૭. છત્તપાણિઉપાસકવત્થુ

યથાપિ રુચિરં પુપ્ફન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા સાવત્થિયં વિહરન્તો છત્તપાણિઉપાસકં આરબ્ભ કથેસિ.

સાવત્થિયઞ્હિ છત્તપાણિ નામ ઉપાસકો તિપિટકધરો અનાગામી. સો પાતોવ ઉપોસથિકો હુત્વા સત્થુ ઉપટ્ઠાનં અગમાસિ. અનાગામિઅરિયસાવકાનઞ્હિ સમાદાનવસેન ઉપોસથકમ્મં નામ નત્થિ, મગ્ગેનેવ તેસં બ્રહ્મચરિયઞ્ચ એકભત્તિકઞ્ચ આગતં. તેનેવાહ – ‘‘ઘટિકારો ખો, મહારાજ, કુમ્ભકારો એકભત્તિકો બ્રહ્મચારી સીલવા કલ્યાણધમ્મો’’તિ (મ. નિ. ૨.૨૮૮). એવં અનાગામિનો પકતિયાવ એકભત્તિકા ચ બ્રહ્મચારિનો ચ હોન્તિ. સોપિ તથેવ ઉપોસથિકો હુત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા ધમ્મકથં સુણન્તો નિસીદિ. તસ્મિં સમયે રાજા પસેનદિ કોસલો સત્થુ ઉપટ્ઠાનં અગમાસિ. છત્તપાણિ ઉપાસકો તં આગચ્છન્તં દિસ્વા ‘‘ઉટ્ઠાતબ્બં નુ ખો, નો’’તિ ચિન્તેત્વા – ‘‘અહં અગ્ગરાજસ્સ સન્તિકે નિસિન્નો, તસ્સ મે પદેસરાજાનં દિસ્વા ઉટ્ઠાતું ન યુત્તં, રાજા ખો પન મે અનુટ્ઠહન્તસ્સ કુજ્ઝિસ્સતિ, એતસ્મિં કુજ્ઝન્તેપિ નેવ ઉટ્ઠહિસ્સામિ. રાજાનં દિસ્વા ઉટ્ઠહન્તેન હિ રાજા ગરુકતો હોતિ, નો સત્થા, તસ્મા નેવ ઉટ્ઠહિસ્સામી’’તિ ન ઉટ્ઠહિ. પણ્ડિતપુરિસા નામ ગરુતરાનં સન્તિકે નિસીદિત્વા અનુટ્ઠહન્તં દિસ્વા ન કુજ્ઝન્તિ. રાજા પન તં અનુટ્ઠહન્તં દિસ્વા કુપિતમાનસો સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિ. સત્થા કુપિતભાવં ઞત્વા, ‘‘મહારાજ, અયં છત્તપાણિ ઉપાસકો પણ્ડિતો દિટ્ઠધમ્મો તિપિટકધરો અત્થાનત્થકુસલો’’તિ ઉપાસકસ્સ ગુણં કથેસિ. રઞ્ઞો તસ્સ ગુણકથં સુણન્તસ્સેવ ચિત્તં મુદુકં જાતં.

અથેકદિવસં રાજા ઉપરિપાસાદે ઠિતો છત્તપાણિં ઉપાસકં કતભત્તકિચ્ચં છત્તમાદાય ઉપાહનમારુય્હ રાજઙ્ગણેન ગચ્છન્તં દિસ્વા પક્કોસાપેસિ. સો છત્તુપાહનં અપનેત્વા રાજાનમુપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. અથ નં રાજા આહ – ‘‘ભો ઉપાસક, કિન્તે છત્તુપાહનં અપનીત’’ન્તિ. ‘‘‘રાજા પક્કોસતી’તિ સુત્વા અપનેત્વા આગતોમ્હી’’તિ. ‘‘અજ્જ અમ્હાકં રાજભાવો તુમ્હેહિ ઞાતો ભવિસ્સતી’’તિ. ‘‘સદાપિ મયં, દેવ, તુમ્હાકં રાજભાવં જાનામા’’તિ. ‘‘યદિ એવં કસ્મા પુરિમદિવસે સત્થુ સન્તિકે નિસિન્નો મં દિસ્વા ન ઉટ્ઠહી’’તિ? ‘‘મહારાજ, અહં અગ્ગરાજસ્સ સન્તિકે નિસિન્નો, પદેસરાજાનં દિસ્વા ઉટ્ઠહન્તો સત્થરિ અગારવં પવેદેય્યં, તસ્મા ન ઉટ્ઠહિ’’ન્તિ. ‘‘હોતુ, ભો, તિટ્ઠતેતં’’. ‘‘તુમ્હે કિર દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકાનં અત્થાનત્થાનં કુસલા તિપિટકધરા અમ્હાકં અન્તેપુરે ધમ્મં વાચેથા’’તિ. ‘‘ન સક્કોમિ, દેવા’’તિ. ‘‘કિં કારણા’’તિ? ‘‘રાજગેહં નામ મહાસાવજ્જં, દુયુત્તસુયુત્તકાનિ ગરુકાનેત્થ, દેવા’’તિ. ‘‘મા એવં વદેથ, ‘પુરિમદિવસે મં દિસ્વા ન ઉટ્ઠિતોમ્હી’તિ મા કુક્કુચ્ચં કરોથા’’તિ. ‘‘દેવ, ગિહીનં વિચરણટ્ઠાનં નામ મહાસાવજ્જં, એકં પબ્બજિતં પક્કોસાપેત્વા ધમ્મં વાચાપેથા’’તિ. રાજા ‘‘સાધુ, ભો, ગચ્છથ તુમ્હે’’તિ તં ઉય્યોજેત્વા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા સત્થારં યાચિ, ‘‘ભન્તે, મલ્લિકા ચ દેવી વાસભખત્તિયા ચ ધમ્મં પરિયાપુણિસ્સામાતિ વદન્તિ, પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં નિબદ્ધં મમ ગેહં ગન્ત્વા તાસં ધમ્મં ઉદ્દિસથા’’તિ. ‘‘બુદ્ધાનં નિબદ્ધં એકટ્ઠાનગમનં નામ નત્થિ, મહારાજા’’તિ. ‘‘તેન હિ, ભન્તે, અઞ્ઞં એકં ભિક્ખું દેથા’’તિ. સત્થા આનન્દત્થેરસ્સ ભારમકાસિ. થેરો નિબદ્ધં ગન્ત્વા તાસં ઉદ્દેસં ઉદ્દિસતિ. તાસુ મલ્લિકા સક્કચ્ચં ગહેત્વા સજ્ઝાયિત્વા ઉદ્દેસં પટિચ્છાપેસિ. વાસભખત્તિયા પન નેવ સક્કચ્ચં ગણ્હાતિ, ન સજ્ઝાયતિ, ન ઉદ્દેસં પટિચ્છાપેતું સક્કોતિ.

અથેકદિવસં સત્થા થેરં પુચ્છિ – ‘‘કિમાનન્દ, ઉપાસિકા ધમ્મં પરિયાપુણન્તી’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કા સક્કચ્ચં ગણ્હાતી’’તિ? ‘‘મલ્લિકા, ભન્તે, સક્કચ્ચં ગણ્હાતિ, સક્કચ્ચં સજ્ઝાયતિ, સક્કચ્ચં ઉદ્દેસં પટિચ્છાપેતું સક્કોતિ. તુમ્હાકં પન ઞાતિધીતા નેવ સક્કચ્ચં ગણ્હાતિ, ન સજ્ઝાયતિ, ન ઉદ્દેસં પટિચ્છાપેતું સક્કોતી’’તિ. સત્થા થેરસ્સ વચનં સુત્વા, ‘‘આનન્દ, મયા કથિતધમ્મો નામ સક્કચ્ચમસુણન્તસ્સ અગ્ગણ્હન્તસ્સ અસજ્ઝાયન્તસ્સ અદેસેન્તસ્સ વણ્ણસમ્પન્નં અગન્ધકપુપ્ફં વિય અફલો હોતિ, સક્કચ્ચં પન સવનાદીનિ કરોન્તસ્સ મહપ્ફલો હોતિ મહાનિસંસો’’તિ વત્વા ઇમા દ્વે ગાથા અભાસિ –

૫૧. ‘‘યથાપિ રુચિરં પુપ્ફં, વણ્ણવન્તં અગન્ધકં;

એવં સુભાસિતા વાચા, અફલા હોતિ અકુબ્બતો.

૫૨. ‘‘યથાપિ રુચિરં પુપ્ફં, વણ્ણવન્તં સગન્ધકં;

એવં સુભાસિતા વાચા, સફલા હોતિ કુબ્બતો’’તિ.

તત્થ રુચિરન્તિ સોભનં. વણ્ણવન્તન્તિ વણ્ણસણ્ઠાનસમ્પન્નં, અગન્ધકન્તિ ગન્ધવિરહિતં પાલિભદ્દકગિરિકણ્ણિકજયસુમનાદિભેદં. એવં સુભાસિતા વાચાતિ સુભાસિતા વાચા નામ તેપિટકં બુદ્ધવચનં. તં વણ્ણસણ્ઠાનસમ્પન્નં અગન્ધકપુપ્ફસદિસં. યથા પન અગન્ધકપુપ્ફં યો નં ધારેતિ, તસ્સ સરીરે ગન્ધં ન ફરતિ, એવં એતમ્પિ યો નં સક્કચ્ચં સવનાદીહિ ન સમાચરતિ, તસ્સ સક્કચ્ચં અસમાચરન્તસ્સ યં તત્થ કત્તબ્બં, તં અકુબ્બતો સુતગન્ધઞ્ચ વાચાગન્ધઞ્ચ પટિપત્તિગન્ધઞ્ચ ન આવહતિ અફલા હોતિ. તેન વુત્તં – ‘‘એવં સુભાસિતા વાચા, અફલા હોતિ અકુબ્બતો’’તિ. સગન્ધકન્તિ ચમ્પકનીલુપ્પલાદિભેદં. એવન્તિ યથા તં પુપ્ફં ધારેન્તસ્સ સરીરે ગન્ધો ફરતિ, એવં તેપિટકબુદ્ધવચનસઙ્ખાતા સુભાસિતા વાચાપિ. કુબ્બતોતિ યો સક્કચ્ચં સવનાદીહિ તત્થ કત્તબ્બં કરોતિ, સા અસ્સ પુગ્ગલસ્સ સફલા હોતિ, સુતગન્ધવાચાગન્ધપટિપત્તિગન્ધાનં આવહનતો મહપ્ફલા હોતિ, મહાનિસંસાતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પત્તા. દેસના મહાજનસ્સ સાત્થિકા જાતાતિ.

છત્તપાણિઉપાસકવત્થુ સત્તમં.