૧૦. મહાકસ્સપત્થેરપિણ્ડપાતદિન્નવત્થુ

અપ્પમત્તો અયં ગન્ધોતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો મહાકસ્સપત્થેરસ્સ પિણ્ડપાતદાનં આરબ્ભ કથેસિ.

એકસ્મિઞ્હિ દિવસે થેરો સત્તાહચ્ચયેન નિરોધા વુટ્ઠાય ‘‘રાજગહે સપદાનં પિણ્ડાય ચરિસ્સામી’’તિ નિક્ખમિ. તસ્મિં પન સમયે સક્કસ્સ દેવરઞ્ઞો પરિચારિકા કકુટપાદિનિયો પઞ્ચસતા અચ્છરાયો ‘‘થેરસ્સ પિણ્ડપાતં દસ્સામા’’તિ ઉસ્સાહજાતા પઞ્ચ પિણ્ડપાતસતાનિ સજ્જેત્વા આદાય અન્તરામગ્ગે ઠત્વા, ‘‘ભન્તે, ઇમં પિણ્ડપાતં ગણ્હથ, સઙ્ગહં નો કરોથા’’તિ વદિંસુ. ‘‘ગચ્છથ તુમ્હે, અહં દુગ્ગતાનં સઙ્ગહં કરિસ્સામી’’તિ. ‘‘ભન્તે, મા નો નાસેથ, સઙ્ગહં નો કરોથા’’તિ. થેરો ઞત્વા પુન પટિક્ખિપિત્વા પુનપિ અપગન્તું અનિચ્છમાના યાચન્તિયો ‘‘અત્તનો પમાણં ન જાનાથ, અપગચ્છથા’’તિ અચ્છરં પહરિ. તા થેરસ્સ અચ્છરસદ્દં સુત્વા સન્થમ્ભિત્વા સમ્મુખા ઠાતું અસક્કોન્તિયો પલાયિત્વા દેવલોકમેવ ગન્ત્વા, સક્કેન ‘‘કહં ગતાત્થા’’તિ પુટ્ઠા, ‘‘‘સમાપત્તિતો વુટ્ઠિતસ્સ થેરસ્સ પિણ્ડપાતં દસ્સામા’તિ ગતામ્હા, દેવા’’તિ. ‘‘દિન્નો પન વા’’તિ? ‘‘ગણ્હિતું ન ઇચ્છતી’’તિ. ‘‘કિં કથેસી’’તિ? ‘‘‘દુગ્ગતાનં સઙ્ગહં કરિસ્સામી’તિ આહ, દેવા’’તિ. ‘‘તુમ્હે કેનાકારેન ગતા’’તિ. ‘‘ઇમિનાવ, દેવા’’તિ. સક્કો ‘‘તુમ્હાદિસિયો થેરસ્સ પિણ્ડપાતં કિં દસ્સન્તી’’તિ સયં દાતુકામો હુત્વા, જરાજિણ્ણો મહલ્લકો ખણ્ડદન્તો પલિતકેસો ઓતગ્ગસરીરો મહલ્લકતન્ત વાયો હુત્વા સુજમ્પિ દેવધીતરં તથારૂપમેવ મહલ્લિકં કત્વા એકં પેસકારવીથિં માપેત્વા તન્તં પસારેન્તો અચ્છિ.

થેરોપિ ‘‘દુગ્ગતાનં સઙ્ગહં કરિસ્સામી’’તિ નગરાભિમુખો ગચ્છન્તો બહિનગરે એવ તં વીથિં દિસ્વા ઓલોકેન્તો દ્વે જને અદ્દસ. તસ્મિં ખણે સક્કો તન્તં પસારેતિ, સુજા તસરં વટ્ટેતિ. થેરો ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમે મહલ્લકકાલેપિ કમ્મં કરોન્તિયેવ ઇમસ્મિં નગરે ઇમેહિ દુગ્ગતતરા નત્થિ મઞ્ઞે, ઇમેહિ દિન્નં ઉળુઙ્કમત્તમ્પિ સાકમત્તમ્પિ ગહેત્વા ઇમેસં સઙ્ગહં કરિસ્સામી’’તિ. સો તેસં ગેહાભિમુખો અહોસિ. સક્કો તં આગચ્છન્તં દિસ્વા સુજં આહ – ‘‘ભદ્દે, મય્હં અય્યો ઇતો આગચ્છતિ, ત્વં અપસ્સન્તી વિય તુણ્હી હુત્વા નિસીદ, ખણેન થેરં વઞ્ચેત્વા પિણ્ડપાતં દસ્સામા’’તિ. થેરો આગન્ત્વા ગેહદ્વારે અટ્ઠાસિ. તેપિ અપસ્સન્તા વિય અત્તનો કમ્મમેવ કરોન્તા થોકં આગમિંસુ.

અથ સક્કો ‘‘ગેહદ્વારે એકો થેરો વિય ઠિતો, ઉપધારેહિ તાવા’’તિ આહ. ‘‘ગન્ત્વા ઉપધારેથ, સામી’’તિ. સો ગેહા નિક્ખમિત્વા થેરં પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા ઉભોહિ હત્થેહિ જણ્ણુકાનિ ઓલમ્બિત્વા નિત્થુનન્તો ઉટ્ઠાય ‘‘કતરો થેરો નુ ખો અય્યો’’તિ થોકં ઓસક્કિત્વા ‘‘અક્ખીનિ મે ધૂમાયન્તી’’તિ વત્વા નલાટે હત્થં ઠપેત્વા ઉદ્ધં ઓલોકેત્વા ‘‘અહો દુક્ખં, અય્યો નો મહાકસ્સપત્થેરો ચિરસ્સં મે કુટિદ્વારં આગતો, અત્થિ નુ ખો કિઞ્ચિ ગેહે’’તિ આહ. સુજા થોકં આકુલં વિય હુત્વા ‘‘અત્થિ, સામી’’તિ પટિવચનં અદાસિ. સક્કો, ‘‘ભન્તે, લૂખં વા પણીતં વાતિ અચિન્તેત્વા સઙ્ગહં નો કરોથા’’તિ પત્તં ગણ્હિ. થેરો ‘‘એતેહિ દિન્નં સાકં વા હોતુ કુણ્ડકમુટ્ઠિ વા, સઙ્ગહં નેસં કરિસ્સામી’’તિ પત્તં અદાસિ. સો અન્તોઘરં પવિસિત્વા ઘટિઓદનં નામ ઘટિયા ઉદ્ધરિત્વા પત્તં પૂરેત્વા થેરસ્સ હત્થે ઠપેસિ. સો અહોસિ પિણ્ડપાતો અનેકસૂપબ્યઞ્જનો, સકલં રાજગહનગરં ગન્ધેન અજ્ઝોત્થરિ.

તદા થેરો ચિન્તેસિ – ‘‘અયં પુરિસો અપ્પેસક્ખો, પિણ્ડપાતો મહેસક્ખો, સક્કસ્સ ભોજનસદિસો, કો નુ ખો એસો’’તિ. અથ નં ‘‘સક્કો’’તિ ઞત્વા આહ – ‘‘ભારિયં તે કમ્મં કતં દુગ્ગતાનં સમ્પત્તિં વિલુમ્પન્તેન, અજ્જ મય્હં દાનં દત્વા કોચિદેવ દુગ્ગતો સેનાપતિટ્ઠાનં વા સેટ્ઠિટ્ઠાનં વા લભેય્યા’’તિ. ‘‘મયા દુગ્ગતતરો નત્થિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિં કારણા ત્વં દુગ્ગતો દેવલોકે રજ્જસિરિં અનુભવન્તો’’તિ? ‘‘ભન્તે, એવં નામેતં, મયા પન અનુપ્પન્ને બુદ્ધે કલ્યાણકમ્મં કતં, બુદ્ધુપ્પાદે વત્તમાને કલ્યાણકમ્મં કત્વા ચૂળરથદેવપુત્તો મહારથદેવપુત્તો અનેકવણ્ણદેવપુત્તોતિ ઇમે તયો સમાનદેવપુત્તા મમ આસન્નટ્ઠાને નિબ્બત્તા, મયા તેજવન્તતરા. અહઞ્હિ તેસુ દેવપુત્તેસુ ‘નક્ખત્તં કીળિસ્સામા’તિ પરિચારિકાયો ગહેત્વા અન્તરવીથિં ઓતિણ્ણેસુ પલાયિત્વા ગેહં પવિસામિ. તેસઞ્હિ સરીરતો તેજો મમ સરીરં ઓત્થરતિ, મમ સરીરતો તેજો તેસં સરીરં ન ઓત્થરતિ, ‘કો મયા દુગ્ગતતરો, ભન્તે’તિ. ‘એવં સન્તેપિ ઇતો પટ્ઠાય મય્હં મા એવં વઞ્ચેત્વા દાનમદાસી’’’તિ. ‘‘વઞ્ચેત્વા તુમ્હાકં દાને દિન્ને મય્હં કુસલં અત્થિ, ન અત્થી’’તિ? ‘‘અત્થાવુસો’’તિ. ‘‘એવં સન્તે કુસલકમ્મકરણં નામ મય્હં ભારો, ભન્તે’’તિ. સો એવં વત્વા થેરં વન્દિત્વા સુજં ગહેત્વા થેરં પદક્ખિણં કત્વા વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા ‘‘અહો દાનં પરમદાનં કસ્સપે સુપ્પતિટ્ઠિત’’ન્તિ ઉદાનં ઉદાનેસિ. તેન વુત્તં –

‘‘એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા મહાકસ્સપો પિપ્પલિગુહાયં વિહરતિ, સત્તાહં એકપલ્લઙ્કેન નિસિન્નો હોતિ અઞ્ઞતરં સમાધિં સમાપજ્જિત્વા. અથ ખો આયસ્મા મહાકસ્સપો તસ્સ સત્તાહસ્સ અચ્ચયેન તમ્હા સમાધિમ્હા વુટ્ઠાસિ. અથ ખો આયસ્મતો મહાકસ્સપસ્સ તમ્હા સમાધિમ્હા વુટ્ઠિતસ્સ એતદહોસિ – ‘‘યંનૂનાહં રાજગહં પિણ્ડાય પવિસેય્ય’’ન્તિ.

‘‘તેન ખો પન સમયેન પઞ્ચમત્તાનિ દેવતાસતાનિ ઉસ્સુક્કં આપન્નાનિ હોન્તિ આયસ્મતો મહાકસ્સપસ્સ પિણ્ડપાતપટિલાભાય. અથ ખો આયસ્મા મહાકસ્સપો તાનિ પઞ્ચમત્તાનિ દેવતાસતાનિ પટિક્ખિપિત્વા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય રાજગહં પિણ્ડાય પાવિસિ.

‘‘તેન ખો પન સમયેન સક્કો દેવાનમિન્દો આયસ્મતો મહાકસ્સપસ્સ પિણ્ડપાતં દાતુકામો હોતિ. પેસકારવણ્ણં અભિનિમ્મિનિત્વા તન્તં વિનાતિ, સુજા અસુરકઞ્ઞા તસરં પૂરેતિ. અથ ખો આયસ્મા મહાકસ્સપો રાજગહે સપદાનં પિણ્ડાય ચરમાનો યેન સક્કસ્સ દેવાનમિન્દસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિ, અદ્દસા ખો સક્કો દેવાનમિન્દો આયસ્મન્તં મહાકસ્સપં દૂરતોવ આગચ્છન્તં, દિસ્વા ઘરા નિક્ખમિત્વા પચ્ચુગ્ગન્ત્વા હત્થતો પત્તં ગહેત્વા ઘરં પવિસિત્વા ઘટિયા ઓદનં ઉદ્ધરિત્વા પત્તં પૂરેત્વા આયસ્મતો મહાકસ્સપસ્સ અદાસિ. સો અહોસિ પિણ્ડપાતો અનેકસૂપો અનેકબ્યઞ્જનો અનેકરસબ્યઞ્જનો. અથ ખો આયસ્મતો મહાકસ્સપસ્સ એતદહોસિ – ‘કો નુ ખો અયં સત્તો, યસ્સાયં એવરૂપો ઇદ્ધાનુભાવો’તિ. અથ ખો આયસ્મતો મહાકસ્સપસ્સ એતદહોસિ – ‘સક્કો ખો અયં દેવાનમિન્દો’તિ વિદિત્વા સક્કં દેવાનમિન્દં એતદવોચ – ‘કતં ખો તે ઇદં, કોસિય, મા પુનપિ એવરૂપમકાસી’’’તિ. ‘‘અમ્હાકમ્પિ, ભન્તે કસ્સપ, પુઞ્ઞેન અત્થો, અમ્હાકમ્પિ પુઞ્ઞેન કરણીય’’ન્તિ.

‘‘અથ ખો સક્કો દેવાનમિન્દો આયસ્મન્તં મહાકસ્સપં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા આકાસે અન્તલિક્ખે તિક્ખત્તું ઉદાનં ઉદાનેસિ – ‘અહો દાનં પરમદાનં કસ્સપે સુપ્પતિટ્ઠિતં, અહો દાનં પરમદાનં કસ્સપે સુપ્પતિટ્ઠિતં, અહો દાનં પરમદાનં કસ્સપે સુપ્પતિટ્ઠિત’’’ન્તિ (ઉદા. ૨૭).

અથ ખો ભગવા વિહારે ઠિતો એવ તસ્સ તં સદ્દં સુત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેત્વા – ‘‘પસ્સથ, ભિક્ખવે, સક્કં દેવાનમિન્દં ઉદાનં ઉદાનેત્વા આકાસેન ગચ્છન્ત’’ન્તિ આહ. ‘‘કિં પન તેન કતં, ભન્તે’’તિ? ‘‘વઞ્ચેત્વા તેન મય્હં પુત્તસ્સ કસ્સપસ્સ પિણ્ડપાતો દિન્નો, તં દત્વા તુટ્ઠમાનસો ઉદાનં ઉદાનેન્તો ગચ્છતી’’તિ. ‘‘થેરસ્સ પિણ્ડપાતં દાતું વટ્ટતી’’તિ કથં, ભન્તે, તેન ઞાતન્તિ. ‘‘ભિક્ખવે, મમ પુત્તેન સદિસં નામ પિણ્ડપાતિકં દેવાપિ મનુસ્સાપિ પિહયન્તીતિ વત્વા સયમ્પિ ઉદાનં ઉદાને’’સિ. સુત્તે પન એત્થકમેવ આગતં –

‘‘અસ્સોસિ ખો ભગવા દિબ્બાય સોતધાતુયા વિસુદ્ધાય અતિક્કન્તમાનુસિકાય સક્કસ્સ દેવાનમિન્દસ્સ વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા આકાસે અન્તલિક્ખે તિક્ખત્તું ઉદાનં ઉદાનેન્તસ્સ ‘‘અહો દાનં પરમદાનં કસ્સપે સુપ્પતિટ્ઠિતં, અહો દાનં પરમદાનં કસ્સપે સુપ્પતિટ્ઠિતં, અહો દાનં પરમદાનં કસ્સપે સુપ્પતિટ્ઠિત’’ન્તિ (ઉદા. ૨૭).

અથ ખો ભગવા એતમત્થં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ –

‘‘પિણ્ડપાતિકસ્સ ભિક્ખુનો,

અત્તભરસ્સ અનઞ્ઞપોસિનો;

દેવા પિહયન્તિ તાદિનો,

ઉપસન્તસ્સ સદા સતીમતો’’તિ. (ઉદા. ૨૭);

ઇમઞ્ચ પન ઉદાનં ઉદાનેત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, સક્કો દેવાનમિન્દો મમ પુત્તસ્સ સીલગન્ધેન આગન્ત્વા પિણ્ડપાતં અદાસી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૫૬. ‘‘અપ્પમત્તો અયં ગન્ધો, ય્વાયં તગરચન્દનં;

યો ચ સીલવતં ગન્ધો, વાતિ દેવેસુ ઉત્તમો’’તિ.

તત્થ અપ્પમત્તોતિ પરિત્તપ્પમાણો. યો ચ સીલવતન્તિ યો પન સીલવન્તાનં સીલગન્ધો, સો તગરં વિય લોહિતચન્દનં વિય ચ પરિત્તકો ન હોતિ, અતિવિય ઉળારો વિપ્ફારિતો. તેનેવ કારણેન વાતિ દેવેસુ ઉત્તમોતિ પવરો સેટ્ઠો હુત્વા દેવેસુ ચ મનુસ્સેસુ ચ સબ્બત્થમેવ વાયતિ, ઓત્થરન્તો ગચ્છતીતિ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પત્તા. દેસના મહાજનસ્સ સાત્થિકા જાતાતિ.

મહાકસ્સપત્થેરપિણ્ડપાતદિન્નવત્થુ દસમં.