૩. વિટટૂભવત્થુ

પુપ્ફાનિહેવ પચિનન્તન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા સાવત્થિયં વિહરન્તો સપરિસં મહોઘેન અજ્ઝોત્થરિત્વા મારિતં વિટટૂભં આરબ્ભ કથેસિ.

તત્રાયં અનુપુબ્બિકથા – સાવત્થિયઞ્હિ મહાકોસલરઞ્ઞો પુત્તો પસેનદિકુમારો નામ. વેસાલિયં લિચ્છવિરઞ્ઞો પુત્તો લિચ્છવિકુમારો મહાલિ નામ, કુસિનારાયં મલ્લરાજપુત્તો બન્ધુલો નામાતિ ઇમે તયો દિસાપામોક્ખસ્સાચરિયસ્સ સન્તિકે સિપ્પુગ્ગહણત્થં તક્કસિલં ગન્ત્વા બહિનગરે સાલાય સમાગતા અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ આગતકારણઞ્ચ કુલઞ્ચ નામઞ્ચ પુચ્છિત્વા સહાયકા હુત્વા એકતોવ આચરિયં ઉપસઙ્કમિત્વા સિપ્પં સિક્ખન્તા ન ચિરસ્સેવ ઉગ્ગહિતસિપ્પા આચરિયં આપુચ્છિત્વા એકતોવ નિક્ખમિત્વા સકસકટ્ઠાનાનિ અગમંસુ. તેસુ પસેનદિકુમારો પિતુ સિપ્પં દસ્સેત્વા પસન્નેન પિતરા રજ્જે અભિસિત્તો. મહાલિકુમારો લિચ્છવીનં સિપ્પં દસ્સેન્તો મહન્તેન ઉસ્સાહેન દસ્સેસિ, તસ્સ અક્ખીનિ ભિજ્જિત્વા અગમંસુ. લિચ્છવિરાજાનો ‘‘અહો વત અમ્હાકં આચરિયો અક્ખિવિનાસં પત્તો, ન નં પરિચ્ચજિસ્સામ, ઉપટ્ઠહિસ્સામ ન’’ન્તિ તસ્સ સતસહસ્સુટ્ઠાનકં એકં દ્વારં અદંસુ. સો તં નિસ્સાય પઞ્ચસતે લિચ્છવિરાજપુત્તે સિપ્પં સિક્ખાપેન્તો વસિ. બન્ધુલકુમારો સટ્ઠિં સટ્ઠિં વેળૂ ગહેત્વા મજ્ઝે અયસલાકં પક્ખિપિત્વા સટ્ઠિકલાપે ઉસ્સાપેત્વા ઠપિતે મલ્લરાજકુલેહિ ‘‘ઇમે કપ્પેતૂ’’તિ વુત્તો અસીતિહત્થં આકાસં ઉલ્લઙ્ઘિત્વા અસિના કપ્પેન્તો અગમાસિ. સો ઓસાનકલાપે અયસલાકાય ‘‘કિરી’’તિ સદ્દં સુત્વા, ‘‘કિં એત’’ન્તિ પુચ્છિત્વા સબ્બકલાપેસુ અયસલાકાનં ઠપિતભાવં ઞત્વા અસિં છડ્ડેત્વા રોદમાનો ‘‘મય્હં એત્તકેસુ ઞાતિસુહજ્જેસુ એકોપિ સસિનેહો હુત્વા ઇમં કારણં નાચિક્ખિ. સચે હિ અહં જાનેય્યં, અયસલાકાય સદ્દં અનુટ્ઠાપેન્તોવ છિન્દેય્ય’’ન્તિ વત્વા, ‘‘સબ્બેપિમે મારેત્વા રજ્જં કરેય્ય’’ન્તિ માતાપિતૂનં કથેસિ. તેહિ ‘‘પવેણિરજ્જં નામ, તાત, ઇદં ન લબ્ભા એવં કાતુ’’ન્તિ નાનપ્પકારેન વારિતો ‘‘તેન હિ મમ સહાયકસ્સ સન્તિકં ગમિસ્સામી’’તિ સાવત્થિં અગમાસિ.

પસેનદિ કોસલો રાજા તસ્સાગમનં સુત્વા પચ્ચુગ્ગન્ત્વા મહન્તેન સક્કારેન તં નગરં પવેસેત્વા સેનાપતિટ્ઠાને ઠપેસિ. સો માતાપિતરો પક્કોસાપેત્વા તત્થેવ વાસં કપ્પેસિ. અથેકદિવસં રાજા ઉપરિપાસાદે ઠિતો અન્તરવીથિં ઓલોકયમાનો ‘‘અનાથપિણ્ડિકસ્સ ચૂળઅનાથપિણ્ડિકસ્સ વિસાખાય સુપ્પવાસાયા’’તિ એતેસં ગેહે નિચ્ચં ભત્તકિચ્ચત્થાય ગચ્છન્તે અનેકસહસ્સે ભિક્ખૂ દિસ્વા, ‘‘કહં, અય્યા, ગચ્છન્તી’’તિ પુચ્છિત્વા, ‘‘દેવ, અનાથપિણ્ડિકસ્સ ગેહે નિચ્ચભત્તસલાકભત્તગિલાનભત્તાદીનં અત્થાય દેવસિકં દ્વે ભિક્ખુસહસ્સાનિ ગચ્છન્તિ, ચૂળઅનાથપિણ્ડિકસ્સ ગેહે પઞ્ચસતાનિ, તથા વિસાખાય તથા સુપ્પવાસાયા’’તિ વુત્તે સયમ્પિ ભિક્ખુસઙ્ઘં ઉપટ્ઠહિતુકામો વિહારં ગન્ત્વા ભિક્ખુસહસ્સેન સદ્ધિં સત્થારં નિમન્તેત્વા સત્તાહં સહત્થા દાનં દત્વા સત્તમે દિવસે સત્થારં વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, પઞ્ચહિ મે ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં નિબદ્ધં ભિક્ખં ગણ્હથા’’તિ આહ. ‘‘મહારાજ બુદ્ધા નામ એકટ્ઠાને નિબદ્ધં ભિક્ખં ન ગણ્હન્તિ, બહૂ જના બુદ્ધાનં આગમનં પચ્ચાસીસન્તી’’તિ. ‘‘તેન હિ એકં ભિક્ખું નિબદ્ધં પેસેથા’’તિ આહ. સત્થા આનન્દત્થેરસ્સ ભારં અકાસિ. રાજા ભિક્ખુસઙ્ઘે આગતે પત્તં ગહેત્વા, ‘‘ઇમે નામ પરિવિસન્તૂ’’તિ અવિચારેત્વાવ સત્તાહં સયમેવ પરિવિસિત્વા અટ્ઠમે દિવસે વિક્ખિત્તચિત્તો પમજ્જમકાસિ. રાજકુલે નામ અનાણત્તા આસનાનિ પઞ્ઞાપેત્વા ભિક્ખૂ નિસીદાપેત્વા પરિવિસિતું ન લભન્તિ ‘‘ન મયં ઇધ ઠાતું સક્ખિસ્સામા’’તિ બહૂ ભિક્ખૂ પક્કમિંસુ. રાજા દુતિયદિવસેપિ પમજ્જિ, દુતિયદિવસેપિ બહૂ ભિક્ખૂ પક્કમિંસુ. તતિયદિવસેપિ પમજ્જિ, તદા આનન્દત્થેરં એકકમેવ ઠપેત્વા અવસેસા પક્કમિંસુ. પુઞ્ઞવન્તા નામ કારણવસિકા હોન્તિ, કુલાનં પસાદં રક્ખન્તિ. તથાગતસ્સ ચ સારિપુત્તત્થેરો મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરોતિ દ્વે અગ્ગસાવકા, ખેમા ઉપ્પલવણ્ણાતિ દ્વે અગ્ગસાવિકા, ઉપાસકેસુ ચિત્તો, ગહપતિ, હત્થકો આળવકોતિ દ્વે અગ્ગઉપાસકા, ઉપાસિકાસુ વેળુકણ્ઠકી નન્દમાતા, ખુજ્જુત્તરાતિ દ્વે અગ્ગઉપાસિકા, ઇતિ ઇમે અટ્ઠ જને આદિં કત્વા ઠાનન્તરપત્તા સબ્બેપિ સાવકા એકદેસેન દસન્નં પારમીનં પૂરિતત્તા મહાપુઞ્ઞા અભિનીહારસમ્પન્ના. આનન્દત્થેરોપિ કપ્પસતસહસ્સં પૂરિતપારમી અભિનીહારસમ્પન્નો મહાપુઞ્ઞો અત્તનો કારણવસિકતાય કુલસ્સ પસાદં રક્ખન્તો અટ્ઠાસિ. તં એકકમેવ નિસીદાપેત્વા પરિવિસિંસુ.

રાજા ભિક્ખૂનં ગતકાલે આગન્ત્વા ખાદનીયભોજનીયાનિ તથેવ ઠિતાનિ દિસ્વા, ‘‘કિં, અય્યા, નાગમિંસૂ’’તિ પુચ્છિત્વા, ‘‘આનન્દત્થેરો એકકોવ આગતો દેવા’’તિ સુત્વા, ‘‘અદ્ધા એત્તકં મે ભત્તચ્છેદનમકંસૂ’’તિ ભિક્ખૂનં કુદ્ધો સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા, ‘‘ભન્તે, મયા પઞ્ચન્નં ભિક્ખુસતાનં ભિક્ખા પટિયત્તા, આનન્દત્થેરો કિર એકકોવાગતો, પટિયત્તા ભિક્ખા તથેવ ઠિતા, પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ મમ ગેહે સઞ્ઞં ન કરિંસુ, કિં નુ ખો કારણ’’ન્તિ આહ. સત્થા ભિક્ખૂનં દોસં અવત્વા, ‘‘મહારાજ, મમ સાવકાનં તુમ્હેહિ સદ્ધિં વિસ્સાસો નત્થિ, તેન ન ગતા ભવિસ્સન્તી’’તિ વત્વા કુલાનં અનુપગમનકારણઞ્ચ ઉપગમનકારણઞ્ચ પકાસેન્તો ભિક્ખૂ આમન્તેત્વા ઇમં સુત્તમાહ –

‘‘નવહિ, ભિક્ખવે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતં કુલં અનુપગન્ત્વા વા નાલં ઉપગન્તું, ઉપગન્ત્વા વા નાલં ઉપનિસીદિતું. કતમેહિ નવહિ? ન મનાપેન પચ્ચુટ્ઠેન્તિ, ન મનાપેન અભિવાદેન્તિ, ન મનાપેન આસનં દેન્તિ, સન્તમસ્સ પરિગુહન્તિ, બહુકમ્પિ થોકં દેન્તિ, પણીતમ્પિ લૂખં દેન્તિ, અસક્કચ્ચં દેન્તિ નો સક્કચ્ચં, ન ઉપનિસીદન્તિ ધમ્મસ્સવનાય, ભાસિતમસ્સ ન સુસ્સૂસન્તિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, નવહઙ્ગેહિ સમન્નાગતં કુલં અનુપગન્ત્વા વા નાલં ઉપગન્તું, ઉપગન્ત્વા વા નાલં ઉપનિસીદિતું.

‘‘નવહિ, ભિક્ખવે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતં કુલં અનુપગન્ત્વા વા અલં ઉપગન્તું, ઉપગન્ત્વા વા અલં ઉપનિસીદિતું. કતમેહિ નવહિ? મનાપેન પચ્ચુટ્ઠેન્તિ, મનાપેન અભિવાદેન્તિ, મનાપેન આસનં દેન્તિ, સન્તમસ્સ ન પરિગુહન્તિ, બહુકમ્પિ બહુકં દેન્તિ, પણીતમ્પિ પણીતં દેન્તિ, સક્કચ્ચં દેન્તિ નો અસક્કચ્ચં, ઉપનિસીદન્તિ ધમ્મસ્સવનાય, ભાસિતમસ્સ સુસ્સૂસન્તિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, નવહઙ્ગેહિ સમન્નાગતં કુલં અનુપગન્ત્વા વા અલં ઉપગન્તું, ઉપગન્ત્વા વા અલં ઉપનિસીદિતુ’’ન્તિ (અ. નિ. ૯.૧૭).

ઇતિ ખો, મહારાજ, મમ સાવકા તુમ્હાકં સન્તિકા વિસ્સાસં અલભન્તા ન ગતા ભવિસ્સન્તીતિ. પોરાણકપણ્ડિતાપિ હિ અવિસ્સાસિકટ્ઠાને સક્કચ્ચં ઉપટ્ઠિયમાનાપિ મારણન્તિકં વેદનં પત્વા વિસ્સાસિકટ્ઠાનમેવ અગમિંસૂતિ. ‘‘કદા, ભન્તે’’તિ રઞ્ઞા પુટ્ઠો અતીતં આહરિ –

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે કેસવો નામ રાજા રજ્જં પહાય ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિ. તં પઞ્ચ પુરિસસતાનિ અનુપબ્બજિંસુ. સો કેસવતાપસો નામ અહોસિ. પસાધનકપ્પકો પનસ્સ અનુપબ્બજિત્વા કપ્પકો નામ અન્તેવાસિકો અહોસિ. કેસવતાપસો પરિસાય સદ્ધિં અટ્ઠ માસે હિમવન્તે વસિત્વા વસ્સારત્તસમયે લોણમ્બિલસેવનત્થાય બારાણસિં પત્વા ભિક્ખાય પાવિસિ. અથ નં રાજા દિસ્વા પસીદિત્વા ચતુમાસં અત્તનો સન્તિકે વસનત્થાય પટિઞ્ઞં ગહેત્વા ઉય્યાનેવ વસાપેન્તો સયં સાયંપાતં અસ્સ ઉપટ્ઠાનં ગચ્છતિ. અવસેસા તાપસા કતિપાહં વસિત્વા હત્થિસદ્દાદીહિ ઉબ્બાળ્હા હુત્વા ઉક્કણ્ઠિત્વા, ‘‘આચરિય, ઉક્કણ્ઠિતમ્હા, ગચ્છામા’’તિ આહંસુ. ‘‘કહં, તાતા’’તિ? ‘‘હિમવન્તં, આચરિયા’’તિ. રાજા અમ્હાકં આગતદિવસેયેવ ચતુમાસં ઇધ વસનત્થાય પટિઞ્ઞં ગણ્હિ. ‘‘કથં ગમિસ્સથ, તાતા’’તિ? ‘‘તુમ્હેહિ અમ્હાકં અનાચિક્ખિત્વાવ પટિઞ્ઞા દિન્ના, મયં ઇધ ન સક્કોમ વસિતું, ઇતો અવિદૂરે તુમ્હાકં પવત્તિસ્સવનટ્ઠાને વસિસ્સામા’’તિ વન્દિત્વા પક્કમિંસુ. કપ્પન્તેવાસિકેન સદ્ધિં આચરિયો ઓહીયિ.

રાજા ઉપટ્ઠાનં આગતો, ‘‘કહં, અય્યા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘સબ્બે ઉક્કણ્ઠિતમ્હાતિ વત્વા હિમવન્તં ગતા, મહારાજા’’તિ આહ. કપ્પકોપિ ન ચિરસ્સેવ ઉક્કણ્ઠિત્વા આચરિયેન પુનપ્પુનં વારિયમાનોપિ ‘‘ન સક્કોમી’’તિ વત્વા પક્કામિ. ઇતરેસં પન સન્તિકં અગન્ત્વા આચરિયસ્સ પવત્તિં સુણન્તો અવિદૂરે ઠાને વસિ. અપરભાગે આચરિયસ્સ અન્તેવાસિકે અનુસ્સરન્તસ્સ કુચ્છિરોગો ઉપ્પજ્જિ. રાજા વેજ્જેહિ તિકિચ્છાપેસિ, રોગો ન વૂપસમ્મતિ. તાપસો આહ – ‘‘કિં, મહારાજ, ઇચ્છસિ મે રોગવૂપસમ’’ન્તિ? ‘‘ભન્તે, સચાહં સક્કુણેય્યં, ઇદાનેવ વો ફાસુકં કરેય્ય’’ન્તિ. ‘‘મહારાજ, સચે મે ફાસુકં ઇચ્છસિ, મં અન્તેવાસિકાનં સન્તિકં પેસેહી’’તિ. રાજા ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ તં મઞ્ચકે નિપજ્જાપેત્વા નારદઅમચ્ચપ્પમુખે ચત્તારો અમચ્ચે ‘‘મમ અય્યસ્સ પવત્તિં ઞત્વા, મય્હં સાસનં પહિણેય્યાથા’’તિ ઉય્યોજેસિ. કપ્પન્તેવાસિકો આચરિયસ્સ આગમનં સુત્વા પચ્ચુગ્ગમનં કત્વા ઇતરે ‘‘કહ’’ન્તિ વુત્તે, ‘‘અસુકટ્ઠાને કિર વસન્તી’’તિ આહ. તેપિ આચરિયસ્સાગમનભાવં સુત્વા તત્થેવ સમોસરિત્વા આચરિયસ્સ ઉણ્હોદકં દત્વા ફલાફલં અદંસુ. તં ખણઞ્ઞેવ રોગો વૂપસમ્મતિ. સો કતિપાહેનેવ સુવણ્ણવણ્ણો અહોસિ. અથ નં નારદો પુચ્છિ –

‘‘મનુસ્સિન્દં જહિત્વાન, સબ્બકામસમિદ્ધિનં;

કથં નુ ભગવા કેસી, કપ્પસ્સ રમતિ અસ્સમે.

‘‘સાદૂનિ રમણીયાનિ, સન્તિ વક્ખા મનોરમા;

સુભાસિતાનિ કપ્પસ્સ, નારદ રમયન્તિ મં.

‘‘સાલીનં ઓદનં ભુઞ્જે, સુચિં મંસૂપસેચનં;

કથં સામાકનીવારં, અલોણં છાદયન્તિ તં.

‘‘સાદું વા યદિ વાસાદું, અપ્પં વા યદિ વા બહું;

વિસ્સત્થો યત્થ ભુઞ્જેય્ય, વિસ્સાસપરમા રસા’’તિ. (જા. ૧.૪.૧૮૧-૧૮૪);

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેન્તો ‘‘તદા રાજા મોગ્ગલ્લાનો અહોસિ, નારદો સારિપુત્તો, કપ્પન્તેવાસિકો આનન્દો, કેસવતાપસો અહમેવા’’તિ વત્વા, ‘‘એવં, મહારાજ, પુબ્બેપિ પણ્ડિતા મારણન્તિકં વેદનં પત્વા વિસ્સાસિકટ્ઠાનં ગમિંસુ, મમ સાવકા તુમ્હાકં સન્તિકે વિસ્સાસં ન લભન્તિ મઞ્ઞે’’તિ આહ. રાજા ‘‘ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં મયા વિસ્સાસં કાતું વટ્ટતિ, કથં નુ ખો કરિસ્સામીતિ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ ઞાતિધીતરં મમ ગેહે કાતું વટ્ટતિ, એવં સન્તે ‘દહરા ચ સામણેરા ચ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ ઞાતિરાજા’તિ મમ સન્તિકં વિસ્સત્થા નિબદ્ધં આગમિસ્સન્તી’’તિ ચિન્તેત્વા – ‘‘એકં મે ધીતરં દેન્તૂ’’તિ સાકિયાનં સન્તિકં સાસનં પેસેસિ. ‘‘કતરસ્સ સક્યસ્સ ધીતા’’તિ ચ પુચ્છિત્વા, ‘‘ઞત્વા આગચ્છેય્યાથા’’તિ વત્વા દૂતે આણાપેસિ. દૂતા ગન્ત્વા સાકિયે દારિકં યાચિંસુ. તે સન્નિપતિત્વા, ‘‘પક્ખન્તરિકો રાજા, સચે ન દસ્સામ, વિનાસેસ્સતિ નો, ન ખો પન અમ્હેહિ કુલેન સદિસો, કિં નુ ખો કાતબ્બ’’ન્તિ મન્તયિંસુ. મહાનામો ‘‘મમ દાસિયા કુચ્છિમ્હિ જાતા વાસભખત્તિયા નામ ધીતા રૂપસોભગ્ગપ્પત્તા અત્થિ, તં દસ્સામા’’તિ વત્વા દૂતે આહ – ‘‘સાધુ, રઞ્ઞો દારિકં દસ્સામા’’તિ. ‘‘સા કસ્સ, ધીતા’’તિ? ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ ચૂળપિતુપુત્તસ્સ મહાનામસ્સ સક્કસ્સ ધીતા વાસભખત્તિયા નામા’’તિ.

તે ગન્ત્વા રઞ્ઞો આરોચયિંસુ. રાજા ‘‘યદિ એવં, સાધુ, સીઘં આનેથ, ખત્તિયા ચ નામ બહુમાયા, દાસિધીતરમ્પિ પહિણેય્યું, પિતરા સદ્ધિં એકભાજને ભુઞ્જન્તિં આનેય્યાથા’’તિ પેસેસિ. તે ગન્ત્વા, ‘‘દેવ, તુમ્હેહિ સદ્ધિં એકતો ભુઞ્જન્તિં રાજા ઇચ્છતી’’તિ આહંસુ. મહાનામો ‘‘સાધુ, તાતા’’તિ તં અલઙ્કારાપેત્વા અત્તનો ભોજનકાલે પક્કોસાપેત્વા તાય સદ્ધિં એકતો ભુઞ્જનાકારં દસ્સેત્વા દૂતાનં નિય્યાદેસિ. તે તં આદાય સાવત્થિં ગન્ત્વા તં પવત્તિં રઞ્ઞો આરોચેસું. રાજા તુટ્ઠમાનસો તં પઞ્ચન્નં ઇત્થિસતાનં જેટ્ઠિકં કત્વા અગ્ગમહેસિટ્ઠાને અભિસિઞ્ચિ. સા ન ચિરસ્સેવ સુવણ્ણવણ્ણં પુત્તં વિજાયિ.

અથસ્સ નામગ્ગહણદિવસે રાજા દારકસ્સ અય્યકસ્સ સન્તિકં પેસેસિ ‘‘સક્યરાજધીતા વાસભખત્તિયા પુત્તં વિજાતા, કિમસ્સ નામં કરોમા’’તિ? તં પન સાસનં ગહેત્વા ગતો અમચ્ચો થોકં બધિરધાતુકો, સો ગન્ત્વા રઞ્ઞો અય્યકસ્સ આરોચેસિ, સો તં સુત્વા ‘‘વાસભખત્તિયા પુત્તં અવિજાયિત્વાપિ સબ્બજનં અભિભવિ, ઇદાનિ પન રઞ્ઞો અતિવિય વલ્લભા ભવિસ્સતી’’તિ આહ. બધિરો અમચ્ચો ‘‘વલ્લભા’’તિ વચનં દુસ્સુતં સુત્વા ‘‘વિટટૂભો’’તિ સલ્લક્ખેત્વા રાજાનં ઉપગન્ત્વા, ‘‘દેવ, કુમારસ્સ કિર ‘વિટટૂભો’તિ નામં કરોથા’’તિ આહ. રાજા ‘‘પોરાણકં નો કુલસન્તકં નામં ભવિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા તં નામં અકાસિ. અથસ્સ દહરકાલેયેવ રાજા ‘‘સત્થુ પિયં કરોમી’’તિ સેનાપતિટ્ઠાનં અદાસિ.

સો કુમારપરિહારેન વડ્ઢન્તો સત્તવસ્સિકકાલે અઞ્ઞેસં કુમારાનં માતામહકુલતો હત્થિરૂપકઅસ્સરૂપકાદીનિ આહરિયમાનાનિ દિસ્વા માતરં પુચ્છિ – ‘‘અમ્મ, અઞ્ઞેસં માતામહકુલતો પણ્ણાકારો આહરીયતિ, મય્હં કોચિ કિઞ્ચિ ન પેસેસિ, કિં ત્વં નિમાતા નિપિતા’’તિ? અથ નં સા, ‘‘તાત, તવ સક્યરાજાનો માતામહા દૂરે પન વસન્તિ, તેન તે કિઞ્ચિ ન પેસેન્તી’’તિ વઞ્ચેસિ. સોળસવસ્સિકકાલે, ‘‘અમ્મ, તવ માતામહકુલં પસ્સિતુકામોમ્હી’’તિ વત્વા, ‘‘અલં, તાત, કિં તત્થ ગન્ત્વા કરિસ્સતી’’તિ વારિયમાનોપિ પુનપ્પુનં યાચિ. અથસ્સ માતા ‘‘તેન હિ ગચ્છા’’તિ સમ્પટિચ્છિ. સો પિતુ આરોચેત્વા મહન્તેન પરિવારેન નિક્ખમિ. વાસભખત્તિયા પુરેતરં પણ્ણં પેસેસિ – ‘‘અહં ઇધ સુખં વસામિ, માસ્સ કિઞ્ચિ સામિનો અન્તરં દસ્સયિંસૂ’’તિ. સાકિયા વિટટૂભસ્સ આગમનં ઞત્વા, ‘‘વન્દિતું ન સક્કોમા’’તિ તસ્સ દહરદહરે કુમારે જનપદં પહિણિત્વા તસ્મિં કપિલપુરં સમ્પત્તે સન્થાગારે સન્નિપતિંસુ. કુમારો તત્થ ગન્ત્વા અટ્ઠાસિ.

અથ નં ‘‘અયં તે, તાત, માતામહો, અયં માતુલો’’તિ વત્વા વન્દાપેસું. સો સબ્બે વન્દમાનો વિચરિત્વા એકમ્પિ અત્તાનં વન્દન્તં અદિસ્વા ‘‘કિં નુ ખો મં વન્દન્તા નત્થી’’તિ પુચ્છિ. સાકિયા, ‘‘તાત, તે કનિટ્ઠકુમારા જનપદં ગતા’’તિ વત્વા તસ્સ મહન્તં સક્કારં કરિંસુ. સો કતિપાહં વસિત્વા મહન્તેન પરિવારેન નિક્ખમિ. અથેકા દાસી સન્થાગારે તેન નિસિન્નફલકં ‘‘ઇદં વાસભખત્તિયાય દાસિયા પુત્તસ્સ નિસિન્નફલક’’ન્તિ અક્કોસિત્વા પરિભાસિત્વા ખીરોદકેન ધોવિ. એકો પુરિસો અત્તનો આવુધં પમુસ્સિત્વા નિવત્તો તં ગણ્હન્તો વિટટૂભકુમારસ્સ અક્કોસનસદ્દં સુત્વા તં કારણં પુચ્છિત્વા, ‘‘વાસભખત્તિયા દાસિયા કુચ્છિમ્હિ મહાનામસક્કં પટિચ્ચ જાતા’’તિ ઞત્વા બલકાયસ્સ કથેસિ. ‘‘વાસભખત્તિયા કિર દાસિધીતા’’તિ મહાકોલાહલં અહોસિ. તં સુત્વા વિટટૂભો ‘‘એતે તાવ મમ નિસિન્નફલકં ખીરોદકેન ધોવન્તુ, અહં પન રજ્જે પતિટ્ઠિતકાલે એતેસં ગલલોહિતં ગહેત્વા મમ નિસિન્નફલકં ધોવિસ્સામી’’તિ ચિત્તં પટ્ઠપેસિ. તસ્મિં સાવત્થિં ગતે અમચ્ચા તં પવત્તિં રઞ્ઞો આરોચયિંસુ. રાજા ‘‘મય્હં દાસિધીતરં અદંસૂ’’તિ સાકિયાનં કુજ્ઝિત્વા વાસભખત્તિયાય ચ પુત્તસ્સ ચ દિન્નપરિહારં અચ્છિન્દિત્વા દાસદાસીહિ લદ્ધબ્બમત્તમેવ દાપેસિ.

તતો કતિપાહચ્ચયેન સત્થા રાજનિવેસનં ગન્ત્વા પઞ્ઞત્તાસને નિસીદિ. રાજા આગન્ત્વા વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, તુમ્હાકં કિર ઞાતકેહિ દાસિધીતા મય્હં દિન્ના, તેનસ્સા અહં સપુત્તાય પરિહારં અચ્છિન્દિત્વા દાસદાસીહિ લદ્ધબ્બમત્તમેવ દાપેસિ’’ન્તિ આહ. સત્થા ‘‘અયુત્તં, મહારાજ, સાકિયેહિ કતં, દદન્તેહિ નામ સમાનજાતિકા દાતબ્બા અસ્સ, તં પન, મહારાજ, વદામિ, વાસભખત્તિયા ખત્તિયરાજધીતા ખત્તિયરઞ્ઞો ગેહે અભિસેકં લભિ. વિટટૂભોપિ ખત્તિયરાજાનમેવ પટિચ્ચ જાતો, માતુગોત્તં નામ કિં કરિસ્સતિ, પિતુગોત્તમેવ પમાણન્તિ. પોરાણકપણ્ડિતા દલિદ્દિત્થિયા કટ્ઠહારિકાય અગ્ગમહેસિટ્ઠાનં અદંસુ, તસ્સા ચ કુચ્છિમ્હિ જાતકુમારો દ્વાદસયોજનિકાય બારાણસિયા રજ્જં પત્વા કટ્ઠવાહનરાજા નામ જાતો’’તિ કટ્ઠહારિજાતકં (જા. ૧.૧.૭) કથેસિ. રાજા ધમ્મકથં સુત્વા ‘‘પિતુગોત્તમેવ કિર પમાણ’’ન્તિ તુસ્સિત્વા વાસભખત્તિયાય ચ પુત્તસ્સ ચ પકતિપરિહારમેવ દાપેસિ.

બન્ધુલસેનાપતિસ્સપિ ખો કુસિનારાયં મલ્લરાજધીતા મલ્લિકા નામ ભરિયા દીઘરત્તં પુત્તં ન વિજાયિ. અથ નં બન્ધુલો ‘‘અત્તનો કુલઘરમેવ ગચ્છા’’તિ ઉય્યોજેસિ. સા ‘‘સત્થારં દિસ્વાવ ગમિસ્સામી’’તિ જેતવનં પવિસિત્વા તથાગતં વન્દિત્વા ઠિતા, ‘‘કહં ગચ્છસી’’તિ વુત્તા ‘‘સામિકો મં ભન્તે, કુલઘરં પેસેતી’’ આહ. ‘‘કિં કારણા’’તિ? ‘‘વઞ્ઝા કિરસ્મિ અપુત્તિકા’’તિ. ‘‘યદિ એવં, ગમનકિચ્ચં નત્થિ, નિવત્તસ્સૂ’’તિ. સા તુટ્ઠમાનસા સત્થારં વન્દિત્વા નિવેસનં ગન્ત્વા ‘‘કસ્મા નિવત્તાસી’’તિ વુત્તા ‘‘દસબલેન નિવત્તિતામ્હી’’તિ આહ બન્ધુલો ‘‘દિટ્ઠં ભવિસ્સતિ દીઘદસ્સિના કારણ’’ન્તિ સમ્પટિચ્છિ. સા ન ચિરસ્સેવ ગબ્ભં પટિલભિત્વા ઉપ્પન્નદાહળા ‘‘દોહળો મે ઉપ્પન્નો’’તિ આરોચેસિ. ‘‘કિં દોહળો’’તિ? ‘‘વેસાલિનગરે ગણરાજકુલાનં અભિસેકમઙ્ગલપોક્ખરણિયં ઓતરિત્વા ન્હત્વા પાનીયં પાતુકામામ્હિ, સામી’’તિ. બન્ધુલો ‘‘સાધૂ’’તિ વત્વા સહસ્સથામધનું ગહેત્વા તં રથં આરોપેત્વા સાવત્થિતો નિક્ખમિત્વા રથં પાજેન્તો મહાલિલિચ્છવિનો દિન્નદ્વારેન વેસાલિં પાવિસિ. મહાલિલિચ્છવિનો ચ દ્વારસમીપે એવ નિવેસનં હોતિ. સો રથસ્સ ઉમ્મારે પનિઘાતસદ્દં સુત્વાવ ‘‘બન્ધુલસ્સ રથસદ્દો એસો, અજ્જ લિચ્છવીનં ભયં ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ આહ.

પોક્ખરણિયા અન્તો ચ બહિ ચ આરક્ખા બલવતી, ઉપરિ લોહજાલં પત્થટં, સકુણાનમ્પિ ઓકાસો નત્થિ. બન્ધુલસેનાપતિ પન રથા ઓતરિત્વા આરક્ખકે મનુસ્સે વેત્તેન પહરન્તો પલાપેત્વા લોહજાલં છિન્દિત્વા અન્તોપોક્ખરણીયં ભરિયં ન્હાપેત્વા સયમ્પિ ન્હત્વા પુન તં રથં આરોપેત્વા નગરા નિક્ખમિત્વા આગતમગ્ગેનેવ પાયાસિ. તે આરક્ખમનુસ્સા લિચ્છવિરાજૂનં આરોચેસું. લિચ્છવિરાજાનો કુજ્ઝિત્વા પઞ્ચ રથસતાનિ આરુય્હ ‘‘બન્ધુલમલ્લં ગણ્હિસ્સામા’’તિ નિક્ખમિંસુ. તં પવત્તિં મહાલિસ્સ આરોચેસું. મહાલિ, ‘‘મા ગમિત્થ, સો હિ વો સબ્બે ઘોતેસ્સતી’’તિ આહ. તેપિ ‘‘મયં ગમિસ્સામ એવા’’તિ વદિંસુ. ‘‘તેન હિ તસ્સ રથચક્કસ્સ યાવ નાભિતો પથવિં પવિટ્ઠટ્ઠાનં દિસ્વા નિવત્તેય્યાથ, તતો અનિવત્તન્તા પુરતો અસનિસદ્દં વિય સુણિસ્સથ, તમ્હા ઠાના નિવત્તેય્યાથ. તતો અનિવત્તન્તા તુમ્હાકં રથધુરેસુ છિદ્દં પસ્સિસ્સથ, તમ્હા ઠાના નિવત્તેય્યાથ, પુરતો મા ગમિત્થા’’તિ. તે તસ્સ વચનેન અનિવત્તિત્વા તં અનુબન્ધિંસુ એવ. મલ્લિકા દિસ્વા, ‘‘રથા, સામિ, પઞ્ઞાયન્તી’’તિ આહ. ‘‘તેન હિ એકસ્સેવ રથસ્સ પઞ્ઞાયનકાલે મં આરોચેય્યાસી’’તિ. સા યદા સબ્બે રથા એકો વિય હુત્વા પઞ્ઞાયિંસુ, તદા ‘‘એકમેવ, સામિ, રથસીસં પઞ્ઞાયતી’’તિ આહ. બન્ધુલો ‘‘તેન હિ ઇમા રસ્મિયો ગણ્હાહી’’તિ તસ્સા રસ્મિયો દત્વા રથે ઠિતોવ ધનું આરોપેસિ, રથચક્કં યાવ નાભિતો પથવિં પાવિસિ.

લિચ્છવિનો તં ઠાનં દિસ્વાપિ ન નિવત્તિંસુ. ઇતરો થોકં ગન્ત્વા જિયં પોથેસિ, અસનિસદ્દો વિય અહોસિ. તે તતોપિ ન નિવત્તિંસુ, અનુબન્ધન્તા ગચ્છન્તેવ. બન્ધુલો રથે ઠિતકોવ એકસરં ખિપિ, સો પઞ્ચન્નં રથસતાનં રથસીસે છિદ્દં કત્વા પઞ્ચ રાજસતાનિ પરિકરબન્ધનટ્ઠાને વિનિવિજ્ઝિત્વા પથવિં પાવિસિ. તે અત્તનો પવિદ્ધભાવં અજાનિત્વા, ‘‘તિટ્ઠ, રે, તિટ્ઠ, રે’’તિ વદન્તા અનુબન્ધિંસુ એવ. બન્ધુલો રથં ઠપેત્વા ‘‘તુમ્હે મતકા, મતકેહિ સદ્ધિં મય્હં યુદ્ધં નામ નત્થી’’તિ આહ. ‘‘મતકા નામ અમ્હાદિસા ન હોન્તી’’તિ. ‘‘તેન હિ સબ્બપચ્છિમસ્સ પરિકરં મોચેથા’’તિ. તે મોચયિંસુ. સો મુત્તમત્તે એવ મરિત્વા પતિતો. અથ તે સબ્બેપિ ‘‘તુમ્હે એવરૂપા, અત્તનો ઘરાનિ ગન્ત્વા સંવિધાતબ્બં સંવિદહિત્વા પુત્તદારં અનુસાસિત્વા સન્નાહં મોચેથા’’તિ આહ. તે તથા કત્વા સબ્બેપિ જીવિતક્ખયં પત્તા. બન્ધુલોપિ મલ્લિકં સાવત્થિં આનેસિ. સા સોળસક્ખત્તું યમકે યમકે પુત્તે વિજાયિ. સબ્બેપિ સૂરા થામસમ્પન્ના અહેસું, સબ્બસિપ્પાનં નિપ્ફત્તિં પાપુણિંસુ. એકેકસ્સ પુરિસસહસ્સં પરિવારો અહોસિ. પિતરા સદ્ધિં રાજનિવેસનં ગચ્છન્તેહિ તેહેવ રાજઙ્ગણં પરિપૂરિ.

અથેકદિવસં વિનિચ્છયે કૂટટ્ટપરાજિતા મનુસ્સા બન્ધુલં આગચ્છન્તં દિસ્વા મહાવિરવં વિરવન્તા વિનિચ્છયઅમચ્ચાનં કૂટટ્ટકરણં તસ્સ આરોચેસું. સો વિનિચ્છયં ગન્ત્વા તં અટ્ટં વિચારેત્વા સામિકમેવ સામિકં અકાસિ. મહાજનો મહાસદ્દેન સાધુકારં પવત્તેતિ. રાજા ‘‘કિં ઇદ’’ન્તિ પુચ્છિત્વા તમત્થં સુત્વા તુસ્સિત્વા સબ્બેપિ તે અમચ્ચે હારેત્વા બન્ધુલસ્સેવ વિનિચ્છયં નિય્યાદેસિ. સો તતો પટ્ઠાય સમ્મા વિનિચ્છયિ. તતો તે પોરાણકવિનિચ્છયિકા અમચ્ચા કિઞ્ચિ લઞ્જં અલભન્તા અપ્પલાભા હુત્વા ‘‘બન્ધુલો રજ્જં પત્થેતી’’તિ રાજકુલે પરિભિન્દિંસુ. રાજા તેસં કથં સદ્દહિત્વા ચિત્તં નિગ્ગહેતું નાસક્ખિ. ‘‘ઇમસ્મિં ઇધેવ ઘાતિયમાને ગરહા મે ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ પુન ચિન્તેત્વા પયુત્તપુરિસેહિ પચ્ચન્તં પહારાપેત્વા બન્ધુલં પક્કોસાપેત્વા, ‘‘પચ્ચન્તો કિર કુપિતો, તવ પુત્તેહિ સદ્ધિં ગન્ત્વા, ચોરે ગણ્હાહી’’તિ પહિણિત્વા, ‘‘એત્થેવસ્સ દ્વત્તિંસાય પુત્તેહિ સદ્ધિં સીસં છિન્દિત્વા આહરથા’’તિ તેહિ સદ્ધિં અઞ્ઞેપિ સમત્થે મહાયોધે પેસેસિ. તસ્મિં પચ્ચન્તં ગચ્છન્તેયેવ ‘‘સેનાપતિ કિર આગચ્છતી’’તિ પયુત્તચોરા પલાયિંસુ. સો તં પદેસં આવાસાપેત્વા સણ્ઠાપેત્વા નિવત્તિ.

અથસ્સ નગરતો અવિદૂરે ઠાને તે યોધા પુત્તેહિ સદ્ધિં સીસં છિન્દિંસુ. તં દિવસં મલ્લિકાય પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં દ્વે અગ્ગસાવકા નિમન્તિતા હોન્તિ. અથસ્સા પુબ્બણ્હે એવ ‘‘સામિકસ્સ તે સદ્ધિં પુત્તેહિ સીસં છિન્ન’’ન્તિ પણ્ણં આહરિત્વા અદંસુ. સા તં પવત્તિં ઞત્વા કસ્સચિ કિઞ્ચિ અવત્વા પણ્ણં ઉચ્છઙ્ગે ઠપેત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘમેવ પરિવિસિ. અથસ્સા પરિચારિકાયો ભિક્ખૂનં ભત્તં દત્વા સપ્પિચાટિં આહરન્તિયો થેરાનં પુરતો સપ્પિચાટિં ભિન્દિંસુ. ધમ્મસેનાપતિ ‘‘ભેદનધમ્મં ભિન્નં, ન ચિન્તિતબ્બ’’ન્તિ આહ. સા ઉચ્છઙ્ગતો પણ્ણં નીહરિત્વા ‘‘દ્વત્તિંસાય પુત્તેહિ સદ્ધિં પિતુસીસં છિન્નન્તિ મે ઇમં પણ્ણં આહરિંસુ, અહં ઇદં સુત્વાપિ ન ચિન્તેમિ, સપ્પિચાટિયા ભિન્નાય કિં ચિન્તયિસ્સામિ, ભન્તે’’તિ આહ. ધમ્મસેનાપતિ ‘‘અનિમિત્તમનઞ્ઞાતં, મચ્ચાનં ઇધ જીવિત’’ન્તિઆદીનિ (સુ. નિ. ૫૭૯) વત્વા ધમ્મં દેસેત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં અગમાસિ. સાપિ દ્વત્તિંસ સુણિસાયો પક્કોસાપેત્વા, ‘‘તુમ્હાકં સામિકા નિરપરાધા અત્તનો પુરિમકમ્મફલં લભિંસુ, તુમ્હે મા સોચયિત્થ, મા પરિદેવિત્થ, રઞ્ઞો ઉપરિ મનોપદોસં મા કરિત્થા’’તિ ઓવદિ.

રઞ્ઞો ચરપુરિસા તં કથં સુત્વા ગન્ત્વા તેસં નિદ્દોસભાવં રઞ્ઞો કથયિંસુ. રાજા સંવેગપ્પત્તો તસ્સા નિવેસનં ગન્ત્વા મલ્લિકઞ્ચ સુણિસાયો ચસ્સા ખમાપેત્વા મલ્લિકાય વરં અદાસિ. સા ‘‘વરો ગહિતો મે હોતૂ’’તિ વત્વા તસ્મિં ગતે મતકભત્તં દત્વા ન્હત્વા રાજાનં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા, ‘‘દેવ, તુમ્હેહિ મય્હં વરો દિન્નો, મય્હઞ્ચ અઞ્ઞેન અત્થો નત્થિ, દ્વત્તિંસાય મે સુણિસાનં મમઞ્ચ કુલઘરગમનં અનુજાનાથા’’તિ આહ. રાજા સમ્પટિચ્છિ. સા દ્વત્તિંસ સુણિસાયો યથાસકાનિ કુલાનિ પેસેસિ, સયમ્પિ કુસિનારાનગરે અત્તનો કુલઘરં અગમાસિ.

રાજાપિ બન્ધુલસેનાપતિનો ભાગિનેય્યસ્સ દીઘકારાયનસ્સ નામ સેનાપતિટ્ઠાનં અદાસિ. સો પન ‘‘માતુલો મે ઇમિના મારિતો’’તિ રઞ્ઞો ઓતારં ગવેસન્તો વિચરતિ. રાજાપિ નિરપરાધસ્સ બન્ધુલસ્સ મારિતકાલતો પટ્ઠાય વિપ્પટિસારી હુત્વા ચિત્તસ્સાદં ન લભતિ, રજ્જસુખં નાનુભોતિ. તદા સત્થા સક્યાનં મેદાળુપં નામ નિગમં ઉપનિસ્સાય વિહરતિ. રાજા તત્થ ગન્ત્વા આરામતો અવિદૂરે ખન્ધાવારં નિવાસેત્વા, ‘‘મન્દેન પરિવારેન સત્થારં વન્દિસ્સામી’’તિ વિહારં ગન્ત્વા પઞ્ચરાજાકકુધભણ્ડાનિ દીઘકારાયનસ્સ દત્વા એકકોવ ગન્ધકુટિં પાવિસિ. સબ્બં ધમ્મચેતિયસુત્તનિયામેન (મ. નિ. ૨.૩૬૪ આદયો) દીપેતબ્બં. તસ્મિં ગન્ધકુટિં પવિટ્ઠે દીઘકારાયનો તાનિ પઞ્ચ રાજકકુધભણ્ડાનિ ગહેત્વા વિટટૂભં રાજાનં કત્વા રઞ્ઞો એકં અસ્સં એકઞ્ચ ઉપટ્ઠાનકારિકં માતુગામં ઠપેત્વા નિવત્તેત્વા સાવત્થિં અગમાસિ.

રાજા સત્થારા સદ્ધિં પિયકથં કથેત્વા સત્થારં વન્દિત્વા નિક્ખન્તો સેનં અદિસ્વા તં માતુગામં પુચ્છિત્વા તં પવત્તિં સુત્વા, ‘‘અહં ભાગિનેય્યં આદાય ગન્ત્વા, વિટટૂભં ગહેસ્સામી’’તિ રાજગહનગરં ગચ્છન્તો વિકાલે દ્વારેસુ પિદહિતેસુ નગરં પત્વા એકિસ્સા સાલાય નિપજ્જિત્વા વાતાતપેહિ કિલન્તો રત્તિભાગે તત્થેવ કાલમકાસિ. વિભાતાય રત્તિયા, ‘‘દેવ, કોસલનરિન્દ અનાથો જાતોસી’’તિ વિપ્પલપન્તિયા તસ્સા ઇત્થિયા સદ્દં સુત્વા રઞ્ઞો આરોચેસું. સો માતુલસ્સ મહન્તેન સક્કારેન સરીરકિચ્ચં કારેસિ.

વિટટૂભોપિ રજ્જં લભિત્વા તં વેરં સરિત્વા ‘‘સબ્બેપિ સાકિયે મારેસ્સામી’’તિ મહતિયા સેનાય નિક્ખમિ. તં દિવસં સત્થા પચ્ચૂસકાલે લોકં વોલોકેન્તો ઞાતિસઙ્ઘસ્સ વિનાસં દિસ્વા, ‘‘ઞાતિસઙ્ગહં કાતું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા પુબ્બણ્હસમયે પિણ્ડાય ચરિત્વા, પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો ગન્ધકુટિયં સીહસેય્યં કપ્પેત્વા, સાયન્હસમયે આકાસેન ગન્ત્વા, કપિલવત્થુસામન્તે એકસ્મિં કબરચ્છાયે રુક્ખમૂલે નિસીદિ. તતો વિટટૂભસ્સ રજ્જસીમાય મહન્તો સન્દચ્છાયો નિગ્રોધો અત્થિ. વિટટૂભો સત્થારં દિસ્વા ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, કિં કારણા એવરૂપાય ઉણ્હવેલાય ઇમસ્મિં કબરચ્છાયે રુક્ખમૂલે નિસીદથ, એતસ્મિં સન્દચ્છાયે નિગ્રોધમૂલે નિસીદથ, ભન્તે’’તિ વત્વા, ‘‘હોતુ, મહારાજ, ઞાતકાનં છાયા નામ સીતલા’’તિ વુત્તે, ‘‘ઞાતકાનુરક્ખનત્થાય સત્થા આગતો ભવિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા સત્થારં વન્દિત્વા નિવત્તિત્વા સાવત્થિંયેવ પચ્ચાગમિ. સત્થાપિ ઉપ્પતિત્વા જેતવનમેવ ગતો.

રાજા સાકિયાનં દોસં સરિત્વા દુતિયમ્પિ નિક્ખમિત્વા તથેવ સત્થારં પસ્સિત્વા પુન નિવત્તિ. તતિયવારેપિ નિક્ખમિત્વા તથેવ સત્થારં પસ્સિત્વા પુન નિવત્તિ. ચતુત્થવારે પન તસ્મિં નિક્ખન્તે સત્થા સાકિયાનં પુબ્બકમ્મં ઓલોકેત્વા તેસં એકદિવસં નદિયં વિસપક્ખિપનપાપકમ્મસ્સ અપ્પટિબાહિયભાવં ઞત્વા ચતુત્થવારે નાગમાસિ. વિટટૂભો ‘‘સાકિયે ઘાતેસ્સામી’’તિ મહન્તેન બલકાયેન નિક્ખમિ. સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પન ઞાતકા અસત્તઘાતકા નામ, અત્તના મરન્તાપિ પરેસં જીવિતં ન વોરોપેન્તિ. તે ચિન્તયિંસુ – ‘‘મયં સુસિક્ખિતા કતહત્થા કતૂપાસના મહિસ્સાસા, ન ખો પન સક્કા અમ્હેહિ પરં જીવિતા વોરોપેતું, અત્તનો કમ્મં દસ્સેત્વા પલાપેસ્સામા’’તિ તે કતસન્નાહા નિક્ખમિત્વા યુદ્ધં આરભિંસુ. તેહિ ખિત્તા સરા વિટટૂભસ્સ પુરિસાનં અન્તરન્તરેન ગચ્છન્તિ, ફલકન્તરકણ્ણછિદ્દન્તરાદીહિ નિક્ખમન્તિ. વિટટૂભો દિસ્વા નનુ ભણે ‘‘સાકિયા અસત્તઘાતકામ્હા’’તિ વદન્તિ, અથ ચ પન મે પુરિસે નાસેન્તીતિ.

અથ નં એકો પુરિસો આહ – ‘‘કિં સામિ, નિવત્તિત્વા ઓલોકેસી’’તિ? ‘‘સાકિયા મે પુરિસે નાસેન્તી’’તિ. ‘‘તુમ્હાકં કોચિ પુરિસો મતો નામ નત્થિ. ઇઙ્ઘ તે ગણાપેથા’’તિ. ગણાપેન્તો એકસ્સપિ ખયં ન પસ્સિ. સો તતો નિવત્તિત્વા ‘‘યે યે પન ભણે ‘સાકિયમ્હા’તિ ભણન્તિ, સબ્બે મારેથ, માતામહસ્સ પન મહાનામસક્કસ્સ સન્તિકે ઠિતાનં જીવિતં દેથા’’તિ આહ. સાકિયા ગહેતબ્બગહણં અપસ્સન્તા એકચ્ચે તિણં ડંસિત્વા, એકચ્ચે નળં ગહેત્વા અટ્ઠંસુ. ‘‘તુમ્હે સાકિયા, નો’’તિ પુચ્છિતા યસ્મા તે મરન્તાપિ મુસાવાદં ન ભણન્તિ, તસ્મા તિણં ડંસિત્વા ઠિતા ‘‘નો સાકો, તિણ’’ન્તિ વદન્તિ. નળં ગહેત્વા ઠિતા ‘‘નો સાકો, નળો’’તિ વદન્તિ. યે ચ મહાનામસ્સ સન્તિકે ઠિતા, તે ચ જીવિતં લભિંસુ. તેસુ તિણં ડંસિત્વા ઠિતા તિણસાકિયા નામ, નળં ગહેત્વા ઠિતા નળસાકિયા નામ જાતાતિ, વિટટૂભો અવસેસે ખીરપકેપિ દારકે અવિસ્સજ્જેત્વા ઘાતાપેન્તો લોહિતનદિં પવત્તેત્વા તેસં ગલલોહિતેન ફલકં ધોવાપેસિ. એવં સાકિયવંસો વિટટૂભેન ઉપચ્છિન્નો.

સો મહાનામસક્કં ગાહાપેત્વા નિવત્તો ‘‘પાતરાસવેલાય પાતરાસં કરિસ્સામી’’તિ એકસ્મિં ઠાને ઓતરિત્વા ભોજને ઉપનીતે ‘‘એકતોવ ભુઞ્જિસ્સામા’’તિ અય્યકં પક્કોસાપેસિ. ખત્તિયા પન જીવિતં ચજન્તાપિ દાસિપુત્તેહિ સદ્ધિં ન ભુઞ્જન્તિ. તસ્મા મહાનામો એકં સરં ઓલોકેત્વા ‘‘કિલિટ્ઠગત્તોમ્હિ, ન્હાયિસ્સામિ, તાતા’’તિ આહ. ‘‘સાધુ, અય્યક, ન્હાયથા’’તિ. સો ‘‘અયં મં એકતો અભુઞ્જન્તં ઘાતેસ્સતિ, સયમેવ મે મતં સેય્યો’’તિ કેસે મુઞ્ચિત્વા અગ્ગે ગણ્ઠિં કત્વા કેસેસુ પાદઙ્ગુટ્ઠકે પવેસેત્વા ઉદકે નિમુજ્જિ. તસ્સ ગુણતેજેન નાગભવનં ઉણ્હાકારં દસ્સેસિ. નાગરાજા ‘‘કિં નુ ખો’’તિ ઉપધારેન્તો તં ઞત્વા તસ્સ સન્તિકં આગન્ત્વા તં અત્તનો ફણે નિસીદાપેત્વા નાગભવનં પવેસેસિ. સો દ્વાદસ્સ વસ્સાનિ તત્થેવ વસિ. વિટટૂભોપિ ‘‘મય્હં અય્યકો ઇદાનિ આગમિસ્સતિ, ઇદાનિ આગમિસ્સતી’’તિ આગમયમાનોવ નિસીદિ. તસ્મિં અતિચિરાયન્તે સરં વિચિનાપેત્વા દીપાલોકેન પુરિસબ્ભન્તરાનિપિ ઓલોકેત્વા અદિસ્વા ‘‘ગતો ભવિસ્સતી’’તિ પક્કામિ. સો રત્તિભાગે અચિરવતિં પત્વા ખન્ધાવારં નિવાસેસિ. એકચ્ચે અન્તોનદિયં વાલુકાપુલિને નિપજ્જિંસુ, એકચ્ચે બહિથલે, અન્તોનિપન્નેસુપિ પુબ્બે અકતપાપકમ્મા અત્થિ, બહિનિપન્નેસુપિ પુબ્બે કતપાપકમ્મા અત્થિ, તેસં નિપન્નટ્ઠાનેસુ કિપિલ્લિકા ઉટ્ઠહિંસુ. તે ‘‘મય્હં નિપન્નટ્ઠાને કિપિલ્લિકા, મય્હં નિપન્નટ્ઠાને કિપિલ્લિકા’’તિ ઉટ્ઠહિત્વા અકતપાપકમ્મા ઉત્તરિત્વા થલે નિપજ્જિંસુ, કતપાપકમ્મા ઓતરિત્વા વાલુકાપુલિને નિપજ્જિંસુ. તસ્મિં ખણે મહામેઘો ઉટ્ઠહિત્વા ઘનવસ્સં વસ્સિ. નદિયા ઓઘો આગન્ત્વા વિટટૂભં સદ્ધિં પરિસાય સમુદ્દમેવ પાપેસિ. સબ્બે તત્થ મચ્છકચ્છપભક્ખા અહેસું.

મહાજનો કથં સમુટ્ઠાપેસિ ‘‘સાકિયાનં મરણં અયુત્તં, ‘એવં નામ કોટ્ટેત્વા કોટ્ટેત્વા સાકિયા મારેતબ્બા’તિ અનનુચ્છવિકમેત’’ન્તિ. સત્થા તં કથં સુત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, ઇમસ્મિં અત્તભાવે કિઞ્ચાપિ સાકિયાનં એવં મરણં અયુત્તં, પુબ્બે કતપાપકમ્મવસેન પન યુત્તમેવેતેહિ લદ્ધ’’ન્તિ આહ. ‘‘કિં પન, ભન્તે, એતે પુબ્બે અકંસૂ’’તિ? સબ્બે એકતો હુત્વા નદિયં વિસં પક્ખિપિંસૂતિ. પુનેકદિવસં ધમ્મસભાયં ભિક્ખૂ કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘વિટટૂભો એત્તકે સાકિયે મારેત્વા આગચ્છન્તો અત્તનો મનોરથે મત્થકં અપ્પત્તેયેવ એત્તકં જનં આદાય મહાસમુદ્દે મચ્છકચ્છપભક્ખો જાતો’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે, ‘‘ઇમેસં સત્તાનં મનોરથે મત્થકં અપ્પત્તેયેવ મચ્ચુરાજા સુત્તં ગામં અજ્ઝોત્થરન્તો મહોઘો વિય જીવિતિન્દ્રિયં છિન્દિત્વા ચતૂસુ અપાયસમુદ્દેસુ નિમુજ્જાપેતી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૪૭. ‘‘પુપ્ફાનિ હેવ પચિનન્તં, બ્યાસત્તમનસં નરં;

સુત્તં ગામં મહોઘોવ, મચ્ચુ આદાય ગચ્છતી’’તિ.

તત્થ બ્યાસત્તમનસં નરન્તિ સમ્પત્તે વા અસમ્પત્તે વા લગ્ગમાનસં. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા માલાકારો પુપ્ફારામં પવિસિત્વા ‘‘પુપ્ફાનિ પચિનિસ્સામી’’તિ તતો પુપ્ફાનિ ગહેત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં વા ગચ્છં પત્થેન્તો સકલે પુપ્ફારામે મનં પેસેતિ, ‘‘ઇતો ચિતો ચ પુપ્ફાનિ પચિનિસ્સામી’’તિ તતો પુપ્ફાનિ અગ્ગહેત્વા અઞ્ઞત્થ મનં પેસેસિ, તમેવ ગચ્છં પચિનન્તો પમાદમાપજ્જતિ, એવમેવ એકચ્ચો પુપ્ફારામસદિસં પઞ્ચકામગુણમજ્ઝં ઓતરિત્વા મનોરમં રૂપં લભિત્વા મનોરમાનં સદ્દગન્ધરસફોટ્ઠબ્બાનં અઞ્ઞતરં પત્થેતિ. અઞ્ઞો તેસુ વા અઞ્ઞતરં લભિત્વા અઞ્ઞતરં પત્થેતિ, રૂપમેવ વા લભિત્વા અઞ્ઞં અપત્થેન્તો તમેવ અસ્સાદેતિ, સદ્દાદીસુ વા અઞ્ઞતરં. એસેવ નયો ગોમહિંસદાસિદાસખેત્તવત્થુગામનિગમજનપદાદીસુ, પબ્બજિતાનમ્પિ પરિવેણવિહારપત્તચીવરાદીસૂતિ એવં પઞ્ચકામગુણસઙ્ખાતાનિ પુપ્ફાનિ એવ પચિનન્તં સમ્પત્તે વા અસમ્પત્તે વા કામગુણે બ્યાસત્તમનસં નરં. સુત્તં ગામન્તિ ગામસ્સ ગેહભિત્તિઆદીનં પન સુપનવસેન સુપનં નામ નત્થિ, સત્તાનં પન સુત્તપમત્તતં ઉપાદાય સુત્તો નામ હોતિ. એવં સુત્તં ગામં દ્વે તીણિ યોજનાનિ આયતગમ્ભીરો મહોઘોવ મચ્ચુ આદાય ગચ્છતિ. યથા સો મહોઘો ઇત્થિપુરિસગોમહિંસકુક્કુટાદીસુ કિઞ્ચિ અનવસેસેત્વા સબ્બં તં ગામં સમુદ્દં પાપેત્વા મચ્છકચ્છપભક્ખં કરોતિ, એવમેવ બ્યાસત્તમનસં નરં મચ્ચુ આદાય જીવિતિન્દ્રિયમસ્સ છિન્દિત્વા ચતૂસુ અપાયસમુદ્દેસુ નિમુજ્જાપેતીતિ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પત્તા. મહાજનસ્સ સાત્થિકા દેસના જાતાતિ.

વિટટૂભવત્થુ તતિયં.