૬. પાવેય્યકાજીવકવત્થુ

ન પરેસં વિલોમાનીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા સાવત્થિયં વિહરન્તો પાવેય્યં નામ આજીવકં આરબ્ભ કથેસિ.

સાવત્થિયં કિરેકા ગહપતાની પુત્તટ્ઠાને ઠપેત્વા પાવેય્યં નામ આજીવકં પટિજગ્ગિ. તસ્સાનન્તરઘરેસુ મનુસ્સા સત્થુ ધમ્મદેસનં સુત્વા આગન્ત્વા, ‘‘અહો અચ્છરિયા બુદ્ધાનં ધમ્મદેસના’’તિ નાનપ્પકારેહિ બુદ્ધગુણે વણ્ણેન્તિ. સા બુદ્ધાનં ગુણકથં સુત્વા વિહારં ગન્ત્વા ધમ્મં સોતુકામા આજીવકસ્સ એતમત્થં કથેત્વા, ‘‘ગચ્છિસ્સામિ અહં બુદ્ધસન્તિકં, અય્યા’’તિ આહ. સો ‘‘મા ગચ્છાહી’’તિ નિવારેત્વા તં પુનપ્પુનં યાચમાનમ્પિ નિવારેસિ એવ. સા ‘‘અયં મમ વિહારં ગન્ત્વા ધમ્મં સોતું ન દેતિ, સત્થારં નિમન્તેત્વા ઇધેવ ધમ્મં સુણિસ્સામી’’તિ સાયન્હસમયે પુત્તં પક્કોસિત્વા, ‘‘ગચ્છ, તાત, સ્વાતનાય સત્થારં નિમન્તેહી’’તિ પેસેસિ. સો ગચ્છન્તો પઠમતરં આજીવકસ્સ વસનટ્ઠાનં ગન્ત્વા તં વન્દિત્વા નિસીદિ. અથ નં સો ‘‘કહં ગચ્છસી’’તિ આહ. ‘‘માતુ વચનેન સત્થારં નિમન્તેતું ગચ્છામી’’તિ આહ. ‘‘મા તસ્સ સન્તિકં ગચ્છાહી’’તિ. ‘‘અલં, અય્ય, મમ માતુ ભાયામિ, ગચ્છિસ્સામહ’’ન્તિ. ‘‘એતસ્સ કતસક્કારં ઉભોપિ ખાદિસ્સામ, મા ગચ્છાહી’’તિ. ‘‘અલં, અય્ય, માતા મે તજ્જેસ્સતી’’તિ. તેન હિ ગચ્છ, ગન્ત્વા પન નિમન્તેત્વા, ‘‘અમ્હાકં ગેહં અસુકટ્ઠાને વા અસુકવીથિયં વા અસુકમગ્ગેન વા ગન્તબ્બ’’ન્તિ મા આચિક્ખિ. ‘‘સન્તિકે ઠિતો વિય અઞ્ઞેન મગ્ગેન ગચ્છન્તો વિય પલાયિત્વા એહી’’તિ. સો આજીવકસ્સ વચનં સુત્વા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા નિમન્તેત્વા આજીવકેન વુત્તનિયામેનેવ સબ્બં કત્વા તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા, ‘‘કિં તે કત’’ન્તિ પુટ્ઠો, ‘‘સબ્બં કતં, અય્યા’’તિ આહ. ‘‘ભદ્દકં તે કતં, તસ્સ સક્કારં ઉભોપિ ખાદિસ્સામા’’તિ વત્વા પુનદિવસે આજીવકો પાતોવ તં ગેહં અગમાસિ. તં ગહેત્વા પચ્છાગબ્ભે નિસીદાપેસું.

પટિવિસ્સકમનુસ્સા તં ગેહં અલ્લગોમયેન ઉપલિમ્પિત્વા લાજપઞ્ચમાનિ પુપ્ફાનિ વિકિરિત્વા સત્થુ નિસીદનત્થાય મહારહં આસનં પઞ્ઞાપેસું. બુદ્ધેહિ સદ્ધિં અપરિચિતમનુસ્સા હિ આસનપઞ્ઞત્તિં ન જાનન્તિ, બુદ્ધાનઞ્ચ મગ્ગદેસકેન કિચ્ચં નામ નત્થિ, બોધિમૂલે દસસહસ્સિસોકધાતું કમ્પેત્વા સમ્બોધિં પત્તદિવસેયેવ હિ નેસં ‘‘અયં મગ્ગો નિરયં ગચ્છતિ, અયં તિરચ્છાનયોનિં, અયં પેત્તિવિસયં, અયં મનુસ્સલોકં, અયં દેવલોકં, અયં અમતમહાનિબ્બાન’’ન્તિ સબ્બે મગ્ગા આવિભૂતા. ગામનિગમાદીનં પન મગ્ગે વત્તબ્બમેવ નત્થિ. તસ્મા સત્થા પાતોવ પત્તચીવરમાદાય મહાઉપાસિકાય ગેહદ્વારં ગતો. સા ગેહા નિક્ખમિત્વા સત્થારં પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા અન્તોનિવેસનં પવેસેત્વા આસને નિસીદાપેત્વા દક્ખિણોદકં દત્વા પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન પરિવિસિ. ઉપાસિકા કતભત્તકિચ્ચસ્સ સત્થુનો અનુમોદનં કારેતુકામા પત્તં ગણ્હિ. સત્થા મધુરસ્સરેન અનુમોદનધમ્મકથં આરભિ. ઉપાસિકા ‘‘સાધુ, સાધૂ’’તિ સાધુકારં દદમાના ધમ્મં સુણિ. આજીવકોપિ પચ્છાગબ્ભે નિસિન્નોવ તસ્સા સાધુકારં દત્વા ધમ્મં સુણન્તિયા સદ્દં સુત્વા સન્ધારેતું નાસક્ખિ. ‘‘ન ઇદાનેસા મય્હ’’ન્તિ નિક્ખમિત્વા ‘‘નટ્ઠાસિ કાળકણ્ણિ, એતસ્સ એવં સક્કારં કરોતી’’તિ નાનપ્પકારેન ઉપાસિકઞ્ચ સત્થારઞ્ચ અક્કોસન્તો પલાયિ. ઉપાસિકા તસ્સ કથાય લજ્જિતા અઞ્ઞથત્તં ગતં ચિત્તં દેસનાનુસારેન ઞાણં પેસેતું નાસક્ખિ. અથ નં સત્થા ‘‘કિં ઉપાસિકે ચિત્તં દેસનાનુગતં કાતું ન સક્કોસી’’તિ? ‘‘ભન્તે, એતસ્સ મે કથાય ચિત્તં અઞ્ઞથત્તં ઉપગત’’ન્તિ. સત્થા ‘‘એવરૂપસ્સ વિસભાગજનસ્સ કથિતં કથં નામ આવજ્જિતું ન વટ્ટતિ, એવરૂપં અસમન્નાહરિત્વા અત્તનો કતાકતમેવ ઓલોકેતું વટ્ટતી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૫૦. ‘‘ન પરેસં વિલોમાનિ, ન પરેસં કતાકતં;

અત્તનોવ અવેક્ખેય્ય, કતાનિ અકતાનિ ચા’’તિ.

તત્થ ન પરેસં વિલોમાનીતિ પરેસં વિલોમાનિ ફરુસાનિ મમ્મચ્છેદકવચનાનિ ન મનસિકાતબ્બાનિ. ન પરેસં કતાકતન્તિ ‘‘અસુકો ઉપાસકો અસ્સદ્ધો અપ્પસન્નો, નાપિસ્સ ગેહે કટચ્છુભિક્ખાદીનિ દિય્યન્તિ, ન સલાકભત્તાદીનિ, ન ચીવરાદિપચ્ચયદાનં એતસ્સ અત્થિ, તથા અસુકા ઉપાસિકા અસ્સદ્ધા અપ્પસન્ના, નાપિસ્સા ગેહે કટચ્છુભિક્ખાદીનિ દિય્યન્તિ, ન સલાકભત્તાદીનિ, ન ચીવરાદિપચ્ચયદાનં એતિસ્સા અત્થિ, તથા અસુકો ભિક્ખુ અસ્સદ્ધો અપ્પસન્નો, નાપિ ઉપજ્ઝાયવત્તં કરોતિ, ન આચરિયવત્તં, ન આગન્તુકવત્તં, ન ગમિકવત્તં, ન ચેતિયઙ્ગણવત્તં, ન ઉપોસથાગારવત્તં, ન ભોજનસાલાવત્તં, ન જન્તાઘરવત્તાદીનિ, નાપિસ્સ કિઞ્ચિ ધુતઙ્ગં અત્થિ, ન ભાવનારામતાય ઉસ્સાહમત્તમ્પી’’તિ એવં પરેસં કતાકતં નામ ન ઓલોકેતબ્બં. અત્તનોવ અવેક્ખેય્યાતિ ‘‘કથં ભૂતસ્સ મે રત્તિન્દિવા વીતિવત્તન્તીતિ પબ્બજિતેન અભિણ્હં પચ્ચવેક્ખિતબ્બ’’ન્તિ (અ. નિ. ૧૦.૪૮) ઇમં ઓવાદં અનુસ્સરન્તો સદ્ધાપબ્બજિતો કુલપુત્તો ‘‘કિં નુ ખો અહં ‘અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તા’તિ તિલક્ખણં આરોપેત્વા યોગે કમ્મં કાતું સક્ખિં, નાસક્ખિ’’ન્તિ એવં અત્તનો કતાકતાનિ ઓલોકેય્યાતિ.

દેસનાવસાને સા ઉપાસિકા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠિતા, દેસના મહાજનસ્સ સાત્થિકા જાતાતિ.

પાવેય્યકાજીવકવત્થુ છટ્ઠં.