્વા રઞ્ઞા કતપટિસન્થારો ‘‘કિં કારણા આગતોસી’’તિ પુટ્ઠો ‘‘‘તુમ્હાકં વિજિતે પઞ્ચ અમિતભોગા મહાપુઞ્ઞા વસન્તિ, તતો એકં ગહેત્વા ગમિસ્સામી’તિ આગતોમ્હિ, તેસુ મે એકં દેથા’’તિ આહ. ‘‘મહાકુલાનિ અમ્હેહિ ચાલેતું ન સક્કા’’તિ આહ. ‘‘અહં અલદ્ધા ન ગમિસ્સામી’’તિ આહ. રાજા અમચ્ચેહિ સદ્ધિં મન્તેત્વા ‘‘જોતિકાદીનં મહાકુલાનં ચાલનં નામ મહાપથવિયા ચાલનસદિસં, મેણ્ડકમહાસેટ્ઠિસ્સ પુત્તો ધનઞ્ચયસેટ્ઠિ નામ અત્થિ, તેન સદ્ધિં મન્તેત્વા પટિવચનં તે દસ્સામી’’તિ વત્વા તં પક્કોસાપેત્વા, તાત, કોસલરાજા ‘‘‘એકં ધનસેટ્ઠિં ગહેત્વા ગમિસ્સામી’તિ વદતિ, ત્વં તેન સદ્ધિં ગચ્છાહી’’તિ. ‘‘તુમ્હેસુ પહિણન્તેસુ ગમિસ્સામિ, દેવા’’તિ. ‘‘તેન હિ પરિવચ્છં કત્વા ગચ્છ, તાતા’’તિ. સો અત્તનો કત્તબ્બયુત્તકમકાસિ. રાજાપિસ્સ મહન્તં સક્કારં કત્વા, ‘‘ઇમં આદાય ગચ્છથા’’તિ પસેનદિરાજાનં ઉય્યોજેસિ. સો તં આદાય સબ્બત્થ એકરત્તિવાસેન ગચ્છન્તો એકં ફાસુકટ્ઠાનં પત્વા નિવાસં ગણ્હિ, અથ નં ધનઞ્ચયસેટ્ઠિ પુચ્છિ – ‘‘ઇદં કસ્સ વિજિત’’ન્તિ? ‘‘મય્હં, સેટ્ઠી’’તિ. ‘‘કીવ દૂરો ઇતો સાવત્થી’’તિ? ‘‘સત્તયોજનમત્થકે’’તિ. ‘‘અન્તોનગરં સમ્બાધં, અમ્હાકં પરિજનો મહન્તો, સચે રોચેથ, ઇધેવ વસેય્યામ, દેવા’’તિ. રાજા ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા તસ્મિં ઠાને નગરં માપેત્વા તસ્સ દત્વા અગમાસિ. તસ્મિં પદેસે સયં વસનટ્ઠાનસ્સ ગહિતત્તા નગરસ્સ સાકેતન્ત્વેવ નામં અહોસિ.

સાવત્થિયમ્પિ ખો મિગારસેટ્ઠિનો પુત્તો પુણ્ણવડ્ઢનકુમારો નામ વયપ્પત્તો અહોસિ. અથ નં માતાપિતરો વદિંસુ – ‘‘તાત, તવ રુચ્ચનટ્ઠાને એકં દારિકં ઉપધારેહી’’તિ. ‘‘‘મય્હં એવરૂપાય ભરિયાય કિચ્ચં નત્થી’તિ, પુત્ત, મા એવં કરિ, કુલં નામ અપુત્તકં ન તિટ્ઠતી’’તિ. સો પુનપ્પુનં વુચ્ચમાનો ‘‘તેન હિ પઞ્ચકલ્યાણસમન્નાગતં દારિકં લભમાનો તુમ્હાકં વચનં કરિસ્સામી’’તિ આહ. ‘‘કાનિ પનેતાનિ પઞ્ચ કલ્યાણાનિ નામ, તાતા’’તિ. કેસકલ્યાણં, મંસકલ્યાણં, અટ્ઠિકલ્યાણં, છવિકલ્યાણં, વયકલ્યાણન્તિ. મહાપુઞ્ઞાય હિ ઇત્થિયા કેસા મોરકલાપસદિસા હુત્વા મુઞ્ચિત્વા વિસ્સટ્ઠા નિવાસનન્તં પહરિત્વા નિવત્તિત્વા ઉદ્ધગ્ગા તિટ્ઠન્તિ, ઇદં કેસકલ્યાણં નામ, દન્તાવરણં બિમ્બફલસદિસં વણ્ણસમ્પન્નં સમં સુફુસિતં હોતિ, ઇદં મંસકલ્યાણં નામ, દન્તા સુક્કા સમા અવિરળા ઉસ્સાપેત્વા ઠપિતવજિરપન્તિ વિય સમચ્છિન્નસઙ્ખપન્તિ વિય ચ સોભન્તિ, ઇદં અટ્ઠિકલ્યાણં નામ, કાળિયા ચુણ્ણકાદીહિ અવિલિત્તો એવ છવિવણ્ણો સિનિદ્ધો નીલુપ્પલદામસદિસો હોતિ, ઓદાતાય ચ કણિકારપુપ્ફદામસદિસો હોતિ, ઇદં છવિકલ્યાણં નામ, દસક્ખત્તું વિજાતાપિ ખો પન સકિં વિજાતા વિય અવિગતયોબ્બનાયેવ હોતિ, ઇદં વયકલ્યાણં નામ હોતિ. અથસ્સ માતાપિતરો અટ્ઠુત્તરસતબ્રાહ્મણે નિમન્તેત્વા ભોજેત્વા ‘‘પઞ્ચકલ્યાણસમન્નાગતા ઇત્થિયો નામ હોન્તી’’તિ પુચ્છિંસુ. ‘‘આમ, હોન્તી’’તિ. ‘‘તેન હિ એવરૂપં દારિકં પરિયેસિતું અટ્ઠ જના ગચ્છન્તૂ’’તિ બહું ધનં દત્વા ‘‘આગતકાલે વો કત્તબ્બં જાનિસ્સામ, ગચ્છથ, એવરૂપં દારિકં પરિયેસથ, દિટ્ઠકાલે ચ ઇમં પિલન્ધનં દદેય્યાથા’’તિ સતસહસ્સગ્ઘનિકં સુવણ્ણમાલં દત્વા ઉય્યોજેસું.

તે મહન્તમહન્તાનિ નગરાનિ ગન્ત્વા પરિયેસમાના પઞ્ચકલ્યાણસમન્નાગતં દારિકં અદિસ્વા નિવત્તિત્વા આગચ્છન્તા વિવટનક્ખત્તદિવસે સાકેતં અનુપ્પત્તા – ‘‘અજ્જ અમ્હાકં કમ્મં નિપ્ફજ્જિસ્સતી’’તિ ચિન્તયિંસુ. તસ્મિં પન નગરે અનુસંવચ્છરં વિવટનક્ખત્તં નામ હોતિ. તદા બહિ અનિક્ખમનકુલાનિપિ પરિવારેન સદ્ધિં ગેહા નિક્ખમિત્વા અપ્પટિચ્છન્નેન સરીરેન પદસાવ નદીતીરં ગચ્છન્તિ. તસ્મિં દિવસે ખત્તિયમહાસાલાદીનં પુત્તાપિ ‘‘અત્તનો સમાનજાતિકં મનાપં કુલદારિકં દિસ્વા માલાગુળેન પરિક્ખિપિસ્સામા’’તિ તં તં મગ્ગં નિસ્સાય તિટ્ઠન્તિ. તેપિ ખો બ્રાહ્મણા નદીતીરે એકં સાલં પવિસિત્વા અટ્ઠંસુ. ‘‘તસ્મિં ખણે વિસાખા પન્નરસસોળસવસ્સુદ્દેસિકા હુત્વા સબ્બાભરણપટિમણ્ડિતા પઞ્ચહિ કુમારિકાસતેહિ પરિવુતા નદિં ગન્ત્વા ન્હાયિસ્સામી’’તિ તં પદેસં પત્તા, અથ ખો મેઘો ઉટ્ઠહિત્વા પાવસ્સિ. પઞ્ચસતા કુમારિકાયો વેગેન ગન્ત્વા સાલં પવિસિંસુ. બ્રાહ્મણા ઓલોકેન્તા તાસુ એકમ્પિ પઞ્ચકલ્યાણસમન્નાગતં ન પસ્સિંસુ. અથ વિસાખા પકતિગમનેનેવ સાલં પાવિસિ, વત્થાભરણાનિ તેમિંસુ. બ્રાહ્મણા તસ્સા ચત્તારિ કલ્યાણાનિ દિસ્વા દન્તે પસ્સિતુકામા ‘‘અલસજાતિકા અમ્હાકં ધીતા, એતિસ્સા સામિકો કઞ્જિકમત્તમ્પિ ન લભિસ્સતિ મઞ્ઞે’’તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં કથયિંસુ. અથ ને વિસાખા આહ – ‘‘કં વદેથ તુમ્હે’’તિ? ‘‘તં કથેમ, અમ્મા’’તિ. મધુરો હિ તસ્સા સદ્દો કંસતાળસરો વિય નિચ્છરતિ. અથ ને પુન મધુરસદ્દેન ‘‘કિં કારણા ભણથા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘તવ પરિવારિત્થિયો વત્થાલઙ્કારે અતેમેત્વા વેગેન સાલં પવિટ્ઠા, તુય્હં એત્તકં ઠાનં વેગેન આગમનમત્તમ્પિ નત્થિ, વત્થાભરણાનિ તેમેત્વા આગતાસિ. તસ્મા કથેમ, અમ્મા’’તિ.

‘‘તાતા, એવં મા વદેથ, અહં એતાહિ બલવતરા, કારણં પન સલ્લક્ખેત્વા જવેન નાગતામ્હી’’તિ. ‘‘કિં, અમ્મા’’તિ? ‘‘તાતા, ચત્તારો જના જવમાના ન સોભન્તિ, અપરમ્પિ કારણં અત્થી’’તિ. ‘‘કતમે ચત્તારો જના જવમાના ન સોભન્તિ, અમ્મા’’તિ? તાતા, અભિસિત્તરાજા તાવ સબ્બાભરણપટિમણ્ડિતો કચ્છં બન્ધિત્વા રાજઙ્ગણે જવમાનો ન સોભતિ, ‘‘કિં અયં રાજા ગહપતિકો વિય ધાવતી’’તિ અઞ્ઞદત્થુ ગરહં લભતિ, સણિકં ગચ્છન્તોવ સોભતિ. રઞ્ઞો મઙ્ગલહત્થીપિ અલઙ્કતો જવમાનો ન સોભતિ, વારણલીળાય ગચ્છન્તોવ સોભતિ. પબ્બજિતો જવમાનો ન સોભતિ, ‘‘કિં અયં સમણો ગિહી વિય ધાવતી’’તિ કેવલં ગરહમેવ લભતિ, સમિતગમનેન પન સોભતિ. ઇત્થી જવમાના ન સોભતિ, ‘‘કિં એસા ઇત્થી પુરિસો વિય ધાવતી’’તિ ગરહિતબ્બાવ હોતિ, ‘‘ઇમે ચત્તારો જના જવમાના ન સોભન્તિ, તાતા’’તિ. ‘‘કતમં પન અપરં કારણં, અમ્મા’’તિ? ‘‘તાતા, માતાપિતરો નામ ધીતરં અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનિ સણ્ઠાપેત્વા પોસેન્તિ. મયઞ્હિ વિક્કિણેય્યભણ્ડં નામ, અમ્હે પરકુલપેસનત્થાય પોસેન્તિ. સચે જવમાનાનં નિવત્થદુસ્સકણ્ણે વા અક્કમિત્વા ભૂમિયં વા પક્ખલિત્વા પતિતકાલે હત્થો વા પાદો વા ભિજ્જેય્ય, કુલસ્સેવ ભારો ભવેય્ય, પસાધનભણ્ડં પન મે તેમેત્વા સુસ્સિસ્સતિ. ઇમં કારણં સલ્લક્ખેત્વા ન ધાવિતામ્હિ, તાતા’’તિ.

બ્રાહ્મણા તસ્સા કથનકાલે દન્તસમ્પત્તિં દિસ્વા ‘‘એવરૂપા નો દન્તસમ્પત્તિ દિટ્ઠપુબ્બા’’તિ તસ્સા સાધુકારં દત્વા, ‘‘અમ્મ, તુય્હમેવેસા અનુચ્છવિકા’’તિ વત્વા તં સુવણ્ણમાલં પિલન્ધયિંસુ. અથ ને પુચ્છિ – ‘‘કતરનગરતો આગતાત્થ, તાતા’’તિ? ‘‘સાવત્થિતો, અમ્મા’’તિ. ‘‘સેટ્ઠિકુલં કતરં નામા’’તિ? ‘‘મિગારસેટ્ઠિ નામ, અમ્મા’’તિ. ‘‘અય્યપુત્તો કો નામા’’તિ? ‘‘પુણ્ણવડ્ઢનકુમારો નામ, અમ્મા’’તિ. સા ‘‘સમાનજાતિકં નો કુલ’’ન્તિ અધિવાસેત્વા પિતુ સાસનં પહિણિ ‘‘અમ્હાકં રથં પેસેતૂ’’તિ. કિઞ્ચાપિ હિ સા આગમનકાલે પદસા આગતા, સુવણ્ણમાલાય પન પિલન્ધનકાલતો પટ્ઠાય તથા ગન્તું ન લભતિ, ઇસ્સરદારિકા રથાદીહિ ગચ્છન્તિ, ઇતરા પકતિયાનકં વા અભિરુહન્તિ, છત્તં વા તાલપણ્ણં વા ઉપરિ કરોન્તિ, તસ્મિમ્પિ અસતિ નિવત્થસાટકસ્સ દસન્તં ઉક્ખિપિત્વા અંસે ખિપન્તા ગચ્છન્તિ એવ. તસ્સા પન પિતા પઞ્ચ રથસતાનિ પેસેસિ. સા સપરિવારા રથં આરુય્હ ગતા. બ્રાહ્મણાપિ એકતોવ અગમંસુ. અથ ને સેટ્ઠિ પુચ્છિ – ‘‘કુતો આગતાત્થા’’તિ? ‘‘સાવત્થિતો મહાસેટ્ઠી’’તિ. ‘‘સેટ્ઠિ કતરો નામા’’તિ? ‘‘મિગારસેટ્ઠિ નામા’’તિ. ‘‘પુત્તો કો નામા’’તિ? ‘‘પુણ્ણવડ્ઢનકુમારો નામ મહાસેટ્ઠી’’તિ. ‘‘ધનં કિત્તક’’ન્તિ? ‘‘ચત્તાલીસકોટિયો મહાસેટ્ઠી’’તિ. ‘‘ધનં તાવ અમ્હાકં ધનં ઉપાદાય કાકણિકમત્તં, દારિકાય પન આરક્ખમત્તાય લદ્ધકાલતો પટ્ઠાય કિં અઞ્ઞેન કારણેના’’તિ અધિવાસેસિ. સો તેસં સક્કારં કત્વા એકાહદ્વીહં વસાપેત્વા ઉય્યોજેસિ.

તે સાવત્થિં ગન્ત્વા મિગારસેટ્ઠિસ્સ ‘‘લદ્ધા નો દારિકા’’તિ આરોચયિંસુ. ‘‘કસ્સ ધીતા’’તિ? ‘‘ધનઞ્ચયસેટ્ઠિનો’’તિ. સો ‘‘મહાકુલસ્સ મે દારિકા લદ્ધા, ખિપ્પમેવ નં આનેતું વટ્ટતી’’તિ તત્થ ગમનત્થં રઞ્ઞો આરોચેસિ. રાજા ‘‘‘મહાકુલં એતં મયા બિમ્બિસારસ્સ સન્તિકા આનેત્વા સાકેતે નિવેસિતં, તસ્સ સમ્માનં કાતું વટ્ટતી’તિ અહમ્પિ આગમિસ્સામી’’તિ આહ, સો ‘‘સાધુ, દેવા’’તિ વત્વા ધનઞ્ચયસેટ્ઠિનો સાસનં પેસેસિ – ‘‘મયિ આગચ્છન્તે રાજાપિ આગમિસ્સતિ, મહન્તં રાજબલં એત્તકસ્સ જનસ્સ કત્તબ્બયુત્તકં કાતું સક્ખિસ્સસિ, ન સક્ખિસ્સસી’’તિ? ઇતરોપિ ‘‘સચેપિ દસ રાજાનો આગચ્છન્તિ, આગચ્છન્તૂ’’તિ પટિસાસનં પેસેસિ. મિગારસેટ્ઠિ તાવ મહન્તે નગરે ગેહગોપકમત્તં ઠપેત્વા સેસજનં આદાય ગન્ત્વા અડ્ઢયોજનમત્તે ઠાને ઠત્વા ‘‘આગતામ્હા’’તિ સાસનં પહિણિ. ધનઞ્ચયસેટ્ઠિ બહુપણ્ણાકારં પેસેત્વા ધીતરા સદ્ધિં મન્તેસિ, ‘‘અમ્મ, સસુરો કિર તે કોસલરઞ્ઞા સદ્ધિં આગતો, તસ્સ કતરં ગેહં પટિજગ્ગિતબ્બં, રઞ્ઞો કતરં, ઉપરાજાદીનં કતરાની’’તિ? પણ્ડિતા સેટ્ઠિધીતા વજિરગ્ગતિખિણઞાણા કપ્પસતસહસ્સં પત્થિતપત્થના અભિનીહારસમ્પન્ના ‘‘સસુરસ્સ મે અસુકગેહં પટિજગ્ગથ, રઞ્ઞો અસુકગેહં, ઉપરાજાદીનં અસુકાની’’તિ સંવિદહિત્વા દાસકમ્મકરે પક્કોસાપેત્વા ‘‘એત્તકા રઞ્ઞો કત્તબ્બકિચ્ચં કરોથ, એત્તકા ઉપરાજાદીનં, હત્થિઅસ્સાદયોપિ તુમ્હેયેવ પટિજગ્ગથ, અસ્સબન્ધાદયોપિ આગન્ત્વા મઙ્ગલછણં અનુભવિસ્સન્તી’’તિ સંવિદહિ. ‘‘કિં કારણા’’? ‘‘‘મયં વિસાખાય મઙ્ગલટ્ઠાનં ગન્ત્વા ન કિઞ્ચિ લભિમ્હ, અસ્સરક્ખણાદીનિ કરોન્તા સુખં ન વિચરિમ્હા’તિ કેચિ વત્તું મા લભિંસૂ’’તિ.

તં દિવસમેવ વિસાખાય પિતા પઞ્ચસતે સુવણ્ણકારે પક્કોસાપેત્વા ‘‘ધીતુ મે મહાલતાપસાધનં નામ કરોથા’’તિ રત્તસુવણ્ણસ્સ નિક્ખસહસ્સં, તદનુરૂપાનિ ચ રજતમણિમુત્તાપવાળવજિરાદીનિ દાપેસિ. રાજા કતિપાહં વસિત્વાવ ધનઞ્ચયસેટ્ઠિસ્સ સાસનં પહિણિ ‘‘ન સક્કા સેટ્ઠિના અમ્હાકં ચિરં પોસનં નામ કાતું, દાનિ દારિકાય ગમનકાલં જાનાતૂ’’તિ. સોપિ રઞ્ઞો સાસનં પેસેસિ – ‘‘ઇદાનિ વસ્સકાલો આગતો, ન સક્કા ચતુમાસં વિચરિતું, તુમ્હાકં બલકાયસ્સ યં યં લદ્ધું વટ્ટતિ, સબ્બં તં મમ ભારો, મયા પેસિતકાલે દેવો ગમિસ્સતી’’તિ. તતો પટ્ઠાય સાકેતનગરં નિચ્ચનક્ખત્તં વિય અહોસિ. રાજાનં આદિં કત્વા સબ્બેસં માલાગન્ધવત્થાદીનિ પટિયત્તાનેવ હોન્તિ. તતો તે જના ચિન્તયિંસુ – ‘‘સેટ્ઠિ અમ્હાકમેવ સક્કારં કરોતી’’તિ, એવં તયો માસા અતિક્કન્તા, પસાધનં પન તાવ ન નિટ્ઠાતિ. કમ્મન્તાધિટ્ઠાયકા આગન્ત્વા સેટ્ઠિનો આરોચેસું – ‘‘અઞ્ઞં અસન્તં નામ નત્થિ, બલકાયસ્સ પન ભત્તપચનદારૂનિ નપ્પહોન્તી’’તિ. ‘‘ગચ્છથ, તાતા, ઇમસ્મિં નગરે પરિજિણ્ણા હત્થિસાલાદયો ચેવ પરિજિણ્ણકાનિ ચ ગેહાનિ ગહેત્વા પચથા’’તિ. એવં પચન્તાનમ્પિ અડ્ઢમાસો અતિક્કન્તો. તતો પુનપિ ‘‘દારૂનિ નત્થી’’તિ આરોચયિંસુ. ‘‘ઇમસ્મિં કાલે ન સક્કા દારૂનિ લદ્ધું, દુસ્સકોટ્ઠાગારાનિ વિવરિત્વા થૂલસાટકેહિ વટ્ટિયો કત્વા તેલચાટીસુ તેમેત્વા ભત્તં પચથા’’તિ. તે અડ્ઢમાસં તથા અકંસુ. એવં ચત્તારો માસા અતિક્કન્તા, પસાધનમ્પિ નિટ્ઠિતં.

તસ્મિં પસાધને ચતસ્સો વજિરનાળિયો ઉપયોગં અગમંસુ, મુત્તાનં એકાદસ નાળિયો, પવાળસ્સ બાવીસતિ નાળિયો, મણીનં તેત્તિંસ નાળિયો. ઇતિ એતેહિ ચ અઞ્ઞેહિ ચ રતનેહિ નિટ્ઠાનં અગમાસિ. અસુત્તમયં પસાધનં રજતેન સુત્તકિચ્ચં કરિંસુ. તં સીસે પટિમુક્કં પાદપિટ્ઠિં ગચ્છતિ. તસ્મિં તસ્મિં ઠાને મુદ્દિકા યોજેત્વા કતા સુવણ્ણમયા ગણ્ઠિકા હોન્તિ, રજતમયા પાસકા, મત્થકમજ્ઝે એકા મુદ્દિકા, દ્વીસુ કણ્ણપિટ્ઠીસુ દ્વે, ગલવાટકે એકા, દ્વીસુ જત્તૂસુ દ્વે, દ્વીસુ કપ્પરેસુ દ્વે, દ્વીસુ કટિપસ્સેસુ દ્વેતિ. તસ્મિં ખો પન પસાધને એકં મોરં કરિંસુ, તસ્સ દક્ખિણપક્ખે રત્તસુવણ્ણમયાનિ પઞ્ચ પત્તસતાનિ અહેસું, વામપક્ખે પઞ્ચ પત્તસતાનિ, તુણ્ડં પવાળમયં, અક્ખીનિ મણિમયાનિ, તથા ગીવા ચ પિઞ્છાનિ ચ, પત્તનાળિયો રજતમયા, તથા જઙ્ઘાયો. સો વિસાખાય મત્થકમજ્ઝે પબ્બતકૂટે ઠત્વા નચ્ચનમયૂરો વિય ખાયતિ. પત્તનાળિસહસ્સસ્સ સદ્દો દિબ્બસઙ્ગીતં વિય પઞ્ચઙ્ગિકતૂરિયઘોસો વિય ચ પવત્તતિ. સન્તિકં ઉપગતાયેવ તસ્સા અમોરભાવં જાનન્તિ. પસાધનં નવકોટિઅગ્ઘનકં અહોસિ, સતસહસ્સં હત્થકમ્મમૂલં દીયિત્થ.

‘‘કિસ્સ પન નિસ્સન્દેન તાયેતં પસાધનં લદ્ધ’’ન્તિ? સા કિર કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે વીસતિયા ભિક્ખુસહસ્સાનં ચીવરસાટકં દત્વા સુત્તમ્પિ સૂચિયોપિ રજનમ્પિ અત્તનો સન્તકમેવ અદાસિ. તસ્સ ચીવરદાનસ્સ નિસ્સન્દેન ઇમં મહાલતાપસાધનં લભિ. ઇત્થીનઞ્હિ ચીવરદાનં મહાલતાપસાધનભણ્ડેન મત્થકં પપ્પોતિ, પુરિસાનં ઇદ્ધિમયપત્તચીવરેનાતિ. એવં મહાસેટ્ઠિ ચતૂહિ માસેહિ ધીતુ પરિવચ્છં કત્વા તસ્સા દેય્યધમ્મં દદમાનો કહાપણપૂરાનિ પઞ્ચ સકટસતાનિ અદાસિ, સુવણ્ણભાજનપૂરાનિ પઞ્ચ, રજતભાજનપૂરાનિ પઞ્ચ, તમ્બભાજનપૂરાનિ પઞ્ચ, પત્તુણ્ણવત્થકોસેય્યવત્થપૂરાનિ પઞ્ચ, સપ્પિપૂરાનિ પઞ્ચ, તેલપૂરાનિ પઞ્ચ, સાલિતણ્ડુલપૂરાનિ પઞ્ચ, નઙ્ગલફાલાદિઉપકરણપૂરાનિ પઞ્ચસકટસતાનિ અદાસિ. એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘મમ ધીતુ ગતટ્ઠાને ‘અસુકેન નામ મે અત્થો’તિ મા પરસ્સ ગેહદ્વારં પહિણી’’તિ. તસ્મા સબ્બૂપકરણાનિ દાપેસિ. એકેકસ્મિં રથે સબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતા તિસ્સો તિસ્સો વણ્ણદાસિયો ઠપેત્વા પઞ્ચ રથસતાનિ અદાસિ. ‘‘એતં ન્હાપેન્તિયો ભોજેન્તિયો અલઙ્કરોન્તિયો વિચરથા’’તિ દિયડ્ઢસહસ્સપરિચારિકાયો અદાસિ. અથસ્સ એતદહોસિ – ‘‘મમ ધીતુ ગાવો દસ્સામી’’તિ. સો પુરિસે આણાપેસિ – ‘‘ગચ્છથ ભણે ચૂળવજસ્સ દ્વારં વિવરિત્વા તીસુ ગાવુતેસુ તિસ્સો ભેરિયો ગહેત્વા તિટ્ઠથ, પુથુલતો ઉસભમત્તે ઠાને ઉભોસુ પસ્સેસુ તિટ્ઠથ. ગાવીનં તતો પરં ગન્તું મા અદત્થ. એવં ઠિતકાલે ભેરિસઞ્ઞં કરેય્યાથા’’તિ. તે તથા અકંસુ. તે ગાવીનં વજતો નિક્ખમિત્વા ગાવુતં ગતકાલે ભેરિસઞ્ઞં અકંસુ, પુન અડ્ઢયોજનં ગતકાલે અકંસુ. પુનપિ તિગાવુતં ગતકાલે ભેરિસઞ્ઞં અકંસુ, પુથુલતો ગમનઞ્ચ નિવારેસું. એવં દીઘતો તિગાવુતે, પુથુલતો ઉસભમત્તે ઠાને ગાવિયો અઞ્ઞમઞ્ઞં નિઘંસન્તિયો અટ્ઠંસુ.

મહાસેટ્ઠિ ‘‘મમ ધીતુ એત્તકા ગાવો અલં, દ્વારં પિદહથા’’તિ વજદ્વારં પિદહાપેસિ. દ્વારસ્મિં પિદહિતે વિસાખાય પુઞ્ઞબલેન બલવગાવો ચ ધેનુયો ચ ઉપ્પતિત્વા ઉપ્પતિત્વા નિક્ખમિંસુ. મનુસ્સાનં વારેન્તાનં વારેન્તાનમેવ સટ્ઠિસહસ્સા બલવગાવો ચ સટ્ઠિસહસ્સા ધેનુયો ચ નિક્ખન્તા, તત્તકા બલવવચ્છા તાસં ધેનૂનં ઉસભા ઉપ્પતિત્વા અનુબન્ધા અહેસું. ‘‘કિસ્સ પન નિસ્સન્દેન એવં ગાવો ગતા’’તિ? નિવારેન્તાનં નિવારેન્તાનં દિન્નદાનસ્સ. સા કિર કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે કિકિસ્સ રઞ્ઞો સત્તન્નં ધીતાનં કનિટ્ઠા સઙ્ઘદાસી નામ હુત્વા વીસતિયા ભિક્ખુસહસ્સાનં પઞ્ચગોરસદાનં દદમાના થેરાનઞ્ચ દહરાનઞ્ચ સામણેરાનઞ્ચ પત્તં પિદહિત્વા, ‘‘અલં, અલ’’ન્તિ નિવારેન્તાનમ્પિ ‘‘ઇદં મધુરં, ઇદં મનાપ’’ન્તિ અદાસિ. એવં તસ્સ નિસ્સન્દેન વારિયમાનાપિ ગાવો નિક્ખમિંસુ. સેટ્ઠિના એત્તકસ્સ ધનસ્સ દિન્નકાલે સેટ્ઠિભરિયા આહ – ‘‘તુમ્હેહિ મય્હં ધીતુ સબ્બં સંવિદહિતં, વેય્યાવચ્ચકરા પન દાસદાસિયો ન સંવિદહિતા, કિં કારણા’’તિ? ‘‘મમ ધીતરિ સસિનેહનિસ્સિનેહાનં જાનનત્થં. અહઞ્હિ તાય સદ્ધિં આગચ્છમાનકે ગીવાય ગહેત્વા ન પહિણામિ, યાનં આરુય્હ ગમનકાલેયેવ એતાય સદ્ધિં ગન્તુકામા ગચ્છન્તુ, મા અગન્તુકામાતિ વક્ખામી’’તિ આહ.

અથ ‘‘સ્વે મમ ધીતા ગમિસ્સતી’’તિ ગબ્ભે નિસિન્નો ધીતરં સમીપે નિસીદાપેત્વા, ‘‘અમ્મ, પતિકુલે વસન્તિયા નામ ઇમઞ્ચ ઇમઞ્ચ આચારં રક્ખિતું વટ્ટતી’’તિ ઓવાદમદાસિ. અયમ્પિ મિગારસેટ્ઠિ અનન્તરગબ્ભે નિસિન્નો ધનઞ્ચયસેટ્ઠિનો ઓવાદં અસ્સોસિ. સોપિ સેટ્ઠિ ધીતરં એવં ઓવદિ –

‘‘અમ્મ, સસુરકુલે વસન્તિયા નામ અન્તોઅગ્ગિ બહિ ન નીહરિતબ્બો, બહિઅગ્ગિ અન્તો ન પવેસેતબ્બો, દદન્તસ્સેવ દાતબ્બં, અદદન્તસ્સ ન દાતબ્બં, દદન્તસ્સાપિ અદદન્તસ્સાપિ દાતબ્બં, સુખં નિસીદિતબ્બં, સુખં ભુઞ્જિતબ્બં, સુખં નિપજ્જિતબ્બં, અગ્ગિ પરિચરિતબ્બો, અન્તોદેવતા નમસ્સિતબ્બા’’તિ.

ઇમં દસવિધં ઓવાદં દત્વા પુનદિવસે સબ્બા સેનિયો સન્નિપાતેત્વા રાજસેનાય મજ્ઝે અટ્ઠ કુટુમ્બિકે પાટિભોગે ગહેત્વા, ‘‘સચે મે ગતટ્ઠાને ધીતુ દોસો ઉપ્પજ્જતિ, તુમ્હેહિ સોધેતબ્બો’’તિ વત્વા નવકોટિઅગ્ઘનકેન મહાલતાપસાધનેન ધીતરં પસાધેત્વા ન્હાનચુણ્ણમૂલકં ચતુપણ્ણાસકોટિધનં દત્વા યાનં આરોપેત્વા સાકેતસ્સ સામન્તા અત્તનો સન્તકેસુ અનુરાધપુરમત્તેસુ ચુદ્દસસુ ભત્તગામેસુ ભેરિં ચરાપેસિ – ‘‘મમ ધીતરા સદ્ધિં ગન્તુકામા ગચ્છન્તૂ’’તિ. તે સદ્દં સુત્વાવ – ‘‘અમ્હાકં અય્યાય ગમનકાલે કિં અમ્હાકં ઇધા’’તિ ચુદ્દસ ગામકા કિઞ્ચિ અસેસેત્વા નિક્ખમિંસુ? ધનઞ્ચયસેટ્ઠિપિ રઞ્ઞો ચ મિગારસેટ્ઠિનો ચ સક્કારં કત્વા થોકં અનુગન્ત્વા તેહિ સદ્ધિં ધીતરં ઉય્યોજેસિ.

મિગારસેટ્ઠિપિ સબ્બપચ્છતો યાનકે નિસીદિત્વા ગચ્છન્તો બલકાયં દિસ્વા, ‘‘કે નામેતે’’તિ પુચ્છિ. ‘‘સુણિસાય વો વેય્યાવચ્ચકરા દાસિદાસા’’તિ. ‘‘એત્તકે કો પોસેસ્સ’’તિ? ‘‘પોથેત્વા તે પલાપેથ, અપલાયન્તે ઇતો દણ્ડં કરોથા’’તિ. વિસાખા પન ‘‘અપેથ, મા વારેથ, બલમેવ બલસ્સ ભત્તં દસ્સતી’’તિ આહ. સેટ્ઠિ એવં વુત્તેપિ, ‘‘અમ્મ, નત્થિ અમ્હાકં એતેહિ અત્થો, કો એતે પોસેસ્સતી’’તિ લેડ્ડુદણ્ડાદીહિ પોથેત્વા પલાપેત્વા સેસકે ‘‘અલં અમ્હાકં એત્તકેહી’’તિ ગહેત્વા પાયાસિ. અથ વિસાખા સાવત્થિનગરદ્વારં સમ્પત્તકાલે ચિન્તેસિ – ‘‘પટિચ્છન્નયાનસ્મિં નુ ખો નિસીદિત્વા પવિસિસ્સામિ, ઉદાહુ રથે ઠત્વા’’તિ. અથસ્સા એતદહોસિ – ‘‘પટિચ્છન્નયાનેન મે પવિસન્તિયા મહાલતાપસાધનસ્સ વિસેસો ન પઞ્ઞાયિસ્સતી’’તિ. સા સકલનગરસ્સ અત્તાનં દસ્સેન્તી રથે ઠત્વા નગરં પાવિસિ. સાવત્થિવાસિનો વિસાખાય સમ્પત્તિં દિસ્વા, ‘‘એસા કિર વિસાખા નામ, એવરૂપા અયં સમ્પત્તિ એતિસ્સાવ અનુચ્છવિકા’’તિ આહંસુ. ઇતિ સા મહાસમ્પત્તિયા સેટ્ઠિનો ગેહં પાવિસિ. ગતદિવસે ચસ્સા સકલનગરવાસિનો ‘‘અમ્હાકં ધનઞ્ચયસેટ્ઠિ અત્તનો નગરં સમ્પત્તાનં મહાસક્કારં અકાસી’’તિ યથાસત્તિ યથાબલં પણ્ણાકારં પહિણિંસુ. વિસાખા પહિતપહિતં પણ્ણાકારં તસ્મિંયેવ નગરે અઞ્ઞમઞ્ઞેસુ કુલેસુ સબ્બત્થકમેવ દાપેસિ. ઇતિ સા ‘‘ઇદં મય્હં માતુ દેથ, ઇદં મય્હં પિતુ દેથ, ઇદં મય્હં ભાતુ દેથ, ઇદં મય્હં ભગિનિયા દેથા’’તિ તેસં તેસં વયાનુરૂપં પિયવચનં વત્વા પણ્ણાકારં પેસેન્તી સકલનગરવાસિનો ઞાતકે વિય અકાસિ. અથસ્સા રત્તિભાગસમનન્તરે આજઞ્ઞવળવાય ગબ્ભવુટ્ઠાનં અહોસિ. સા દાસીહિ દણ્ડદીપિકા ગાહાપેત્વા તત્થ ગન્ત્વા વળવં ઉણ્હોદકેન ન્હાપેત્વા તેલેન મક્ખાપેત્વા અત્તનો વસનટ્ઠાનમેવ અગમાસિ.

મિગારસેટ્ઠિપિ પુત્તસ્સ આવાહમઙ્ગલં કરોન્તો ધુરવિહારે વસન્તમ્પિ તથાગતં અમનસિકરિત્વા દીઘરત્તં નગ્ગસમણકેસુ પતિટ્ઠિતેન પેમેન ચોદિયમાનો ‘‘મય્હં અય્યાનમ્પિ સક્કારં કરિસ્સામી’’તિ એકદિવસં અનેકસતેસુ નવભાજનેસુ નિરુદકપાયાસં પચાપેત્વા પઞ્ચસતે અચેલકે નિમન્તાપેત્વા અન્તોગેહં પવેસેત્વા, ‘‘આગચ્છતુ મે સુણિસા, અરહન્તે વન્દતૂ’’તિ વિસાખાય સાસનં પહિણિ. સા ‘‘અરહન્તો’’તિ વચનં સુત્વા સોતાપન્ના અરિયસાવિકા હટ્ઠતુટ્ઠા હુત્વા તેસં ભોજનટ્ઠાનં આગન્ત્વા તે ઓલોકેત્વા, ‘‘એવરૂપા હિરોત્તપ્પવિરહિતા અરહન્તા નામ ન હોન્તિ, કસ્મા મં સસુરો પક્કોસાપેસી’’તિ, ‘‘ધી, ધી’’તિ સેટ્ઠિં ગરહિત્વા અત્તનો વસનટ્ઠાનમેવ ગતા. અચેલકા તં દિસ્વા સબ્બે એકપ્પહારેનેવ સેટ્ઠિં ગરહિંસુ – ‘‘કિં ત્વં, ગહપતિ, અઞ્ઞં નાલત્થ, સમણસ્સ ગોતમસ્સ સાવિકં મહાકાળકણ્ણિં ઇધ પવેસેસિ, વેગેન નં ઇમસ્મા ગેહા નિક્કડ્ઢાપેહી’’તિ. સો ‘‘ન સક્કા મયા ઇમેસં વચનમત્તેનેવ નિક્કડ્ઢાપેતું, મહાકુલસ્સ સા ધીતા’’તિ ચિન્તેત્વા, ‘‘અય્યા, દહરા નામ જાનિત્વા વા અજાનિત્વા વા કરેય્યું, તુમ્હે તુણ્હી હોથા’’તિ તે ઉય્યોજેત્વા સયં મહારહે આસને નિસીદિત્વા સુવણ્ણપાતિયં નિરુદકં મધુપાયાસં પરિભુઞ્જિ.

તસ્મિં સમયે એકો પિણ્ડપાતિકત્થેરો પિણ્ડાય ચરન્તો તં નિવેસનં પાવિસિ. વિસાખા સસુરં બીજયમાના ઠિતા તં દિસ્વા ‘‘સસુરસ્સ આચિક્ખિતું અયુત્ત’’ન્તિ યથા સો થેરં પસ્સતિ, એવં અપગન્ત્વા અટ્ઠાસિ. સો પન બાલો થેરં દિસ્વાપિ અપસ્સન્તો વિય હુત્વા અધોમુખો ભુઞ્જતેવ. વિસાખા ‘‘થેરં દિસ્વાપિ મે સસુરો સઞ્ઞં ન કરોતી’’તિ ઞત્વા, ‘‘અતિચ્છથ, ભન્તે, મય્હં સસુરો પુરાણં ખાદતી’’તિ આહ. સો નિગણ્ઠેહિ કથિતકાલે અધિવાસેત્વાપિ ‘‘પુરાણં ખાદતી’’તિ વુત્તક્ખણેયેવ હત્થં અપનેત્વા, ‘‘ઇમં પાયાસં ઇતો નીહરથ, એતં ઇમસ્મા ગેહા નિક્કડ્ઢથ, અયં મં એવરૂપે મઙ્ગલકાલે અસુચિખાદકં નામ કરોતી’’તિ આહ. તસ્મિં ખો પન નિવેસને સબ્બેપિ દાસકમ્મકરા વિસાખાય સન્તકાવ, કો નં હત્થે વા પાદે વા ગણ્હિસ્સતિ, મુખેન કથેતું સમત્થોપિ નત્થિ. વિસાખા સસુરસ્સ કથં સુત્વા આહ – ‘‘તાત, ન એત્તકેનેવ મયં નિક્ખમામ, નાહં તુમ્હેહિ ઉદકતિત્થતો કુમ્ભદાસી વિય આનીતા, ધરમાનકમાતાપિતૂનં ધીતરો નામ ન એત્તકેનેવ નિક્ખમન્તિ, એતેનેવ મે કારણેન પિતા ઇધાગમનકાલે અટ્ઠ કુટુમ્બિકે પક્કોસાપેત્વા ‘સચે મે ધીતુ દોસો ઉપ્પજ્જતિ, સોધેય્યાથા’તિ વત્વા મં તેસં હત્થે ઠપેસિ, તે પક્કોસાપેત્વા મય્હં દોસાદોસં સોધાપેથા’’તિ.

સેટ્ઠિ ‘‘કલ્યાણં એસા કથેતી’’તિ અટ્ઠ કુટુમ્બિકે પક્કોસાપેત્વા, ‘‘અયં દારિકા મઙ્ગલકાલે નિસીદિત્વા સુવણ્ણપાતિયં નિરુદકપાયાસં પરિભુઞ્જન્તં મં ‘અસુચિખાદકો’તિ વદતી’’તિ આહ, ‘‘ઇમિસ્સા દોસં આરોપેત્વા ઇમં ગેહતો નિક્કડ્ઢથા’’તિ. ‘‘એવં કિર, અમ્મા’’તિ. નાહં એવં વદામિ, એકસ્મિં પન પિણ્ડપાતિકત્થેરે ઘરદ્વારે ઠિતે સસુરો મે અપ્પોદકં મધુપાયાસં પરિભુઞ્જન્તો તં ન મનસિકરોતિ, અહં ‘‘મય્હં સસુરો ઇમસ્મિં અત્તભાવે પુઞ્ઞં ન કરોતિ, પુરાણપુઞ્ઞમેવ ખાદતી’’તિ ચિન્તેત્વા, ‘‘અતિચ્છથ, ભન્તે, મય્હં સસુરો પુરાણં ખાદતી’’તિ અવચં, ‘‘એત્થ મે કો દોસો’’તિ? ‘‘અય્ય, ઇધ દોસો નત્થિ, અમ્હાકં ધીતા યુત્તં કથેતિ, ત્વં કસ્મા કુજ્ઝસી’’તિ? ‘‘અય્યા, એસ તાવ દોસો મા હોતુ, અયં પન એકદિવસં મજ્ઝિમયામે દાસીપરિવુતા પચ્છાગેહં અગમાસી’’તિ. ‘‘એવં કિર, અમ્મા’’તિ. ‘‘તાતા, નાહં અઞ્ઞેન કારણેન ગતા, ઇમસ્મિં પન ગેહે આજાનેય્યવળવાય વિજાતાય સઞ્ઞમ્પિ અકત્વા નિસીદિતું નામ અયુત્ત’’ન્તિ દણ્ડદીપિકા ગાહાપેત્વા ઉણ્હોદકાદીનિપિ ગાહાપેત્વા દાસીહિ સદ્ધિં ગન્ત્વા વળવાય વિજાતપરિહારં કારાપેસિં, ‘‘એત્થ મે કો દોસો’’તિ? ‘‘અય્ય, ઇધ દોસો નત્થિ, અમ્હાકં ધીતા તવ ગેહે દાસીહિપિ અકત્તબ્બયુત્તકં કમ્મં કરોતિ, ત્વં કિં એત્થ દોસં પસ્સસી’’તિ?

અય્યા, ઇધાપિ તાવ દોસો મા હોતુ, ઇમિસ્સા પન પિતા ઇધાગમનકાલે ઇમં ઓવદન્તો ગુય્હે પટિચ્છન્ને દસ ઓવાદે અદાસિ, તેસં અત્થં ન જાનામિ, તેસં મે અત્થં કથેતુ. ઇમિસ્સા પન પિતા ‘‘અન્તોઅગ્ગિ બહિ ન નીહરિતબ્બો’’તિ આહ, ‘‘સક્કા નુ ખો અમ્હેહિ ઉભતો પટિવિસ્સકગેહાનં અગ્ગિં અદત્વા વસિતુ’’ન્તિ? ‘‘એવં કિર, અમ્મા’’તિ. ‘‘તાતા, મય્હં પિતા ન એતં સન્ધાય કથેસિ. ઇદં પન સન્ધાય કથેસિ – ‘અમ્મ, તવ સસ્સુસસુરસામિકાનં અગુણં દિસ્વા બહિ તસ્મિં તસ્મિં ગેહે ઠત્વા મા કથેસિ. એવરૂપો હિ અગ્ગિસદિસો અગ્ગિ નામ નત્થી’’’તિ.

અય્યા, એતં તાવ એવં હોતુ, ઇમિસ્સા પન પિતા ‘‘બાહિરતો અગ્ગિ ન અન્તો પવેસેતબ્બો’’તિ આહ, ‘‘કિં સક્કા અમ્હેહિ અન્તો અગ્ગિમ્હિ નિબ્બુતે બાહિરતો અગ્ગિં અનાહરિતુ’’ન્તિ? ‘‘એવં કિર, અમ્મા’’તિ. તાતા, મય્હં પિતા ન એતં સન્ધાય કથેસિ, ઇદં પન સન્ધાય કથેસિ – સચે પટિવિસ્સકગેહેસુ ઇત્થિયો વા પુરિસા વા સસ્સુસસુરસામિકાનં અગુણં કથેન્તિ, તેહિ કથિતં આહરિત્વા ‘‘અસુકો નામ તુમ્હાકં એવઞ્ચ એવઞ્ચ અગુણં કથેતી’’તિ પુન મા કથેય્યાસિ. ‘‘એતેન હિ અગ્ગિના સદિસો અગ્ગિ નામ નત્થી’’તિ. એવં ઇમસ્મિમ્પિ કારણે સા નિદ્દોસાવ અહોસિ. યથા ચ એત્થ, એવં સેસેસુપિ.

તેસુ પન અયમધિપ્પાયો – યમ્પિ હિ તસ્સા પિતરા ‘‘યે દદન્તિ, તેસંયેવ દાતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. તં ‘‘યાચિતકં ઉપકરણં ગહેત્વા યે પટિદેન્તિ, તેસઞ્ઞેવ દાતબ્બ’’ન્તિ સન્ધાય વુત્તં.

‘‘યે ન દેન્તિ, તેસં ન દાતબ્બ’’ન્તિ ઇદમ્પિ યે યાચિતકં ગહેત્વા ન પટિદેન્તિ, તેસં ન દાતબ્બન્તિ સન્ધાય વુત્તં.

‘‘દદન્તસ્સાપિ અદદન્તસ્સાપિ દાતબ્બ’’ન્તિ ઇદં પન દલિદ્દેસુ ઞાતિમિત્તેસુ સમ્પત્તેસુ તે પટિદાતું સક્કોન્તુ વા મા વા, તેસં દાતુમેવ વટ્ટતીતિ સન્ધાય વુત્તં.

‘‘સુખં નિસીદિતબ્બ’’ન્તિ ઇદમ્પિ સસ્સુસસુરસામિકે દિસ્વા વુટ્ઠાતબ્બટ્ઠાને નિસીદિતું ન વટ્ટતીતિ સન્ધાય વુત્તં.

‘‘સુખં ભુઞ્જિતબ્બ’’ન્તિ ઇદં પન સસ્સુસસુરસામિકેહિ પુરેતરં અભુઞ્જિત્વા તે પરિવિસિત્વા સબ્બેહિ લદ્ધાલદ્ધં ઞત્વા પચ્છા સયં ભુઞ્જિતું વટ્ટતીતિ સન્ધાય વુત્તં.

‘‘સુખં નિપજ્જિતબ્બ’’ન્તિ ઇદમ્પિ સસ્સુસસુરસામિકેહિ પુરેતરં સયનં આરુય્હ ન નિપજ્જિતબ્બં, તેસં કત્તબ્બયુત્તકં વત્તપટિવત્તં કત્વા પચ્છા સયં નિપજ્જિતું યુત્તન્તિ સન્ધાય વુત્તં.

‘‘અગ્ગિ પરિચરિતબ્બો’’તિ ઇદં પન સસ્સુમ્પિ સસુરમ્પિ સામિકમ્પિ અગ્ગિક્ખન્ધં વિય ઉરગરાજાનં વિય ચ કત્વા પસ્સિતું વટ્ટતીતિ સન્ધાય વુત્તં.

‘‘અન્તોદેવતા નમસ્સિતબ્બા’’તિ ઇદમ્પિ સસ્સુઞ્ચ સસુરઞ્ચ સામિકઞ્ચ દેવતા વિય કત્વા દટ્ઠું વટ્ટતીતિ સન્ધાય વુત્તં. એવં સેટ્ઠિ ઇમેસં દસઓવાદાનં અત્થં સુત્વા પટિવચનં અપસ્સન્તો અધોમુખો નિસીદિ.

અથ નં કુટુમ્બિકા ‘‘કિં સેટ્ઠિ અઞ્ઞોપિ અમ્હાકં ધીતુ દોસો અત્થી’’તિ પુચ્છિંસુ. ‘‘નત્થિ, અય્યા’’તિ. ‘‘અથ કસ્મા નં નિદ્દોસં અકારણેન ગેહા નિક્કડ્ઢાપેસી’’તિ એવં વુત્તે વિસાખા આહ – ‘‘તાતા, કિઞ્ચાપિ મય્હં સસુરસ્સ વચનેન પઠમમેવ ગમનં ન યુત્તં, પિતા પન મે આગમનકાલે મમ દોસસોધનત્થાય મં તુમ્હાકં હત્થે ઠપેસિ, તુમ્હેહિ ચ મે નિદ્દોસભાવો ઞાતો, ઇદાનિ ચ મય્હં ગન્તું યુત્ત’’ન્તિ દાસિદાસે ‘‘યાનાદીહિ સજ્જાપેથા’’તિ આણાપેસિ. અથ નં સેટ્ઠિ કુટુમ્બિકે ગહેત્વા ‘‘અમ્મ, મયા અજાનિત્વાવ કથિતં, ખમાહિ મે’’તિ આહ. ‘‘તાત, તુમ્હાકં ખમિતબ્બં તાવ ખમામિ, અહં પન બુદ્ધસાસને અવેચ્ચપ્પસન્નસ્સ કુલસ્સ ધીતા, ન મયં વિના ભિક્ખુસઙ્ઘેન વત્તામ, સચે મમ રુચિયા ભિક્ખુસઙ્ઘં પટિજગ્ગિતું લભામિ, વસિસ્સામી’’તિ. ‘‘અમ્મ, ત્વં યથારુચિયા તવ સમણે પટિજગ્ગા’’તિ આહ.

વિસાખા દસબલં નિમન્તાપેત્વા પુનદિવસે નિવેસનં પવેસેસિ. નગ્ગસમણાપિ સત્થુ મિગારસેટ્ઠિનો ગેહં ગમનભાવં સુત્વા ગન્ત્વા ગેહં પરિવારેત્વા નિસીદિંસુ. વિસાખા દક્ખિણોદકં દત્વા ‘‘સબ્બો સક્કારો પટિયાદિતો, સસુરો મે આગન્ત્વા દસબલં પરિવિસતૂ’’તિ સાસનં પેસેસિ. અથ નં ગન્તુકામં આજીવકા ‘‘મા ખો ત્વં, ગહપતિ, સમણસ્સ ગોતમસ્સ સન્તિકં ગચ્છા’’તિ નિવારેસું. સો ‘‘સુણ્હા મે સયમેવ પરિવિસતૂ’’તિ સાસનં પહિણિ. સા બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિવિસિત્વા નિટ્ઠિતે ભત્તકિચ્ચે પુન સાસનં પેસેસિ – ‘‘સસુરો મે આગન્ત્વા ધમ્મકથં સુણાતૂ’’તિ. અથ નં ‘‘ઇદાનિ અગમનં નામ અતિવિય અયુત્ત’’ન્તિ ધમ્મં સોતુકામતાય ગચ્છન્તં પુન તે આહંસુ – ‘‘તેન હિ સમણસ્સ ગોતમસ્સ ધમ્મં સુણન્તો બહિસાણિયા નિસીદિત્વા સુણાહી’’તિ. પુરેતરમેવસ્સ ગન્ત્વા સાણિં પરિક્ખિપિંસુ. સો ગન્ત્વા બહિસાણિયં નિસીદિ. સત્થા ‘‘ત્વં બહિસાણિયં વા નિસીદ, પરકુટ્ટે વા પરસેલે વા પરચક્કવાળે વા પન નિસીદ, અહં બુદ્ધો નામ સક્કોમિ તં મમ સદ્દં સાવેતુ’’ન્તિ મહાજમ્બું ખન્ધે ગહેત્વા ચાલેન્તો વિય અમતવસ્સં વસ્સેન્તો વિય ચ ધમ્મં દેસેતું અનુપુબ્બિં કથં આરભિ.