૫. મચ્છરિયકોસિયસેટ્ઠિવત્થુ

યથાપિ ભમરો પુપ્ફન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા સાવત્થિયં વિહરન્તો મચ્છરિયકોસિયસેટ્ઠિં આરબ્ભ કથેસિ. તસ્સ વત્થુ રાજગહે સમુટ્ઠિતં.

રાજગહનગરસ્સ કિર અવિદૂરે સક્કારં નામ નિગમો અહોસિ. તત્થેકો મચ્છરિયકોસિયો નામ સેટ્ઠિ અસીતિકોટિવિભવો પટિવસતિ. સો તિણગ્ગેન તેલબિન્દુમ્પિ પરેસં ન દેતિ, ન અત્તના પરિભુઞ્જતિ. ઇતિસ્સ તં વિભવજાતં નેવ પુત્તદારાદીનં, ન સમણબ્રાહ્મણાનં અત્થં અનુભોતિ, રક્ખસપરિગ્ગહિતા પોક્ખરણી વિય અપરિભોગં તિટ્ઠતિ. સત્થા એકદિવસં પચ્ચૂસસમયે મહાકરુણાસમાપત્તિતો વુટ્ઠાય સકલલોકધાતુયં બોધનેય્યબન્ધવે ઓલોકેન્તો પઞ્ચચત્તાલીસયોજનમત્થકે વસન્તસ્સ સેટ્ઠિનો સપજાપતિકસ્સ સોતાપત્તિફલસ્સ ઉપનિસ્સયં અદ્દસ. તતો પુરિમદિવસે પન સો રાજાનં ઉપટ્ઠાતું રાજગેહં ગન્ત્વા રાજૂપટ્ઠાનં કત્વા આગચ્છન્તો એકં છાતજ્ઝત્તં જનપદમનુસ્સં કુમ્માસપૂરં કપલ્લકપૂવં ખાદન્તં દિસ્વા તત્થ પિપાસં ઉપ્પાદેત્વા અત્તનો ઘરં ગન્ત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘સચાહં કપલ્લકપૂવં ખાદિતુકામોમ્હીતિ વક્ખામિ, બહૂ મનુસ્સા મયા સદ્ધિં ખાદિતુકામા ભવિસ્સન્તિ, એવં મે બહૂનિ તિલતણ્ડુલસપ્પિફાણિતાદીનિ પરિક્ખયં ગમિસ્સન્તિ, ન કસ્સચિ કથેસ્સામી’’તિ તણ્હં અધિવાસેન્તો ચરતિ. સો ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે કાલે ઉપ્પણ્ડુપ્પણ્ડુકજાતો ધમનિસન્થતગત્તો જાતો. તતો તણ્હં અધિવાસેતું અસક્કોન્તો ગબ્ભં પવિસિત્વા મઞ્ચકે ઉપગૂહિત્વા નિપજ્જિ. એવં ગતોપિ ધનહાનિભયેન ન કસ્સચિ કિઞ્ચિ કથેસિ.

અથ નં ભરિયા ઉપસઙ્કમિત્વા પિટ્ઠિં પરિમજ્જિત્વા, ‘‘કિં તે, સામિ, અફાસુકં જાત’’ન્તિ પુચ્છિ. ‘‘ન મે કિઞ્ચિ અફાસુકં અત્થી’’તિ. ‘‘કિં નુ ખો તે રાજા કુપિતો’’તિ? ‘‘રાજાપિ મે ન કુપ્પતી’’તિ. ‘‘અથ કિં તે પુત્તધીતાહિ વા દાસકમ્મકરાદીહિ વા કિઞ્ચિ અમનાપં કતં અત્થી’’તિ? ‘‘એવરૂપમ્પિ નત્થી’’તિ. ‘‘કિસ્મિઞ્ચિ પન તે તણ્હા અત્થી’’તિ? એવં વુત્તેપિ ધનહાનિભયેન કિઞ્ચિ અવત્વા નિસ્સદ્દોવ નિપજ્જિ, અથ નં ભરિયા ‘‘કથેહિ, સામિ કિસ્મિઞ્ચિ તે તણ્હા અત્થી’’તિ આહ. સો વચનં પરિગિલન્તો વિય ‘‘અત્થિ મે તણ્હા’’તિ આહ. ‘‘કિં તણ્હા, સામી’’તિ? ‘‘કપલ્લકપૂવં ખાદિતુકામોમ્હી’’તિ. ‘‘અથ કિમત્થં મે ન કથેસિ, કિં ત્વં દલિદ્દોસિ, ઇદાનિ સકલનિગમવાસીનં પહોનકે કપલ્લકપૂવે પચિસ્સામી’’તિ. ‘‘કિં તે એતેહિ, અત્તનો કમ્મં કત્વા ખાદિસ્સન્તી’’તિ? ‘‘તેન હિ એકરચ્છવાસીનં પહોનકે પચિસ્સામી’’તિ. ‘‘જાનામહં તવ મહદ્ધનભાવ’’ન્તિ. ‘‘ઇમસ્મિં ગેહસામન્તે સબ્બેસં પહોનકં કત્વા પચામી’’તિ. ‘‘જાનામહં તવ મહજ્ઝાસયભાવ’’ન્તિ. ‘‘તેન હિ તે પુત્તદારમત્તસ્સેવ પહોનકં કત્વા પચામી’’તિ. ‘‘કિં તે એતેહી’’તિ? ‘‘કિં પન તુય્હઞ્ચ મય્હઞ્ચ પહોનકં કત્વા પચામી’’તિ? ‘‘ત્વં કિં કરિસ્સસી’’તિ? ‘‘તેન હિ એકકસ્સેવ તે પહોનકં કત્વા પચામી’’તિ. ‘‘ઇમસ્મિં ઠાને પચમાને બહૂ પચ્ચાસીસન્તિ. સકલતણ્ડુલે ઠપેત્વા ભિન્નતણ્ડુલે ચ ઉદ્ધનકપલ્લાનિ ચ આદાય થોકં ખીરસપ્પિમધુફાણિતઞ્ચ ગહેત્વા સત્તભૂમિકસ્સ પાસાદસ્સ ઉપરિમતલં આરુય્હ પચ, તત્થાહં એકકોવ નિસીદિત્વા ખાદિસ્સામી’’તિ. સા ‘‘સાધૂ’’તિ પટિસ્સુણિત્વા ગહેતબ્બં ગાહાપેત્વા પાસાદં અભિરુય્હ દાસિયો વિસ્સજ્જેત્વા સેટ્ઠિં પક્કોસાપેસિ, સો આદિતો પટ્ઠાય દ્વારાનિ પિદહન્તો સબ્બદ્વારેસુ સૂચિઘટિકં દત્વા સત્તમતલં અભિરુહિત્વા તત્થપિ દ્વારં પિદહિત્વા નિસીદિ. ભરિયાપિસ્સ ઉદ્ધને અગ્ગિં જાલેત્વા કપલ્લં આરોપેત્વા પૂવે પચિતું આરભિ.

અથ સત્થા પાતોવ મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરં આમન્તેસિ – ‘‘એસો, મોગ્ગલ્લાન, રાજગહસ્સ અવિદૂરે સક્કારનિગમે મચ્છરિયસેટ્ઠિ ‘કપલ્લકપૂવે ખાદિસ્સામી’તિ અઞ્ઞેસં દસ્સનભયેન સત્તભૂમિકે પાસાદે કપલ્લકપૂવે પચાપેતિ, ત્વં તત્થ ગન્ત્વા સેટ્ઠિં દમેત્વા નિબ્બિસેવનં કત્વા ઉભોપિ જાયમ્પતિકે પૂવે ચ ખીરસપ્પિમધુફાણિતાનિ ચ ગાહાપેત્વા અત્તનો બલેન જેતવનં આનેહિ, અજ્જાહં પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં વિહારે એવ નિસીદિસ્સામિ, પૂવેહેવ ભત્તકિચ્ચં કરિસ્સામી’’તિ.

થેરો ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ સત્થુ વચનં સમ્પટિચ્છિત્વા તાવદેવ ઇદ્ધિબલેન તં નિગમં ગન્ત્વા તસ્સ પાસાદસ્સ સીહપઞ્જરદ્વારે સુનિવત્થો સુપારુતો આકાસે એવ મણિરૂપકં વિય અટ્ઠાસિ. મહાસેટ્ઠિનો થેરં દિસ્વાવ હદયમંસં કમ્પિ. સો અહં એવરૂપાનંયેવ દસ્સનભયેન ઇમં ઠાનમાગતો, અયઞ્ચ ભિક્ખુ આકાસેનાગન્ત્વા વાતપાનદ્વારે ઠિતોતિ. સો ગહેતબ્બગહણં અપસ્સન્તો અગ્ગિમ્હિ પક્ખિત્તલોણસક્ખરા વિય દોસેન તટતટાયન્તો એવમાહ – ‘‘સમણ, આકાસે ઠત્વાપિ કિં લભિસ્સસિ, આકાસે અપદે પદં દસ્સેત્વા ચઙ્કમન્તોપિ નેવ લભિસ્સસી’’તિ. થેરો તસ્મિં એવ ઠાને અપરાપરં ચઙ્કમિ. સેટ્ઠિ ‘‘ચઙ્કમન્તો કિં લભિસ્સસિ, આકાસે પલ્લઙ્કેન નિસીદન્તોપિ ન લભિસ્સસિયેવા’’તિ આહ. થેરો પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા નિસીદિ. અથ નં ‘‘આકાસે નિસિન્નો કિં લભિસ્સસિ, આગન્ત્વા વાતપાનસ્સ ઉમ્મારે ઠિતોપિ ન લભિસ્સસી’’તિ આહ. થેરો ઉમ્મારે ઠિતો. ‘‘ઉમ્મારે ઠિતોપિ કિં લભિસ્સસિ, ધૂમાયન્તોપિ ન લભિસ્સસિ એવા’’તિ આહ. થેરોપિ ધૂમાયિ. સકલપાસાદો એકધૂમો અહોસિ. સેટ્ઠિનો અક્ખીનં સૂચિયા વિજ્ઝનકાલો વિય અહોસિ, ગેહજ્ઝાયનભયેન પન ‘‘ત્વં પજ્જલન્તોપિ ન લભિસ્સસી’’તિ અવત્વા ‘‘અયં સમણો સુટ્ઠુ લગ્ગો, અલદ્ધા ન ગમિસ્સતિ, એકમસ્સ પૂવં દાપેસ્સામી’’તિ ભરિયં આહ – ‘‘ભદ્દે એકં ખુદ્દકપૂવં પચિત્વા સમણસ્સ દત્વા ઉય્યોજેહિ ન’’ન્તિ. સા થોકં એવ પિટ્ઠં કપલ્લપાતિયં પક્ખિપિ, મહાપૂવો હુત્વા સકલપાતિં પૂરેત્વા ઉદ્ધુમાતો હુત્વા અટ્ઠાસિ.

સેટ્ઠિ તં દિસ્વા ‘‘બહું તયા પિટ્ઠં ગહિતં ભવિસ્સતી’’તિ સયમેવ દબ્બિકણ્ણેન થોકં પિટ્ઠં ગહેત્વા પક્ખિપિ, પૂવો પુરિમપૂવતો મહન્તતરો જાતો. એવં યં યં પચતિ, સો સો મહન્તમહન્તોવ હોતિ. સો નિબ્બિન્નો ભરિયં આહ – ‘‘ભદ્દે, ઇમસ્સ એકં પૂવં દેહી’’તિ. તસ્સા પચ્છિતો એકં પૂવં ગણ્હન્તિયા સબ્બે એકાબદ્ધા અલ્લીયિંસુ. સા સેટ્ઠિં આહ – ‘‘સામિ, સબ્બે પૂવા એકતો લગ્ગા, વિસું કાતું ન સક્કોમી’’તિ. ‘‘અહં કરિસ્સામી’’તિ સોપિ કાતું નાસક્ખિ. ઉભોપિ જના કોટિયં ગહેત્વા કડ્ઢન્તાપિ વિયોજેતું નાસક્ખિંસુ એવ. અથસ્સ પૂવેહિ સદ્ધિં વાયમન્તસ્સેવ સરીરતો સેદા મુચ્ચિંસુ, પિપાસા ઉપચ્છિજ્જિ. તતો ભરિયં આહ – ‘‘ભદ્દે, ન મે પૂવેહિ અત્થો, પચ્છિયા સદ્ધિંયેવ ઇમસ્સ દેહી’’તિ. સા પચ્છિં આદાય થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા અદાસિ. થેરો ઉભિન્નમ્પિ ધમ્મં દેસેસિ, તિણ્ણં રતનાનં ગુણં કથેસિ, ‘‘અત્થિ દિન્નં, અત્થિ યિટ્ઠ’’ન્તિ દિન્નદાનાદીનં ફલં ગગનતલે પુણ્ણચન્દં વિય દસ્સેસિ.

તં સુત્વા પસન્નચિત્તો હુત્વા સેટ્ઠિ ‘‘ભન્તે, આગન્ત્વા ઇમસ્મિં પલ્લઙ્કે નિસીદિત્વા પરિભુઞ્જથા’’તિ આહ. થેરો, ‘‘મહાસેટ્ઠિ, સમ્માસમ્બુદ્ધો ‘પૂવે ખાદિસ્સામી’તિ પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં વિહારે નિસિન્નો, તુમ્હાકં રુચિયા સતિ અહં વો નેસ્સામિ, સેટ્ઠિભરિયં પૂવે ચ ખીરાદીનિ ચ ગણ્હાપેથ, સત્થુ સન્તિકં ગમિસ્સામા’’તિ આહ. ‘‘કહં પન, ભન્તે, એતરહિ સત્થા’’તિ? ‘‘ઇતો પઞ્ચચત્તાલીસયોજનમત્થકે જેતવનવિહારે, મહાસેટ્ઠી’’તિ. ‘‘ભન્તે, કાલં અનતિક્કમિત્વા એત્તકં અદ્ધાનં કથં ગમિસ્સામા’’તિ. ‘‘મહાસેટ્ઠિ, તુમ્હાકં રુચિયા સતિ અહં વો અત્તનો ઇદ્ધિબલેન નેસ્સામિ, તુમ્હાકં પાસાદે સોપાનસીસં અત્તનો ઠાને એવ ભવિસ્સતિ, સોપાનપરિયોસાનં પન વો જેતવનદ્વારકોટ્ઠકે ભવિસ્સતિ, ઉપરિપાસાદા હેટ્ઠાપાસાદં ઓતરણકાલમત્તેનેવ જેતવનં નેસ્સામી’’તિ. સો ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ સમ્પટિચ્છિ.

થેરો સોપાનસીસં તત્થેવ કત્વા ‘‘સોપાનપાદમૂલં જેતવનદ્વારકોટ્ઠકે હોતૂ’’તિ અધિટ્ઠાસિ. તથેવ અહોસિ. ઇતિ થેરો સેટ્ઠિઞ્ચ સેટ્ઠિભરિયઞ્ચ ઉપરિપાસાદા હેટ્ઠાપાસાદં ઓતરણકાલતો ખિપ્પતરં જેતવનં સમ્પાપેસિ. તે ઉભોપિ સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા કાલં આરોચેસું. સત્થા ભત્તગ્ગં પવિસિત્વા પઞ્ઞત્તવરબુદ્ધાસને નિસીદિ સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેન. મહાસેટ્ઠિ બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દક્ખિણોદકં અદાસિ. ભરિયાપિસ્સ તથાગતસ્સ પત્તે પૂવં પતિટ્ઠાપેસિ. સત્થા અત્તનો યાપનમત્તં ગણ્હિ, પઞ્ચસતા ભિક્ખૂપિ યાપનમત્તં ગણ્હિંસુ. સેટ્ઠિ ખીરસપ્પિમધુસક્ખરાદીનિ દદમાનો ન ખયં અગમાસિ. સત્થા પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં ભત્તકિચ્ચં નિટ્ઠાપેસિ. મહાસેટ્ઠિપિ સદ્ધિં ભરિયાય યાવદત્થં ખાદિ. પૂવાનં પરિયોસાનમેવ ન પઞ્ઞાયતિ. સકલવિહારે ભિક્ખૂનઞ્ચ વિઘાસાદાનઞ્ચ દિન્નેસુપિ પરિયન્તો ન પઞ્ઞાયતેવ. ‘‘ભન્તે, પૂવા પરિક્ખયં ન ગચ્છન્તી’’તિ ભગવતો આરોચેસું. ‘‘તેન હિ જેતવનદ્વારકોટ્ઠકે છડ્ડેથા’’તિ. અથ ને દ્વારકોટ્ઠકસ્સ અવિદૂરે પબ્ભારટ્ઠાને છડ્ડયિંસુ. યાવજ્જતનાપિ તં ઠાનં કપલ્લકપૂવપબ્ભારન્તેવ પઞ્ઞાયતિ. મહાસેટ્ઠિ સહ ભરિયાય ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. ભગવા અનુમોદનમકાસિ. અનુમોદનાવસાને ઉભોપિ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાય સત્થારં વન્દિત્વા દ્વારકોટ્ઠકે સોપાનં આરુય્હ અત્તનો પાસાદેયેવ પતિટ્ઠહિંસુ.

તતો પટ્ઠાય સેટ્ઠિ અસીતિકોટિધનં બુદ્ધસાસનેયેવ વિક્કિરિ. પુનદિવસે સાયન્હસમયે ધમ્મસભાયં સન્નિસિન્ના ભિક્ખૂ ‘‘પસ્સથાવુસો, મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરસ્સ આનુભાવં, અનુપહચ્ચ નામ સદ્ધં, અનુપહચ્ચ ભોગે મચ્છરિયસેટ્ઠિં મુહુત્તેનેવ દમેત્વા નિબ્બિસેવનં કત્વા પૂવે ગાહાપેત્વા જેતવનં આનેત્વા સત્થુ સમ્મુખં કત્વા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાપેસિ, અહો મહાનુભાવો થેરો’’તિ થેરસ્સ ગુણં કથેન્તા નિસીદિંસુ. સત્થા દિબ્બાય સોતધાતુયા કથં સુત્વા આગન્ત્વા, ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા, ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે, ‘‘ભિક્ખવે, કુલદમકેન નામ ભિક્ખુના અનુપહચ્ચ સદ્ધં, અનુપહચ્ચ ભોગે, કુલં અકિલમેત્વા અવિહેઠેત્વા પુપ્ફતો રેણું ગણ્હન્તેન ભમરેન વિય ઉપસઙ્કમિત્વા બુદ્ધગુણં જાનાપેતબ્બં, તાદિસો મમ પુત્તો મોગ્ગલ્લાનો’’તિ થેરં પસંસિત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૪૯. ‘‘યથાપિ ભમરો પુપ્ફં, વણ્ણગન્ધમહેઠયં;

પલેતિ રસમાદાય, એવં ગામે મુની ચરે’’તિ.

તત્થ ભમરોતિ યા કાચિ મધુકરજાતિ. પુપ્ફન્તિ પુપ્ફારામે ચરન્તો પુપ્ફઞ્ચ વણ્ણઞ્ચ ગન્ધઞ્ચ અહેઠયન્તો અવિનાસેન્તો વિચરતીતિ અત્થો. પલેતીતિ એવં ચરિત્વા યાવદત્થં રસં પિવિત્વા અપરમ્પિ મધુકરણત્થાય આદાય પલેતિ, સો એવં વનગહનં અજ્ઝોગાહેત્વા એકસ્મિં રુક્ખસુસિરે તં રજમિસ્સકં રસં ઠપેત્વા અનુપુબ્બેન મધુરરસં મધું કરોતિ, ન તસ્સ પુપ્ફારામે વિચરિતપચ્ચયા પુપ્ફં વા વણ્ણગન્ધં વાસ્સ વિગચ્છતિ, અથ ખો સબ્બં પાકતિકમેવ હોતિ. એવં ગામે મુની ચરેતિ એવં સેખાસેખભેદો અનાગારિયમુનિ કુલપટિપાટિયા ગામે ભિક્ખં ગણ્હન્તો વિચરતીતિ અત્થો. ન હિ તસ્સ ગામે ચરણપચ્ચયા કુલાનં સદ્ધાહાનિ વા ભોગહાનિ વા હોન્તિ. સદ્ધાપિ ભોગાપિ પાકતિકાવ હોન્તિ. એવં ચરિત્વા ચ પન નિક્ખમિત્વા સેખમુનિ તાવ બહિગામે ઉદકફાસુકટ્ઠાને સઙ્ઘાટિં પઞ્ઞાપેત્વા નિસિન્નો અક્ખભઞ્જનવણપટિચ્છાદનપુત્તમંસૂપમાદિવસેન પચ્ચવેક્ખન્તો પિણ્ડપાતં પરિભુઞ્જિત્વા તથારૂપં વનસણ્ડં અનુપવિસિત્વા અજ્ઝત્તિકકમ્મટ્ઠાનં સમ્મસન્તો ચત્તારો મગ્ગે, ચત્તારિ ચ સામઞ્ઞફલાનિ હત્થગતાનેવ કરોતિ. અસેખમુનિ પન દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારમનુયુઞ્જતિ. અયમસ્સ ભમરેન સદ્ધિં મધુકરણસરિક્ખતા વેદિતબ્બા. ઇધ પન ખીણાસવોવ અધિપ્પેતો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં વત્વા ઉત્તરિપિ થેરસ્સ ગુણં પકાસેતું ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ મોગ્ગલ્લાનેન મચ્છરિયસેટ્ઠિ દમિતો, પુબ્બેપિ નં દમેત્વા કમ્મફલસમ્બન્ધં જાનાપેસિ એવા’’તિ વત્વા ઇમમત્થં પકાસેન્તો અતીતં આહરિત્વા –

‘‘ઉભો ખઞ્જા ઉભો કુણી, ઉભો વિસમચક્ખુકા;

ઉભિન્નં પિળકા જાતા, નાહં પસ્સામિ ઇલ્લિસ’’ન્તિ. (જા. ૧.૧.૭૮) –

ઇમં ઇલ્લિસજાતકં કથેસીતિ.

મચ્છરિયકોસિયસેટ્ઠિવત્થુ પઞ્ચમં.